ଏହି ଉତ୍କଳୀୟ କଥା ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି ବିଶିଷ୍ଟ ଋଷି କଶ୍ୟପଙ୍କୁ ନେଇ। କଶ୍ୟପ ତାଙ୍କ ଜନନୀମାନେ ସହିତ ଏକ ପବିତ୍ର କାର୍ଯ୍ୟ କରିଥିଲେ; ଏହିଠାରୁ ଏହି ସ୍ଥାନ ଦୁଇ ନଦୀର ସଙ୍ଗମ ଭାବରେ ପରିଚିତ ହେଲା, ଯାହା ସମସ୍ତ ପାପକୁ ନିଶ୍ଚିନ୍ନ କରେ ଏବଂ ଯଜ୍ଞର ସମସ୍ତ ଫଳ ଦେଇଥାଏ। ପରେ, ବେଦ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ପୁରୁରବସ ନାମକ ଏକ ତୀର୍ଥ ସ୍ଥାନକୁ ଜାଣିଥିଲେ; ଏହାକୁ କେବଳ ସ୍ମରଣ କରିଲେ ପାପ ନଶ୍ଟ ହୁଏ, ଦର୍ଶନ କରିଲେ ତ ଅଧିକ ଫଳ ମିଳେ। ପୁରୁରବସ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଶଭାରେ ପହଁଚିଲେ, ସେଠି ସଂଯୋଗରେ ସାରସ୍ୱତୀ ନଦୀକୁ ହସୁଥିବା ଦେଖିଲେ, ଯିଏ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପାଖରେ ରହିଥିଲେ। ସାରସ୍ୱତୀଙ୍କ ଦୀପ୍ତିମୟ ଶୋଭା ଦେଖି, ପୁରୁରବସ ଉର୍ବଶୀଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ—"ଏହି ସୁନ୍ଦର ଏବଂ ଶୀଳବତୀ ନାରୀ କିଏ? ସେ ସମସ୍ତ ନାରୀଙ୍କୁ ଉପରେ ଅଛନ୍ତି ଏବଂ ଏହି ସମାବେଶକୁ ଆଲୋକିତ କରୁଛନ୍ତି।" ଉର୍ବଶୀ ଉତ୍ତର ଦେଲେ—"ଏହି ମଙ୍ଗଳମୟ ଦିବ୍ୟ ନଦୀ ସାରସ୍ୱତୀ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ କନ୍ଯା। ସେ ସଦା ଏଠାରେ ଆସିଯାଆନ୍ତି।" ଏହା ଶୁଣି, ପୁରୁରବସ ଆଶ୍ଚର୍ୟ ହେଲେ ଏବଂ କହିଲେ—"ତାଙ୍କୁ ମୋ ପାଖକୁ ଆଣ।" ଉର୍ବଶୀ ପୁଣି ଦୟାଳୁ ରଜାଙ୍କୁ ଉତ୍ତର ଦେଲେ—"ସେ ଆଣିଯିବେ, ଏବଂ ସମସ୍ତ କଥା ତାଙ୍କୁ କୁହାଯିବ।" ଏପରେ, ରଜା ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହେଲେ ଏବଂ ଉର୍ବଶୀକୁ ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ ପଠାଇଲେ। ଉର୍ବଶୀ ଯାଇ ରଜାଙ୍କର ସନ୍ଦେଶ ସାରସ୍ୱତୀଙ୍କୁ ଦେଲେ। ସାରସ୍ୱତୀ ଉର୍ବଶୀଙ୍କ କଥା ଗ୍ରହଣ କରି, ସମ୍ମତି ଦେଇ, ପୁରୁରବସଙ୍କ ପାଖକୁ ଗଲେ। ସାରସ୍ୱତୀ ନଦୀର ତଟରେ, ପୁରୁରବସ ବହୁ ବର୍ଷ ରହିଲେ। ସେଠି ତାଙ୍କ ପୁଅ ସାରସ୍ୱନ୍ତ ଜନ୍ମ ନେଲେ, ତାଙ୍କ ପୁଅ ହେଲେ ବୃହଦ୍ରଥ। ସାରସ୍ୱତୀ ସଦା ରଜାଙ୍କ ଘରକୁ ଯାଉଥିଲେ, ଏହିପରି ସାରସ୍ୱନ୍ତ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପରିଚିତ ହେଲେ। ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ଶାପ ଦେଲି—"ପୁନି ଏକ ବଡ଼ ନଦୀ ହେଉ।" ମୋ ଶାପକୁ ଭୟ କରି, ମା ଵାଣୀ ପୂର୍ବ ଦିଗକୁ ଗଲେ ଏବଂ ଗୌତମୀ ନଦୀ ହେଲେ। ଜଳକୁମ୍ଭରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, ଶୁଦ୍ଧ, ତିନି ଲୋକକୁ ପବିତ୍ର କରୁଥିବା, ତିନି ପ୍ରକାର ଦୁଃଖକୁ ଶାନ୍ତ କରୁଥିବା, ସାରସ୍ୱତୀ ଦୁଇପ୍ରକାର ଫଳ ଦେଇଥାଏ। ସେ ଗୌତମୀ ଦେବୀଙ୍କୁ ଗଲେ ଏବଂ ଆରମ୍ଭରୁ ମୋ ଶାପ ବିଷୟରେ କହିଲେ। ଗଙ୍ଗା ମଧ୍ୟ ମୋତେ କହିଲେ—"ତୁମେ ଏହି ଶାପ ଉପସମ୍ହାର କର।" ଗଙ୍ଗା କହିଲେ—"ସାରସ୍ୱତୀକୁ ଏପରି ଶାପ ଦେବା ଠିକ୍ ନୁହେଁ। ଏହି ମହିଳାମାନେ ସ୍ୱଭାବରେ ପୁରୁଷଙ୍କୁ ଆକାଂକ୍ଷା କରନ୍ତି।" "ସମସ୍ତ ମହିଳା, ହେ ବ୍ରହ୍ମା, ସ୍ୱଭାବରେ ଚଞ୍ଚଳ। ତୁମେ ଯେ ଜଗତର ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ହେବା ସତ୍ତ୍ୱେ ଏହି କଥା ଜାଣିନାହାଁ?" "କେଉଁ ଲୋକ ଇଚ୍ଛାରେ ଭ୍ରମିତ ହୁଏନାହିଁ, ଯାହା ସ୍ୱଭାବତଃ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ? ତେଣୁ ମୁଁ ଘୋଷଣା କରିଥିଲି—'ସାରସ୍ୱତୀ ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଦୃଶ୍ୟ ହେଉ।'" ଏହି ଶାପ ଦ୍ୱାରା, ସାରସ୍ୱତୀ ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କେବେ ଦୃଶ୍ୟ ହେଉଛନ୍ତି, କେବେ ଅଦୃଶ୍ୟ। ଯେଉଁଠି ଏହି ଦେବୀ, ଶାପରେ ପୀଡିତ, ଗଙ୍ଗା ସହିତ ଯୋଗ ଦେଇଥାଏ, ସେଠି ଧର୍ମାତ୍ମା ରଜା ପୁରୁରବସ ଗଲେ, ତାପସ୍ୟା କଲେ ଏବଂ ନିର୍ବିକାର ହରଙ୍କୁ ପୂଜିଲେ। ଗଙ୍ଗାଙ୍କ ଦୟାରେ ସେ ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରିଲେ। ଏହିଠାରୁ ଏହି ତୀର୍ଥ ପୁରୁରବସ ଭାବରେ ପରିଚିତ ହେଲା। ସାରସ୍ୱତୀର ସଙ୍ଗମକୁ ବ୍ରହ୍ମ ତୀର୍ଥ କୁହାଯାଏ, ଯେଉଁଠି ସିଦ୍ଧିଶ୍ୱର ନିବାସ କରନ୍ତି; ଏହି ସ୍ଥାନ ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରେ। ପରେ, ସାବିତ୍ରୀ, ଗାୟତ୍ରୀ, ଶ୍ରଦ୍ଧା, ମେଧା, ଏବଂ ସାରସ୍ୱତୀ—ଏହି ପଞ୍ଚ ତୀର୍ଥ ସାଧୁମାନେ ପବିତ୍ର ଭାବରେ ଜାଣିଥିଲେ। ସେଠି ସ୍ନାନ କଲେ ଏବଂ ପାନ କଲେ, ସମସ୍ତ ଅପବିତ୍ରତା ଦୂର ହୁଏ; ସାବିତ୍ରୀ, ଗାୟତ୍ରୀ, ଶ୍ରଦ୍ଧା, ମେଧା, ଏବଂ ସାରସ୍ୱତୀ। ଏହିମାନେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପ୍ରଥମ କନ୍ଯାମାନେ, ଧର୍ମ ପାଇଁ ସ୍ଥାପିତ; ତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଏକା ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଜଗତର ଶୋଭା। ଏହି କନ୍ଯାକୁ ଦେଖି, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ମନ ଅସ୍ଥିର ହେଲା; ସେ ଯୁବତୀକୁ ନେବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ, ଯୁବତୀ ଦେଖି ଭଗି ଚାଲିଗଲେ। ଯୁବତୀ ଏକ ହରିଣୀ ହେଲେ, ବ୍ରହ୍ମା ମଧ୍ୟ ହରିଣ ହେଲେ; ଶମ୍ଭୁ ଧର୍ମକୁ ରକ୍ଷା କରିବାକୁ ଶିକାରୀ ହେଲେ। ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପଞ୍ଚ କନ୍ଯା, ଭୟପାଇଁ, ଗଙ୍ଗା ନଦୀକୁ ଗଲେ; ତେଣୁ ମହେଶ୍ୱର ଧର୍ମକୁ ରକ୍ଷା କରିବାକୁ ଗଲେ। ଧନୁ ଏବଂ ତୀର ନେଇ, ଶିବ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ, ହରିଣ ରୂପରେ, କହିଲେ—"ମୁଁ ତୁମକୁ ବଧ କରିବି।" ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ ଛାଡ଼ି, ବ୍ରହ୍ମା ଯୁବତୀକୁ ବିବସ୍ୱତଙ୍କୁ ଦେଲେ; ସାବିତ୍ରୀ ଆଦି ପଞ୍ଚ କନ୍ଯା ଏକାଠି ନଦୀର ରୂପ ନେଲେ। ସେମାନେ ପୁନି ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ସ୍ୱର୍ଗରାଜ୍ୟକୁ ଆସିଲେ; ଯେଉଁଠି ଏହି ଦେବୀମାନେ ଏକାଠି ହେଇଥିଲେ, ନାରଦ, ସେଠି ପଞ୍ଚ ତୀର୍ଥ ଅଛି। ଏହି ପଞ୍ଚ ନଦୀ, ସାରସ୍ୱତୀ ସହିତ, ପବିତ୍ର; ଯେଉଁଠି ସ୍ନାନ କିମ୍ବା ଦାନ କରାଯାଏ, ସେଠି ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ ହୁଏ; କର୍ମଶୂନ୍ୟତା ଦ୍ୱାରା ମୋକ୍ଷ ଦେଇଥାଏ। ଏଠି ଶିକାରୀ ତୀର୍ଥ, ଲୋକଙ୍କୁ ସମସ୍ତ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ପୂରଣ କରେ, ଏବଂ ଅନ୍ୟ ଏକ, ବ୍ରହ୍ମ ତୀର୍ଥ, ସ୍ୱର୍ଗ ଏବଂ ମୋକ୍ଷ ଫଳ ଦେଇଥାଏ। ଏହିଠାରେ ଶାମି ତୀର୍ଥ ରହିଛି, ଯାହା ସମସ୍ତ ପାପକୁ ନିଶ୍ଚିନ୍ନ କରେ; ଏହି କଥା ମୁଁ କହିବି, ନାରଦ, ଶୁଣ। ଏଠି ଏକ ରଜା ପ୍ରିୟବ୍ରତ ଥିଲେ, ଯିଏ ଜୟୀମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ; ଗୌତମୀ ଦକ୍ଷିଣ ତଟରେ, ପ୍ରିୟବ୍ରତ ତାଙ୍କ ପୁରୋହିତ ସହିତ ଦୀକ୍ଷା ନେଲେ। ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ ଆରମ୍ଭ ହେଲା, ପୁରୋହିତ ଏବଂ ଋଷିମାନେ ସହିତ; ବଶିଷ୍ଠ ମୁଖ୍ୟ ପୁରୋହିତ ହେଲେ। ଏହି ସମୟରେ ଏକ ଦାନବ ହିରଣ୍ୟକସ ଯଜ୍ଞ ମଣ୍ଡପକୁ ଆସିଲେ; ଦେବମାନେ, ଇନ୍ଦ୍ର ନେତୃତ୍ୱରେ, ଦାନବକୁ ଦେଖି, କିଛି ଭୟପାଇଁ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଚାଲିଗଲେ; ଯଜ୍ଞ ଅଗ୍ନି ଶାମି ଗଛକୁ ଗଲେ; ବିଷ୍ଣୁ ଅଶ୍ୱତ୍ଥ ଗଛକୁ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅର୍କ ଗଛକୁ, ଶିବ ବଟ ଗଛକୁ ଗଲେ। ସୋମ ପଳାଶ ଗଛକୁ ଗଲେ, ଅଗ୍ନି ଗଙ୍ଗା ଜଳକୁ ଗଲେ; ଅଶ୍ୱିନୀ ଦ୍ୱାଦଶୀ ଅଶ୍ୱକୁ ନେଇ ବାୟୁ ହେଲେ, ଯମ କାଉ ହେଲେ। ଏହି ସମୟରେ ବଶିଷ୍ଠ ମୁନି ଦଣ୍ଡ ନେଇ, ଦାନବମାନେ ଉପରେ ନିୟମ ଲାଗିଲେ। ଏପରେ ଯଜ୍ଞ ପୁନି ଆରମ୍ଭ ହେଲା, ଦାନବ ତାଙ୍କ ସ୍ୱଶକ୍ତିରେ ପରାଜିତ ହେଲେ; ଏହି ପରି, ଏହି ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନମାନେ ଦଶ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞର ଫଳ ଦେଇଥାଏ।