ଏକ ସମୟର କଥା, କଶ୍ୟପ ବୃହତ୍ ପ୍ରଜାପତିଙ୍କ ବଡ଼ ଯଜ୍ଞ ଅନୁଷ୍ଠାନରେ ସୁପର୍ଣା ଓ କଦ୍ରୁ ନାମକ ଦୁଇ ଜଣେ ଜନନୀ, ତଥାପି ଏକାଧିକ ବେଳେ ରୂପେ ତାଙ୍କୁ ସତ୍ୟଦ୍ରଷ୍ଟା ଋଷିମାନେ ଅନେକ ପ୍ରସ୍ତାବ ଦେଇ ନିୟମିତ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ ମଧ୍ୟ, ତାଙ୍କର ଅନୁଚିତ ଆଚରଣ ଏବଂ ଯଜ୍ଞର ଅନୁଷ୍ଠାନ ଦ୍ରବ୍ୟରେ ଅନୁଚିତ ବ୍ୟବହାର ଚାଲିଥିଲା। ଋଷିମାନେ ଦେଖିଲେ, ଜନନୀମାନେ ଏହି ଅନୁଚିତ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଲିପ୍ତ ଅଛନ୍ତି, ତେଣୁ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଅସ୍ଥିର ହେଇଗଲେ। ଏହି ଅନୁଚିତ କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା, ତୁମେ ନଦୀ ତୀରରେ ଅପମାର୍ଗ ଗଛ ତଳେ ଦଢ଼ି ହେବାକୁ ପଡ଼ିବ, ଏହିଠି ସୁପର୍ଣା ଓ କଦ୍ରୁ ଦୁଇଜଣ ନଦୀରୂପୀ ହେଇଯିବେ। ଏହି ଘଟଣା ଓ ଶାପ ବିଷୟରେ ଋଷିମାନେ କଶ୍ୟପଙ୍କ ଘରେ ଯାଇ ସମସ୍ତ କଥା ଖୋଲାମେଳା କହିଲେ। କଶ୍ୟପ ଏହି କଥା ଶୁଣି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ ପଡ଼ିଗଲେ, ଏବଂ ଚିନ୍ତା କଲେ, "ମୁଁ କଣ କରିବି?" ସେ ଋଷିମାନେଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, "ଏମାନେ ଭାଳଖିଲ୍ୟା ନାମରେ ପରିଚିତ।" ଋଷିମାନେ କହିଲେ, "ଗଉତମୀ ଗଙ୍ଗା ନଦୀ ତୀରେ ଯାଇ, ମହେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କର; ତେବେ ତୁମେ ପୁନଃ ଜନନୀମାନେ ପାଇବା।" କଶ୍ୟପ ଏହିପରି ଦିଗ୍ଦେଶ ମାନି, ଗଙ୍ଗା ତୀରେ ବ୍ରତ ନିଷ୍ଠାରେ ସ୍ନାନ କରି, ମହେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ପବିତ୍ର ଷ୍ଟୋତ୍ର ଦ୍ୱାରା ପ୍ରାର୍ଥନା କଲେ। ସେ ଶିବଙ୍କୁ ଏହିପରି ପ୍ରାର୍ଥନା କଲେ: "ତିନି ଲୋକର ନାଥ ଶିବ, ଯାହାଙ୍କର କୌଣସି ବସ୍ତୁରେ ମାନ ନାହିଁ, ସମସ୍ତ ଜଗତର ଉତ୍ପାଦକ ଓ ପାଳକ, ଶିବାଙ୍କର ସ୍ୱାମୀ, ସେ ମୋତେ ଦୟା କରନ୍ତୁ।" "ତୁମେ ଏକାମାନେ ଚରାଚର ଜୀବମାନଙ୍କର ତ୍ରିପ୍ରକାର ଦୁଃଖ, ତାପ, ରବିର କିରଣ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ କଷ୍ଟ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଦୂର କରିବାରେ ପ୍ରବୀଣ।" "ଇନ୍ଦ୍ର ପରି ଦେବମାନେ ମଧ୍ୟ ତୁମର ତ୍ରିଗୁଣ ମିଶ୍ରଣକୁ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିପାରିବେ ନାହିଁ; ତୁମର ଅଦ୍ଭୁତ ଚାଳ ଦେଖି, ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଦୟାଳୁ, ଏବଂ ସଦା ଉଲ୍ଲାସିତ।" ଏପରି