ଦେବତାମାନେ, ଏବଂ ଇନ୍ଦ୍ର ମଧ୍ୟ, ତୁମର ତିନିପ୍ରକାର ଗୁଣର ଯୁଗଳତାକୁ ଅବର୍ଣ୍ୟ କରିପାରିବେ ନାହିଁ; ତୁମର ଅଦ୍ଭୁତ ଚରିତ୍ର ଭାବି, ସେମାନେ ଅଶ୍ଚର୍ୟଚକିତ ହୁଅନ୍ତି। ତୁମେ ସଦା ଆନନ୍ଦିତ, ଦାନଶୀଳ, ଏବଂ ସର୍ବୋତ୍ତମ, ସୋମ ଦେବତାଙ୍କ ପରି। ଏପରି ପ୍ରଶଂସା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ସ୍ତୁତିରେ, ଶିବ ଭଗବାନ, ଗୌରୀଙ୍କ ପତି, ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହେଲେ ଏବଂ କଶ୍ୟପଙ୍କୁ ଅନେକ ବର ଦେଲେ। କଶ୍ୟପ ଯେଉଁଥିରେ ଜନ୍ମଦାତ୍ରୀ ଚାହିଁଲେ, ତାଙ୍କୁ ଶିବ କହିଲେ, "ଏହି ଦୁଇଜଣୀ ନଦୀ ରୂପେ ତୁମର ଜନ୍ମଦାତ୍ରୀ ହେବେ, ଯେଉଁମାନେ ଗଙ୍ଗା ନଦୀ, ସର୍ବୋତ୍ତମ ନଦୀ, ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପହଞ୍ଚିବେ।" କେବଳ ସେମାନଙ୍କ ସହିତ ସଂଯୋଗ କଲେ, କଶ୍ୟପଙ୍କ ନିଜ ରୂପ ପୁନଃ ପ୍ରାପ୍ତ ହେବ; ଗଙ୍ଗାଙ୍କ ଅନୁଗ୍ରହରେ ଦୁଇଜଣୀ ପୁଣି ଗର୍ଭବତୀ ହେବେ। ଏପରି ଭାବରେ, ପ୍ରସନ୍ନ ପ୍ରଜାପତି କଶ୍ୟପ ଜନ୍ମଦାତ୍ରୀମାନେ ପାଇଁ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହେଲେ ଏବଂ ଗୌତମୀ ନଦୀ କୂଳରେ ବସୁଥିବା ଋଷିମାନେଙ୍କୁ ଡାକିଲେ। ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ, ପ୍ରଜାପତି ଦୁଇଜଣୀଙ୍କୁ ବିଧିମତ ଭାବେ ବିଭା ଶିରୋଭାଗ ସଂସ୍କାର କଲେ ଏବଂ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେଙ୍କୁ ପାରମ୍ପରିକ ବିଧିରେ ସମ୍ମାନିତ କଲେ। ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଭୋଜନ କରିବା ପରେ, କଶ୍ୟପଙ୍କ ଘରେ କଦ୍ରୁ ତାଙ୍କ ସ୍ୱାମୀ ପାଖରେ ବସିଥିଲେ ଏବଂ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେଙ୍କୁ ଦୃଷ୍ଟିରେ ହସିଲେ। ତାଙ୍କ ଏହି ଆଚରଣ ଦେଖି ଋଷିମାନେ କ୍ରୋଧିତ ହେଲେ: "ହେ ପାପିନୀ, ଆଖିରେ ହସିଥିବାରୁ ତୁମର ଆଖି ମଧ୍ୟ ପାପିନୀ ପରି ହେଉ।" ଏହା ଫଳରେ କଦ୍ରୁ ଏକା ଆଖିବାଳା ହେଲେ; ସେଠାରୁ ସେ ସର୍ପମାତା ଭାବେ ପରିଚିତ। ଏହା ପରେ, ପ୍ରାଚୀନ କଶ୍ୟପ ଋଷି ଋଷିମାନେଙ୍କୁ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ। ତେବେ, ସେମାନେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୋଇ କହିଲେ, "ଗୌତମୀ ନଦୀ ସେବା କଲେ, ସେ ହଜାର ଅପରାଧରୁ ରକ୍ଷିତ ହେବେ।" ଏଭଳି ଭାବରେ, କଶ୍ୟପ ତାଙ୍କ ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ସହିତ ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ କଲେ; ସେଠାରୁ ଏହି ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ "ଦୁଇ ନଦୀର ସଙ୍ଗମ" ଭାବେ ପରିଚିତ ହେଲା, ଯାହା ସମସ୍ତ ପାପ ନାଶ କରେ ଏବଂ ସବୁ ଯଜ୍ଞଫଳ ଦେଇଥାଏ। ଏହିପରି ଏକ ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥ "ପୁରୁରବସ" ବେଦଜ୍ଞମାନେ ଜାଣନ୍ତି; କେବଳ ସ୍ମରଣ କଲେ ପାପ ନାଶ ହୁଏ, ଦର୍ଶନ କଲେ ତ ଅଧିକ ଫଳ ମିଳେ। ପୁରୁରବା ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ସଭାକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ, ସେଠାରେ ସଯୋଗକ୍ରମେ ସରସ୍ୱତୀ ଦେବୀଙ୍କୁ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପାଖରେ ହସୁଥିବା ଦେଖିଲେ। ସେ ତାଙ୍କ ଚମତ୍କାରୀ ରୂପ ଦେଖି ଉର୍ବଶୀଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ, "ଏହି ସୁନ୍ଦରୀ କିଏ? ସେ ସମସ୍ତ ନାରୀଙ୍କୁ ଅତିକ୍ରମ କରି ଏହି ସଭାକୁ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ କରୁଛନ୍ତି।" ଉର୍ବଶୀ କହିଲେ, "ଏହି ମଙ୍ଗଳମୟୀ ଦେବୀ ସରସ୍ୱତୀ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଝିଅ। ସେ ସଦା ଏଠାରେ ଆସନ୍ତି ଓ ଯାଆନ୍ତି।" ଏହା ଶୁଣି ରାଜା ଆଶ୍ଚର୍ୟଚକିତ ହେଲେ ଏବଂ କହିଲେ, "ତାଙ୍କୁ ମୋ ପାଖରେ ଆଣ।" ଉର୍ବଶୀ ପୁନି ଦାନଶୀଳ ରାଜାଙ୍କୁ ଉତ୍ତର ଦେଲେ, "ସେ ଆଣିବେ, ଏବଂ ସମସ୍ତ କଥା ତାଙ୍କୁ କୁହିବି।" ରାଜା ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୋଇ ଉର୍ବଶୀଙ୍କୁ ସେଠି ପଠାଇଲେ। ଉର୍ବଶୀ ଯାଇ ରାଜାଙ୍କ ଦୂତିକା ହେଇ ମେସେଜ୍ ଦେଲେ। ସରସ୍ୱତୀ ଉର୍ବଶୀଙ୍କ ଉପସ୍ଥାପନା ଗ୍ରହଣ କରି, ସେମାନଙ୍କ ସହ ଚଲିଗଲେ। ସରସ୍ୱତୀ ନଦୀ କୂଳରେ ପୁରୁରବା ବର୍ଷକାଳ ରହିଲେ। ସେଠାରେ ସରସ୍ୱନ୍ତ ତାଙ୍କ ପୁଅ ହେଲେ, ଏବଂ ସେଠାରୁ ବୃହଦ୍ରଥ ଜନ୍ମିଲେ। ସରସ୍ୱତୀ ସଦା ରାଜାଙ୍କ ଘରକୁ ଯାଉଥିଲେ, ଏହିଠାରୁ ସରସ୍ୱନ୍ତ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପରିଚିତ ହେଲେ। ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ଶାପ ଦେଲି: "ପୁନି ଏକ ବିଶାଳ ନଦୀ ହେଉ।" ମୋର ଶାପକୁ ଭୟ କରି, ଦେବୀ ସରସ୍ୱତୀ ପୂର୍ବଦିଗକୁ ଗଲେ ଏବଂ ଗୌତମୀ ହେଲେ। ଘଟରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, ପବିତ୍ର, ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ପବିତ୍ର କରୁଥିବା, ତିନିପ୍ରକାର ଦୁଃଖ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଉଥିବା, ଏହି ମା ଲୋକ ଓ ପାରଲୋକ ଫଳ ଦେଉଥିବା ଦେବୀ। ସେ ଗୌତମୀ ଦେବୀଙ୍କ ପାଖକୁ ଯାଇ ମୋର ଶାପ କଥା କହିଲେ। ଗଙ୍ଗା ମଧ୍ୟ ମୋତେ କହିଲେ, "ତୁମେ ସରସ୍ୱତୀଙ୍କୁ ଶାପ କିଏ ଦେଲେ?" "ଏହି ନାରୀ ସ୍ୱଭାବର ଅଂଶ, ସମସ୍ତ ନାରୀ ପୁରୁଷଙ୍କୁ ଚାହାନ୍ତି," ଗଙ୍ଗା କହିଲେ। "ସମସ୍ତ ନାରୀ, ହେ ବ୍ରହ୍ମା, ଚଞ୍ଚଳ ସ୍ୱଭାବର। ତୁମେ ଜଗତ୍କ ଶୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ହୋଇ ଏହା କିପରି ଜାଣ ନାହାଁ?" "କିଏ ଇଚ୍ଛାରେ ଭ୍ରମିତ ହୁଏନାହିଁ? ସେଇପାଇଁ ମୁଁ ଘୋଷଣା କଲି: 'ସରସ୍ୱତୀ ମନୁଷ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଦୃଶ୍ୟ ଓ ଅଦୃଶ୍ୟ ହେଉ।'" ଏହିପାଇଁ, ଶାପ ଦ୍ୱାରା, ସରସ୍ୱତୀ ମନୁଷ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟରେ କେବେ ଦୃଶ୍ୟ, କେବେ ଅଦୃଶ୍ୟ ହୁଅନ୍ତି। ଯେଉଁଠାରେ ଏହି ଦୁଃଖିତ ଦେବୀ ଗଙ୍ଗା ସଙ୍ଗେ ମିଶନ୍ତି— ସେଠାରେ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରାଜା ପୁରୁରବା ଯାଇ ତପସ୍ୟା କଲେ ଏବଂ ସିଦ୍ଧେଶ୍ୱର ହରଙ୍କୁ ପୂଜିଲେ। ଗଙ୍ଗାଙ୍କ ଅନୁଗ୍ରହରେ ସେ ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କଲେ। ସେଠାରୁ ଏହି ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ "ପୁରୁରବସ" ଭାବେ ପରିଚିତ ହେଲା। ସରସ୍ୱତୀ ସଙ୍ଗମକୁ "ବ୍ରହ୍ମ ତୀର୍ଥ" କୁହାଯାଏ, ଯେଉଁଠାରେ ସିଦ୍ଧିଶ୍ୱର ବସନ୍ତି; ସେଠାରେ ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ ହୁଏ। ସାବିତ୍ରୀ, ଗାୟତ୍ରୀ, ଶ୍ରଦ୍ଧା, ମେଧା, ଏବଂ ସରସ୍ୱତୀ—ଏହି ପାଞ୍ଚ ତୀର୍ଥକୁ ଋଷିମାନେ ପବିତ୍ର ଭାବେ ଜାଣନ୍ତି। ସେଠାରେ ସ୍ନାନ କଲେ ଓ ପାନ କଲେ, ସମସ୍ତ ଦୁଷ୍ଟତା ଦୂର ହୁଏ। ଏମାନେ ମୋର ପ୍ରଥମ କନ୍ୟାମାନେ, ଧର୍ମ ନିମିତ୍ତେ ସ୍ଥାପିତ; ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ମୁଁ ଏକଙ୍କୁ ସର୍ବୋତ୍ତମ ରୂପେ ତିଆରି କଲି। ତାଙ୍କୁ ଦେଖି ମୋ ମନ ଆନ୍ଦୋଳିତ ହେଲା; ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ଧରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରିଲି, କିନ୍ତୁ ସେ ଏକ ହରିଣୀ ହେଲେ, ମୁଁ ମଧ୍ୟ ହରିଣ ହେଲି। ଧର୍ମ ରକ୍ଷା ପାଇଁ ଶମ୍ଭୁ ଏକ ଶିକାରୀ ହେଲେ। ମୋ ପାଞ୍ଚ କନ୍ୟା, ଭୟଭୀତ ହୋଇ, ମହାନଦୀ ଗଙ୍ଗା ପାଖକୁ ଗଲେ; ମହେଶ୍ୱର ଧର୍ମ ରକ୍ଷା ପାଇଁ ଏଗିଆସିଲେ। ଧନୁଷ ବାଣ ଧରି, ହର ମୋତେ କହିଲେ, "ମୁଁ ତୁମକୁ ବଧ କରିବି।" ମୁଁ ସେଇ କ୍ରିୟା ବନ୍ଦ କରି, ସେ ଅପୂର୍ଣ୍ଣ କନ୍ୟାକୁ ବିବସ୍ୱତଙ୍କୁ ଦେଲି; ସାବିତ୍ରୀ ଆଦି ପାଞ୍ଚ କନ୍ୟା ନଦୀ ରୂପେ ଏକତ୍ରିତ ହେଲେ। ସେମାନେ ପୁନି ମୋ ଦିବ୍ୟ ଲୋକକୁ ଆସିଲେ; ଯେଉଁଠି ଏହି ଦେବୀମାନେ ଏକତ୍ରିତ ହୁଅନ୍ତି, ଓ ନାରଦ, ସେଠି ପାଞ୍ଚ ତୀର୍ଥ ଅଛି।