ସରସ୍ୱତୀ ନଦୀର ସଙ୍ଗମ ସ୍ଥଳକୁ ବ୍ରହ୍ମ ତୀର୍ଥ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଯେଉଁଠାରେ ସିଦ୍ଧିର ନାଥ ବାସ କରନ୍ତି; ଏହି ସ୍ଥାନ ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରେ। ଋଷିମାନେ ସବିତ୍ରୀ, ଗାୟତ୍ରୀ, ଶ୍ରଦ୍ଧା, ମେଧା ଓ ସରସ୍ୱତୀ—ଏହି ପାଞ୍ଚ ତୀର୍ଥକୁ ପବିତ୍ର ବୋଲି ଜଣାନ୍ତି। ଏଠାରେ ସ୍ନାନ କରିବା ଓ ପାନ କରିବାରେ ମନୁଷ୍ୟ ସମସ୍ତ ପାପ ଦୂର କରିପାରିବେ; ସବିତ୍ରୀ, ଗାୟତ୍ରୀ, ଶ୍ରଦ୍ଧା, ମେଧା ଓ ସରସ୍ୱତୀ ଏହି ପାଞ୍ଚ ତୀର୍ଥ। ଏଗୁଡିକୁ ମୁଁ ମୋର ଜେଷ୍ଠ କନ୍ୟାମାନେ ବୋଲି ଉପସ୍ଥାପନ କରିଛି, ଧର୍ମ ପାଇଁ ସ୍ଥାପିତ କରିଛି; ଏମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ମୁଁ ଏକ ଶ୍ରେଷ୍ଠ କନ୍ୟା ସୃଷ୍ଟି କରିଥିଲି, ଯିଏ ଲୋକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅତି ସୁନ୍ଦର। ସେ କନ୍ୟାକୁ ଦେଖି ମୋର ମନ ଅସ୍ଥିର ହେଇଗଲା; ମୁଁ ତାକୁ ଧରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରିବା ସମୟରେ, ସେ କନ୍ୟା ମୋତେ ଦେଖି ଭୟରେ ପଳାଇଗଲା। ସେ କନ୍ୟା ଏକ ହରିଣୀ ହେଇଗଲା, ମୁଁ ମଧ୍ୟ ହରିଣ ହେଇଗଲି; ଧର୍ମକୁ ରକ୍ଷା କରିବା ପାଇଁ ଶମ୍ଭୁ ଏକ ଶିକାରୀ ହେଇଲେ। ମୋର ପାଞ୍ଚ କନ୍ୟା, ଭୟ ଭିତରେ, ମହା ନଦୀ ଗଙ୍ଗାକୁ ଗଲେ; ତାପରେ ମହେଶ୍ୱର ଧର୍ମ ରକ୍ଷା ପାଇଁ ଗଲେ। ଧନୁ ଓ ତୀର ନେଇ, ମହେଶ୍ୱର ମୋତେ, ଯିଏ ହରିଣ ରୂପ ଧରିଥିଲି, ଉପଦେଶ କରିଲେ: “ମୁଁ ତୁମକୁ ହତ କରିବି,” ହରା ଶିକାରୀ ଭାବେ କହିଲେ। ମୁଁ ଏହି କାର୍ଯ୍ୟରୁ ବିରତ ହେଲି, ଏବଂ ଏହି କନ୍ୟାକୁ ବିବସ୍ୱତ୍କୁ ଦେଇଦେଲି; ସବିତ୍ରୀ ଆଦି ପାଞ୍ଚ କନ୍ୟା ଏକତ୍ରିତ ହୋଇ ନଦୀର ରୂପ ନେଲେ। ସେମାନେ ଆଉଥରେ ମୋର ଦିବ୍ୟ ଲୋକକୁ ଫେରିଲେ; ଯେଉଁଠାରେ ସେ ଦେବୀମାନେ ଏକତ୍ରିତ ହୋଇଥିଲେ, ନାରଦ, ସେଠି ପାଞ୍ଚ ତୀର୍ଥ ଅଛି। ପାଞ୍ଚ ନଦୀ, ସରସ୍ୱତୀ ସହିତ, ପବିତ୍ର; ଯେଉଁଠାରେ କୌଣସି ମନୁଷ୍ୟ ସ୍ନାନ କିମ୍ବା ଦାନ କରିଥାଏ, ସେଠି ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ ହୁଏ; କାର୍ଯ୍ୟହୀନତା ଦ୍ୱାରା ମୁକ୍ତି ଦେଉଥିବା ସ୍ଥାନ ଭାବରେ ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ; ଏଠି ଏକ ଶିକାରୀ ତୀର୍ଥ ଅଛି, ଯାହା ଲୋକଙ୍କୁ ସମସ୍ତ କାମନା ପୂରଣ କରେ, ଓ ଅନ୍ୟଟି ବ୍ରହ୍ମ ତୀର୍ଥ, ଯାହା ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଫଳ ଦେଉଥିବା ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ। ଏହାକୁ ଶାମୀ ତୀର୍ଥ ଭାବରେ ଜଣାଯାଏ, ଯାହା ସମସ୍ତ ପାପ ଦୂର କରେ; ଏହାର କଥା ମୁଁ କହିବି, ନାରଦ, ଆପଣ ଭଲଭାବେ ଶୁଣନ୍ତୁ। ଏଠାରେ ପ୍ରିୟବ୍ରତ ନାମକ ଏକ ରାଜା ଥିଲେ, ଯିଏ ଜୟୀମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ; ଗୌତମୀର ଦକ୍ଷିଣ କୂଳରେ, ସେ ତାଙ୍କ ପୁରୋହିତ ସହ ଦୀକ୍ଷା ନେଲେ। ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ ଆରମ୍ଭ ହେଲା, ପୁରୋହିତ ଓ ଋଷିମାନେ ସହିତ; ବସିଷ୍ଠ ଏହି ବଳିୟସି ରାଜାଙ୍କ ପ୍ରଧାନ ପୁରୋହିତ ଥିଲେ। ତାପରେ ହିରଣ୍ୟକାସ ନାମକ ଏକ ଦାନବ ଯଜ୍ଞ ଶାଳାକୁ ଆସିଲା; ଏହି ଦାନବକୁ ଦେଖି, ଇନ୍ଦ୍ର ସହ ଦେବତାମାନେ, କିଛି ଭୟରେ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଚାଲିଗଲେ; ଯଜ୍ଞାଗ୍ନି ଶାମୀ ଗଛ ଭିତରେ ପ୍ରବେଶ କଲା; ବିଷ୍ଣୁ ଅଶ୍ୱତ୍ଥା ଭିତରେ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅର୍କ ଭିତରେ, ଶିବ ବଟ ଭିତରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ସୋମ ପଳାଶ ଗଛ ଭିତରେ, ଯଜ୍ଞାଗ୍ନି ଗଙ୍ଗା ଜଳରେ; ଅଶ୍ୱିନୀମାନେ ଘୋଡାକୁ ନେଇ ବାୟୁ ହେଲେ, ଯମ ନିଜେ କାଉ ହେଲେ। ଏହି ସମୟରେ ବସିଷ୍ଠ ଋଷି, ତାଙ୍କ ଦଣ୍ଡ ନେଇ, ଦାଇତ୍ୟମାନେକୁ ନିଜ ଶକ୍ତିରେ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କଲେ। ଏହାପରେ ଯଜ୍ଞ ପୁନଃ ଆରମ୍ଭ ହେଲା, ଦାଇତ୍ୟ ତାଙ୍କ ନିଜ ଶକ୍ତିରେ ପରାଜିତ ହେଇ ପଳାଇଗଲେ; ଏହି ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନମାନେ ଦଶ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞର ଫଳ ଦେଇଥାନ୍ତି। ପ୍ରଥମେ ଶାମୀ ତୀର୍ଥ, ଦ୍ୱିତୀୟ ବୈଷ୍ଣବ, ତାପରେ ଅର୍କ, ଶିବ, ସୋମ୍ୟ, ବସିଷ୍ଠ—ଏମାନେ ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରନ୍ତି। ଯେତେବେଳେ ମହା ଯଜ୍ଞ ଶେଷ ହେଲା, ସମସ୍ତ ଦେବତା ଓ ଋଷିମାନେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୋଇ ବସିଷ୍ଠ ଓ ପ୍ରିୟବ୍ରତଙ୍କୁ କଥା କହିଲେ। ସେ ଗଛମାନେ ଓ ଗଙ୍ଗା, ଆନନ୍ଦରେ ପୁନଃପୁନଃ ଯଜ୍ଞ ପାଇଁ ଯାଇଥିଲେ। ଦେବତାମାନେ କହିଲେ, ଏହି ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନମାନେ ଅଶ୍ୱମେଧର ଫଳ ଦେଉଥିଲେ; ତେଣୁ, ନାରଦ, ଏହି ତୀର୍ଥରେ ସ୍ନାନ କିମ୍ବା ଦାନ କରିଲେ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞର ପବିତ୍ର ଫଳ ମିଳେ—ଏହା କେବେ ମିଥ୍ୟା ନୁହେଁ। ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର, ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ର, ଶୁନ:ଶେପ, ରୋହିତ, ବାରୁଣ, ବ୍ରାହ୍ମ, ଅଗ୍ନେୟ, ଇନ୍ଦ୍ର, ଇନ୍ଦବ, ଈଶ୍ୱର; ମୈତ୍ର, ବୈଷ୍ଣବ, ଯମ, ଅଶ୍ୱିନ, ଔଶନ—ଏହି ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥର ନାମ ମୋଠୁ ଶୁଣ। ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ର ଏକ ରାଜା ଥିଲେ, ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବଂଶର; ତାଙ୍କ ଘରେ ନାରଦ ଓ ପର୍ବତ ଋଷି ଆସିଲେ। ସେମାନେକୁ ଯଥାଯଥିକ ଆଦର କରି, ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ର ଏମାନଙ୍କୁ କହିଲେ: “ଲୋକମାନେ ପୁଅ ପାଇଁ ଉଦ୍ୟମ କରନ୍ତି; ପୁଅ ହେଲେ କଣ ହେବ? ସେ ବୁଦ୍ଧିମାନ କି ଅବୁଦ୍ଧି, ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ମଧ୍ୟମ କି ଅନ୍ୟ କିଛି? ମୋର ଏହି ସନ୍ଦେହକୁ ଦୟାକରି କହନ୍ତୁ, ଆଦରିଆ ଋଷିମାନେ।” ପର୍ବତ ଓ ନାରଦ ତାପରେ ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ କହିଲେ: “ରାଜା, ଏହା ଏକ ଗୁଣ, ଦଶ ଗୁଣ, ଶତ ଗୁଣ, ଶହ ଗୁଣ; ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଫଳ ମିଳେ, କିନ୍ତୁ ଏହିପରି କୁହାଯାଏ। ରାଜା, ପୁଅ ନଥିଲେ, ଉଚ୍ଚ ଲୋକ ମିଳେନି; ପୁଅ ଜନ୍ମ ହେଲେ, ପିତା ଯିଏ ସ୍ନାନ କରିଥାଏ, ସେ ଲୋକକୁ ପାଇଥାଏ। ସେ ଦଶ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ ଦୀକ୍ଷାର ଫଳ ମିଳେ; ପୁଅ ଦ୍ୱାରା ନିଜ ପ୍ରତିଷ୍ଠା ହୁଏ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଧ୍ୱଜ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ଦେବତାମାନେ ଅମୃତ ଦ୍ୱାରା ଅମର ହୋଇଥିଲେ; ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ପୁଅ ଦ୍ୱାରା। ପୁଅ ତାଙ୍କ ପିତା ଓ ପିତାମହଙ୍କୁ ତିନି ଋଣରୁ ମୁକ୍ତ କରେ। କଣ ମୂଳ, କଣ ଜଳ, କଣ ଦାଡ଼ି, କଣ ତପସ୍ୟା? ପୁଅ ନଥିଲେ, ରାଜା, ସ୍ୱର୍ଗ ଓ ମୋକ୍ଷ ପୁଅ ଦ୍ୱାରା ମିଳେ। ପୁଅ ଏକାଇ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଲୋକ, ଧର୍ମ, କାମ, ଅର୍ଥ; ପୁଅ ମୋକ୍ଷ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଆଲୋକ, ସମସ୍ତ ଜୀବକୁ ଉଦ୍ଧାର କରେ। ପୁଅ ନଥିଲେ, ରାଜା, ସ୍ୱର୍ଗ ଓ ମୋକ୍ଷ ପ୍ରାପ୍ତି ଅତ୍ୟନ୍ତ କଷ୍ଟ; ପୁଅ ଏକାଇ ଜଗତରେ ଧର୍ମ, କାମ, ଅର୍ଥ ପୂରଣ କରେ। ପୁଅ ନଥିଲେ, ଯେଉଁ ଦାନ, ଯେଉଁ ଯଜ୍ଞ, ଯେଉଁ ଜନ୍ମ—ସମସ୍ତ ମୋତେ ଫଳହୀନ ଦେଖାଯାଏ। ତେଣୁ, ତିନି ଲୋକରେ ପୁଅ ପରି ଚାହିଦା କିଛି ନାହିଁ; ଏହି କଥା ଶୁଣି, ରାଜା ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ ଆବିଭୂତ ହୋଇ ପୁନଃ ପଚାରିଲେ: “କହନ୍ତୁ, କିପରି ମୁଁ ପୁଅ ଲାଭ କରିପାରିବି—କେଉଁଠି, କିପରି, କେଉଁ ଉପାୟରେ? ଯେକୌଣସି ଉପାୟ, ପ୍ରୟାସ, ମନ୍ତ୍ର, ଯଜ୍ଞ, କିମ୍ବା ଦାନ ଦ୍ୱାରା, ମୋତେ ପୁଅ ଉତ୍ପାଦନ କରିବାକୁ ପଡିବ।