ଷ୍ଟୋତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଶିବଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରି, ଶିବ ଶମ୍ଭୁ ରୂପରେ ଅନେକ ଦୀକ୍ଷା ଦେଲେ। ସେ କହିଲେ, "ତୁମେ ଜନନୀମାନେ ପାଇବାକୁ ଚାହୁଁଛ, ତେଣୁ ଦୁଇଜଣ ଗଙ୍ଗା ନଦୀରେ ଯାଇ ତୁମର ପତ୍ନୀ ହେବେ।" "ମାତ୍ର ଏକତା ଦ୍ୱାରା, ତୁମେ ତୁମର ନିଜ ରୂପ ପୁନଃ ପାଇବା; ଗଙ୍ଗାର ଦୟାରେ ଦୁଇଜଣ ପୁନଃ ଗର୍ଭବତୀ ହେବେ।" ପ୍ରଜାପତି କଶ୍ୟପ ଏହିପରି ଜନନୀମାନେ ପାଇ, ଗଉତମୀ ତୀରରେ ବସୁଥିବା ଋଷିମାନେଙ୍କୁ ଡାକିଲେ। ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ, ପ୍ରଜାପତି ଦୁଇଜଣ ଜନନୀଙ୍କର କେଶ ବିଭାଗ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରି, ପାରମ୍ପରିକ ବିଧିରେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କଲେ। ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଭୋଜନ କରିବା ପରେ, କଦ୍ରୁ ପତିଙ୍କ ନିକଟରେ ବସି ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ। ଏହି ସମୟରେ, କଦ୍ରୁ ଚକ୍ଷୁ ଦ୍ୱାରା ଋଷିମାନେଙ୍କୁ ହସିଲେ, ଋଷିମାନେ ଅସ୍ଥିର ହେଇ, "ତୁମେ ପାପି, ଚକ୍ଷୁ ଦ୍ୱାରା ହସିଲା, ତୁମର ଚକ୍ଷୁ ଏକ ପାପିର ଭଳି ହେବ," ବୋଲି ଶାପ ଦେଲେ। କଦ୍ରୁ ଏକ-ଚକ୍ଷୁ ହେଇଗଲେ, ତେଣୁ ସେ ସର୍ପମାନେଙ୍କର ମାତା ଭାବେ ପରିଚିତ। ପରେ, କଶ୍ୟପ ଋଷିମାନେଙ୍କୁ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ। ଋଷିମାନେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ କହିଲେ, "ଗଉତମୀ ନଦୀରେ ସେବା କଲେ ତାଙ୍କୁ ହଜାର ଅପରାଧରୁ ସୁରକ୍ଷିତ କରିବ।" ଏଭଳି, କଶ୍ୟପ ତାଙ୍କର ଦୁଇଜଣ ପତ୍ନୀଙ୍କୁ ସହିତ ଏହି ଶୁଭ କାର୍ଯ୍ୟ କଲେ; ଏହିଠିଏଠିଏ ଏହି ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ ଦୁଇ ନଦୀର ସଙ୍ଗମ ଭାବେ ପରିଚିତ, ସମସ୍ତ ପାପ ନାଶକ ଓ ଯଜ୍ଞ ଫଳ ଦାୟୀ। ଏହି ସ୍ଥାନର ଏକ ଅନ୍ୟ କଥା ମଧ୍ୟ ଅଛି। ପୁରୁରବାସ ନାମକ ଏହି ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ ଅଧ୍ୟୟନ କରିଥିବା ବେଦଜ୍ଞମାନେ ଜାଣନ୍ତି; ଏହିଠି ମାନସିକ ଚିନ୍ତନ କରିଲେ ମଧ୍ୟ ପାପ ନାଶ ହୁଏ, ଦ୍ରଷ୍ଟି କରିଲେ ଅଧିକ ଫଳ ମିଳେ। ପୁରୁରବାସ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ସଭାରେ ଯାଇଥିଲେ, ସେଠାରେ ସଯୋଗରେ ସରସ୍ୱତୀ ଦିବ୍ୟ ନଦୀ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ନିକଟରେ ହସୁଥିବା ଦେଖିଲେ। ସେଠି ସେ ଉର୍ବଶୀଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, "ଏହି