ଲକ୍ଷ୍ମା, ସରସ୍ୱତୀ ନିତ୍ୟ ରାଜାଙ୍କ ଗୃହକୁ ଯାଉଥିଲେ, ଏହିପରି ଆଚରଣରୁ ସାରସ୍ୱନ୍ତଙ୍କୁ ଅନ୍ୟମାନେ ଏହି ନାମରେ ଜଣାଯାଉଥିଲେ। ମୁଁ ସେଇ ଦେବୀ ସରସ୍ୱତୀଙ୍କୁ ଶାପ ଦେଲି—"ପୁନି ଏକ ବଡ଼ ନଦୀ ହେଉ।" ମୋର ଶାପକୁ ଭୟ କରି, ବାଣୀର ଦେବୀ ପୂର୍ବଦିଗକୁ ଚାଲିଗଲେ ଏବଂ ଗୌତମୀ ନଦୀ ରୂପେ ପରିଣତ ହେଲେ। ଜଳକୁମ୍ଭରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, ଶୁଦ୍ଧା, ଏହି ମାଆ ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ପବିତ୍ର କରନ୍ତି, ତିନି ପ୍ରକାର ଦୁଃଖ ନିବାରଣ କରନ୍ତି ଏବଂ ଲୌକିକ ଓ ପାରଲୌକିକ ଫଳ ଦେଇଥାନ୍ତି। ସେ ଗୌତମୀ ଦେବୀଙ୍କ ପାଖକୁ ଗଲେ ଏବଂ ମୋର ଶାପର କଥା ଆରମ୍ଭରୁ କହିଲେ। ଗଙ୍ଗା ମଧ୍ୟ ମୋ ପାଖକୁ କହିଲେ—"ତୁମେ ଏଇ ଶାପ ଉଠାଇଦିଅ।" ଗଙ୍ଗା କହିଲେ—"ତୁମେ ସରସ୍ୱତୀଙ୍କୁ ଶାପ ଦେଇଛ, ଏହା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ଏହିପରି ଚରିତ୍ର ନାରୀମାନଙ୍କର ସ୍ୱଭାବ, କାରଣ ନାରୀମାନେ ପୁରୁଷଙ୍କୁ ଆକାଂକ୍ଷା କରନ୍ତି।" ଗଙ୍ଗା ଆଉ କହିଲେ—"ସମସ୍ତ ନାରୀ, ହେ ବ୍ରହ୍ମା, ସ୍ୱଭାବତଃ ଚଞ୍ଚଳ। ତୁମେ ଜଗତ୍ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ପଦ୍ମାସନ, ଏହା କିପରି ଜାଣିନାହଁ?" ଏହିପରି ଆକାଂକ୍ଷା ଦ୍ୱାରା କିଏ ମୋହିତ ହୁଏନାହିଁ? ତେଣୁ ମୁଁ ଘୋଷଣା କଲି—"ସରସ୍ୱତୀ ମଧ୍ୟ ପ୍ରକଟ ହେଉ।" ଏହିପରି ଶାପର ପ୍ରଭାବରେ, ସରସ୍ୱତୀ ମାନବମାନେ ମଧ୍ୟେ କେବେ ଦୃଶ୍ୟ କେବେ ଅଦୃଶ୍ୟ ହୁଅନ୍ତି। ଯେଉଁଠାରେ ଏହି ଶାପପୀଡିତ ଦେବୀ ଗଙ୍ଗା ସଙ୍ଗମ କରନ୍ତି, ସେଠାରେ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରାଜା ପୁରୁରବାସ୍ ଗଲେ, ତାହାଁଠାରେ ଉପବାସ ଓ ଉପାସନା କରି, ସିଏ ସିଦ୍ଧେଶ୍ୱର ହରଙ୍କୁ ପୂଜିଲେ। ଗଙ୍ଗାଙ୍କ ଦୟାରେ ସେ ସମସ୍ତ ଇଛା ପୂରଣ କଲେ। ସେଠାରୁ ଏହି ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ ପୁରୁରବାସ ନାମରେ ପରିଚିତ ହେଲା। ସରସ୍ୱତୀ ସଙ୍ଗମକୁ ବ୍ରହ୍ମତୀର୍ଥ କୁହାଯାଏ, ଯେଉଁଠାରେ ସିଦ୍ଧେଶ୍ୱର ବ୍ରହ୍ମା ବସନ୍ତି; ସେଠାରେ ସମସ୍ତ ଇଛା ପୂରଣ ହୁଏ। ସାବିତ୍ରୀ, ଗାୟତ୍ରୀ, ଶ୍ରଦ୍ଧା, ମେଧା ଓ ସରସ୍ୱତୀ—ଏହି ପାଞ୍ଚ ତୀର୍ଥକୁ ଋଷିମାନେ ପବିତ୍ର ବୋଲି ମନେ କରନ୍ତି। ସେଠାରେ ସ୍ନାନ କଲେ କିମ୍ବା ଜଳପାନ କଲେ, ସମସ୍ତ ପାପ ଦୂର ହୁଏ। ଏହି ପାଞ୍ଚେ, ସାବିତ୍ରୀ, ଗାୟତ୍ରୀ, ଶ୍ରଦ୍ଧା, ମେଧା, ସରସ୍ୱତୀ—ମୋର ପ୍ରଥମ କନ୍ୟାମାନେ, ଧର୍ମ ପାଇଁ ସ୍ଥାପିତ। ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ମୁଁ ଜଗତ୍ର ଶୋଭା ଏକ ସ୍ରେଷ୍ଠା ରଚିଲି। ତାଙ୍କୁ ଦେଖି ମୋର ଚିତ୍ତ ଅସ୍ଥିର ହେଲା, ଏ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ମୁଁ ସେଇ ଯୁବତୀଙ୍କୁ ଧରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲି; ସେ ମୋତେ ଦେଖି ଭୟରେ ପଳାଇଗଲେ। ସେ ଯୁବତୀ ହରିଣୀ ହେଲେ, ମୁଁ ମଧ୍ୟ ହରିଣ ହେଲି; ଧର୍ମ ରକ୍ଷା ପାଇଁ ଶିବ ଶିକାରୀ ଭାବେ ଆସିଲେ। ମୋର ପାଞ୍ଚ କନ୍ୟା ଭୟଭୀତ ହୋଇ ମହାନଦୀ ଗଙ୍ଗା ପାଖକୁ ଗଲେ; ତାପରେ ମହେଶ୍ୱର ଧର୍ମର ରକ୍ଷା ପାଇଁ ଆସିଲେ। ଧନୁଷ ଓ ବାଣ ଧରି, ପ୍ରଭୁ ମୋତେ ଯେଉଁଠାରେ ହରିଣ ରୂପେ ଥିଲି, କହିଲେ—"ମୁଁ ତୁମକୁ ବଧ କରିବି," ଏହିପରି ହର ଶିକାରୀ ରୂପେ କହିଲେ। ସେଇ କାର୍ଯ୍ୟରୁ ବିରତ ହୋଇ, ମୁଁ ସେ ଯୁବତୀକୁ ବିବସ୍ୱତଙ୍କୁ ଦେଲି; ପାଞ୍ଚ କନ୍ୟା—ସାବିତ୍ରୀ ଆଦି—ନଦୀ ରୂପେ ଏକତ୍ରିତ ହେଲେ। ସେମାନେ ପୁନି ମୋର ସ୍ୱର୍ଗ ଲୋକକୁ ଫେରିଲେ; ଯେଉଁଠାରେ ଏହି ଦେବୀମାନେ ଏକତ୍ରିତ ହୁଅନ୍ତି, ଓ ନାରଦ, ସେଠାରେ ପାଞ୍ଚ ତୀର୍ଥ ରହିଛି। ଏହି ପାଞ୍ଚ ନଦୀ—ସରସ୍ୱତୀ ସହିତ—ପବିତ୍ର; ଯେଉଁଠାରେ କେହି ସ୍ନାନ କରିବେ କିମ୍ବା ଦାନ କରିବେ, ସମସ୍ତ ଇଛା ପୂରଣ ହୁଏ; ଏହି ସ୍ଥାନ କର୍ମର ଅକର୍ମ ଦ୍ୱାରା ମୋକ୍ଷ ଦେଉଥିବା ବୋଲି ସ୍ମୃତିରେ ଅଛି। ଏଠାରେ ଏକ ଶିକାରୀ ତୀର୍ଥ ଅଛି, ଯାହା ଲୋକଙ୍କୁ ସମସ୍ତ ଫଳ ଦେଉଛି, ଏବଂ ଅନ୍ୟଟି, ବ୍ରହ୍ମତୀର୍ଥ, ସ୍ୱର୍ଗ ଓ ମୋକ୍ଷ ଫଳ ଦେଇଥାଏ। ଏଠାରେ ଶାମୀ ତୀର୍ଥ ଅଛି, ଯାହା ସମସ୍ତ ପାପକୁ ଦୂର କରେ; ତାହାର କଥା ମୁଁ କହିବି, ନାରଦ, ଆଗ୍ରହରେ ଶୁଣ। ଏଠାରେ ପ୍ରିୟବ୍ରତ ନାମକ ଏକ ବଡ଼ ରାଜା ଥିଲେ, ଗୌତମୀ ଦକ୍ଷିଣ ତୀରେ ତାଙ୍କ ପୁରୋହିତ ସହ ଦୀକ୍ଷା ନେଲେ। ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ ଆରମ୍ଭ ହେଲା, ଅନେକ ଋଷି ଓ ପୁରୋହିତ ଉପସ୍ଥିତ ଥିଲେ, ଆଚାର୍ୟ୍ୟ ହିସାବରେ ବଶିଷ୍ଠ ଥିଲେ। ତେବେ ହିରଣ୍ୟକାଶ ନାମକ ଏକ ଦାନବ ଯଜ୍ଞବେଦୀକୁ ଆସିଲେ; ତାଙ୍କୁ ଦେଖି ଇନ୍ଦ୍ରାଦି ଦେବମାନେ ଭୟଭୀତ ହୋଇ କିଏ ଶ୍ୱର୍ଗକୁ ଚାଲିଗଲେ, କିଏ ଯଜ୍ଞାଗ୍ନି ଶାମୀ ଗଛରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ, ବିଷ୍ଣୁ ଅଶ୍ୱତ୍ଥ ଗଛରେ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅର୍କରେ, ଶିବ ବଟବୃକ୍ଷରେ, ସୋମ ପଳାଶ ଗଛରେ, ଯଜ୍ଞାଗ୍ନି ଗଙ୍ଗା ଜଳରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ଅଶ୍ୱିନୀଦ୍ୱୟ ଘୋଡାକୁ ନେଇ ଵାୟୁ ହେଲେ, ଯମ ଦୌତ୍ୟ କଉଁଆ ହେଲେ। ଏଠି ମଧ୍ୟରେ ବଶିଷ୍ଠ ଋଷି ଦଣ୍ଡ ଧରି ଦାନବମାନେ ଉପରେ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କଲେ। ତାପରେ ଯଜ୍ଞ ପୁନଃ ଆରମ୍ଭ ହେଲା, ଦାନବ ନିଜ ଶକ୍ତିରେ ଅସ୍ଥିର ହୋଇ ଚାଲିଗଲେ। ଏହିପରି ଏହି ସ୍ଥାନଗୁଡ଼ିକ ଦଶ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞର ଫଳ ଦେଉଥାଏ। ପ୍ରଥମେ ଶାମୀ ତୀର୍ଥ, ଦ୍ୱିତୀୟ ଭାବେ ବୈଷ୍ଣବ, ତାପରେ ଅର୍କ, ଶୈବ, ସୌମ୍ୟ, ବଶିଷ୍ଠ ତୀର୍ଥ, ଏହି ସମସ୍ତ ଇଛା ପୂରଣ କରେ। ଯେତେବେଳେ ମହାଯଜ୍ଞ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲା, ସମସ୍ତ ଦେବତା ଓ ଋଷି ତୃପ୍ତି ହୋଇ ବଶିଷ୍ଠ ଓ ପ୍ରିୟବ୍ରତଙ୍କୁ କହିଲେ। ସେଇ ଗଛମାନେ ଓ ଗଙ୍ଗା, ଅଶ୍ୱମେଧ ସାଧନା ପାଇଁ ପୁନଃ ପୁନଃ ଦର୍ଶିତ ହୁଏ। ଦେବମାନେ ଘୋଷଣା କଲେ—ଏହି ତୀର୍ଥଗୁଡ଼ିକ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞର ଫଳ ଦେଉଛି; ଏହିପରି ତୀର୍ଥରେ ସ୍ନାନ କଲେ କିମ୍ବା ଦାନ କଲେ, ଅଶ୍ୱମେଧ ଫଳ ମିଳେ, ଏହା ଅସତ୍ୟ ନୁହେଁ। ପୁନି ଏଠିରେ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର, ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ର, ଶୁନଃଶେପ, ରୋହିତ, ଭାରୁଣ, ବ୍ରାହ୍ମ, ଆଗ୍ନେୟ, ଏନ୍ଦ୍ର, ଏନ୍ଦ୍ରବ, ଈଶ୍ୱର, ମୈତ୍ର, ବୈଷ୍ଣବ, ଯାମ୍ୟ, ଅଶ୍ୱିନ, ଔଶନ—ଏହି ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥମାନଙ୍କ ନାମ ଶୁଣ। ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ର ଏକ ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବଂଶଜ ରାଜା ଥିଲେ; ତାଙ୍କ ଘରକୁ ନାରଦ ଓ ପର୍ବତ ମୁନି ଆସିଲେ। ସମ୍ମାନ କରି ରାଜା ହରିଶ୍ଚନ୍ଦ୍ର ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ—"ଲୋକେ ପୁତ୍ର ପାଇଁ ଚେଷ୍ଟା କରନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ପୁତ୍ର ଥିଲେ କଣ ହୁଏ? ସେ ଜ୍ଞାନୀ, ଅଜ୍ଞାନୀ, ଉତ୍ତମ, ମଧ୍ୟମ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କିଛି ହେବେ? ଏହି ସନ୍ଦେହ ମୋର ସଦା ରହିଛି, ଦୟାକରି କହନ୍ତୁ।" ପର୍ବତ ଓ ନାରଦ ତାଙ୍କୁ ଉତ୍ତର ଦେଲେ—"ଏହା ଏକଗୁଣ, ଦଶଗୁଣ, ଶତଗୁଣ, ଶହେଜାଗୁଣ ଫଳ ଦେଉଛି; ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଫଳ ଏହିପରି ଘୋଷିତ।