ସୁନ୍ଦର, ଶୀଳବତୀ ନାରୀ କିଏ? ସମସ୍ତ ନାରୀମାନେ ଠାରୁ ଅଧିକ ଚମକିଉଠିବା, ଏହି ସଭାକୁ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ କରୁଛି।" ଉର୍ବଶୀ କହିଲେ, "ଏହି ଶୁଭ ଦିବ୍ୟ ନଦୀ ସରସ୍ୱତୀ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର କନ୍ୟା। ସେ ସଦା ଏଠାରେ ଆସିଯାଆନ୍ତି।" ପୁରୁରବାସ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ ପଡ଼ି, "ତାଙ୍କୁ ମୋ ପାଖରେ ଆଣ," ବୋଲି କହିଲେ। ଉର୍ବଶୀ ପୁନଃ କହିଲେ, "ସେ ଆଣିଦିଯିବେ, ଏବଂ ସମସ୍ତ କଥା ତାଙ୍କୁ ଜଣାଇଦିଯିବ।" ପୁରୁରବାସ ଖୁସି ହୋଇ, ଉର୍ବଶୀଙ୍କୁ ସେଠାରେ ପଠାଇଲେ। ଉର୍ବଶୀ ଗଲେ ଏବଂ ରାଜାଙ୍କର ନିମନ୍ତ୍ରଣ ସରସ୍ୱତୀଙ୍କୁ ଜଣାଇଲେ। ସରସ୍ୱତୀ ଏହି କଥା ମାନି, ପୁରୁରବାସ ଉପସ୍ଥିତ ଥିବା ସ୍ଥାନକୁ ଗଲେ। ସରସ୍ୱତୀ ତୀରରେ, ପୁରୁରବାସ ଅନେକ ବର୍ଷ ରହିଲେ। ତାଙ୍କର ପୁତ୍ର ସରସ୍ୱନ୍ତ ଜନ୍ମ ହେଲା, ତାଙ୍କର ପୁତ୍ର ବୃହଦ୍ରଥ। ସରସ୍ୱତୀ ସଦା ରାଜାଙ୍କ ଘରେ ଯାଉଥିଲେ, ଏହିପରି ସରସ୍ୱନ୍ତ ଅନ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟ ଜଣାଗଲେ। ମୁଁ ସରସ୍ୱତୀଙ୍କୁ ଏକ ଶାପ ଦେଇଥିଲି: "ପୁନଃ ଏକ ବଡ଼ ନଦୀ ହେଉ।" ମୋ ଶାପକୁ ଭୟ କରି, ଶବ୍ଦ ଦେବୀ ପୂର୍ବ ଦିଗକୁ ଯାଇ, ଗଉତମୀ ହେଇଗଲେ। ଜଳକୁମ୍ଭରୁ ଜନ୍ମିତା, ପବିତ୍ର, ଜଗତକୁ ଶୁଧ୍ଧ କରୁଥିବା ମାତା, ତ୍ରିପ୍ରକାର ଦୁଃଖ ଶାନ୍ତ କରୁଥିବା, ଲୋକ ଓ ପରଲୋକ ଫଳ ଦେଇଥିବା। ସେ ଗଉତମୀ ଦେବୀଙ୍କୁ ଗଲେ ଏବଂ ମୋ ଶାପ ବିଷୟରେ କଥା କହିଲେ। ଗଙ୍ଗା ମଧ୍ୟ ମୋତେ କହିଲେ, "ତୁମେ ସରସ୍ୱତୀଙ୍କୁ ଶାପ ଦେଇଛ, ଏହି ଉଚିତ ନୁହେଁ। ନାରୀମାନେ ସ୍ୱଭାବତ: ପୁରୁଷଙ୍କୁ ଆକାଂକ୍ଷା କରନ୍ତି।" "ସମସ୍ତ ନାରୀ, ବ୍ରହ୍ମା, ଚଞ୍ଚଳ ସ୍ୱଭାବର; ତୁମେ ଜଗତକୁ ଉତ୍ପନ୍ନ କରିଥିବା ପଦ୍ମାସନ ବ୍ରହ୍ମା, ଏହି କଥା ଜାଣିନଥିଲେ କି?" "କିଏ ନିଜରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଆକାଂକ୍ଷା ଦ୍ୱାରା ଭ୍ରମିତ ହେଉନାହିଁ? ତେଣୁ ମୁଁ କହିଲି: 'ସରସ୍ୱତୀ ପ୍ରକଟ ଓ ଅପ୍ରକଟ ଭାବେ ଦେଖାଯିବ।'" ଏହିପରି ଶାପ ଦ୍ୱାରା, ସରସ୍ୱତୀ ମାନବମାନେ ମଧ୍ୟରେ କେବେ ପ୍ରକଟ ହୁଅନ୍ତି, କେବେ ଅପ୍ରକଟ। ଯେଉଁଠି ଏହି ଶାପାକ୍ରାନ୍ତ ଦେବୀ ଗଙ୍ଗାରେ ଯୋଗ ଦେଇଥିଲେ, ସେଠି ଧର୍ମିକ ରାଜା ପୁରୁରବାସ ଯାଇ, ତପସ୍ୟା କରି, ସିଦ୍ଧ ଲୋକେଶ୍ୱର ହରାଙ୍କୁ ପୂଜିଲେ। ଗଙ୍ଗାର କୃପାରେ ସେ ତାଙ୍କର ସମସ୍ତ ଆକାଂକ୍ଷା ପୂରଣ କଲେ। ଏହିଠିଏଠିଏ ପୁରୁରବାସ ନାମକ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ ପରିଚିତ।