ଏକ ସମୟର କଥା, ଏକ ମହାନ ରାଜା ଥିଲେ, ତାଙ୍କ ନାମ ଥିଲା ଯୁବନାଶ୍ୱ, ସେ ମାନବମାନ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଭୁ ଥିଲେ। ତାଙ୍କର ପୁଅ ମାନ୍ଧାତୃ, ତିନି ଲୋକ ଜୟ କରିଥିବା ଏକ ଶୂରବୀର ରାଜା। ମାନ୍ଧାତୃଙ୍କ ରାଣୀ ଥିଲେ ଚୈତ୍ରରଥୀ, ଯିଏ ଶଶବିନ୍ଦୁଙ୍କ ଝିଅ ଏବଂ ବିନ୍ଦୁମତୀ ନାମକ ଏକ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଗୁଣବତୀ ଓ ଅପୂର୍ବ ସୌନ୍ଦର୍ୟବତୀ ନାରୀ। ସେ ତାଙ୍କ ପତି ପ୍ରତି ଅତିଶୟ ନିଷ୍ଠାବାନ୍ ଥିଲେ ଏବଂ ଦଶ ହଜାର ଭାଇଁମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବଡ଼ ଥିଲେ। ଏହି ବିନ୍ଦୁମତୀଙ୍କ ଗର୍ଭରେ ମାନ୍ଧାତୃଙ୍କୁ ଦୁଇଟି ପୁଅ ହେଲେ—ପୁରୁକୁତ୍ସ, ଯିଏ ଧର୍ମର ଜ୍ଞାନୀ ଥିଲେ, ଏବଂ ରାଜା ମୁଚୁକୁନ୍ଦ। ପୁରୁକୁତ୍ସଙ୍କ ପୁଅ ଥିଲେ ତ୍ରସଦସ୍ୟୁ, ଯିଏ ଭୂମିର ଅଧିପତି ହେଲେ। ତ୍ରସଦସ୍ୟୁଙ୍କ ପୁଅ ସମ୍ଭୂତ ନର୍ମଦା ନଦୀରେ ଜନ୍ମଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ। ସମ୍ଭୂତଙ୍କ ପୁଅ ଥିଲେ ତ୍ରିଧନ୍ୱନ, ଶତ୍ରୁ ନାଶକ ଏବଂ ପ୍ରଶସ୍ତ ରାଜା। ତ୍ରିଧନ୍ୱନଙ୍କ ପୁଅ ଥିଲେ ବିଦ୍ୱାନ ଓ ପ୍ରବଳ ଟ୍ରୟ୍ୟାରୁଣ, ତାଙ୍କ ପୁଅ ଥିଲେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ସତ୍ୟବ୍ରତ। କିନ୍ତୁ ସତ୍ୟବ୍ରତଙ୍କ ଚିତ୍ତ ଦୁଷ୍ଟ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ଏକ ବିବାହ ମନ୍ତ୍ରରେ ବାଧା ଦେଇଥିଲେ, ଏହା ଦ୍ୱାରା ଏକ ବିବାହିତ ନାରୀଙ୍କୁ ଅନ୍ୟ ପୁରୁଷଙ୍କ ଠାରୁ ନେଇଯାଇଥିଲା। ଲୋଭ, ଅବିବେକ, ମୂଢ଼ତା, ଅନ୍ୟାୟ ଓ ଅତି ଆଗ୍ରହରେ, ସେ ଏକ ସାଧାରଣ ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କ ଝିଅଙ୍କୁ ଅପହରଣ କରିଥିଲେ। ଏହି ପାପ କାରଣରୁ, ତିନି ବେଦ ପାଠକ ପୁରୋହିତମାନେ ତାଙ୍କୁ ତ୍ୟାଗ କରି, କ୍ରୋଧରେ ବାରମ୍ବାର ଘୋଷଣା କଲେ—‘ଏହାକୁ ତ୍ୟାଗ କର!’ ଏଭଳି ତ୍ୟାଗିତ ହେବା ପରେ, ସତ୍ୟବ୍ରତ ପିତାଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ—‘ମୁଁ କେଉଁଠିଯିବି?’ ପିତା କହିଲେ—‘ତୁମେ ଚଣ୍ଡାଳମାନେ ମଧ୍ୟରେ ବସିବା।’ ଏହା ସୁନି, ପିତା କହିଲେ—‘ଏହି ରୂପରେ ମୁଁ ଆଉ ତୁମ ଦ୍ୱାରା ପୁଅ ଚାହୁଁନି, ହେ ବଂଶ ଦୂଷକ।’ ଏହି ଆଜ୍ଞା ଅନୁସାରେ, ସତ୍ୟବ୍ରତ ନଗର ଛାଡ଼ିଦେଲେ। ମହାର୍ଷି ବଶିଷ୍ଠ ତାଙ୍କୁ ବାଧା ଦେଲେନି, ଏହିପରି ଦୁଃଖରେ ସତ୍ୟବ୍ରତ ଚଣ୍ଡାଳମାନେ ନିକଟରେ ବସିଲେ। ତାଙ୍କ ପିତା ତାଙ୍କୁ ତ୍ୟାଗ କରିବା ପରେ ଅରଣ୍ୟକୁ ଚାଲିଗଲେ। ଏହି ସମୟରେ ଭୂମିରେ ବର୍ଷା ବନ୍ଦ ହୋଇଗଲା, ଦ୍ୱାଦଶ ବର୍ଷ ଧରି ଦୁର୍ଭିକ୍ଷ ରହିଲା। ଏହି ଦୁଃଖରେ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଏବଂ ତାଙ୍କ ପରିବାର ଏହି ଭୂମିରେ ଅତିବାସ କରୁଥିଲେ। ସମୁଦ୍ର କୂଳରେ ସବୁକିଛି ତ୍ୟାଗ କରି, ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ମହାତ୍ମା ଘୋର ତପସ୍ୟା କରୁଥିଲେ। ଏହି ଦୁଃଖରେ, ତାଙ୍କ ରାଣୀ ତାଙ୍କ ମଧ୍ୟମ ପୁଅଙ୍କୁ ଗଳାରେ ଦୌଡ଼ି ବାନ୍ଧି, ବାକୀ ସନ୍ତାନମାନଙ୍କ ପାଇଁ ତାଙ୍କୁ ଏକ ଶତ ଗାୟ ଦାମରେ ବିକ୍ରୟ କରିଦେଲେ। ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ସତ୍ୟବ୍ରତ ତାଙ୍କୁ ମୁକ୍ତ କଲେ ଏବଂ ସେହି ଶିଶୁଙ୍କ ଜୀବିକା ନିଜେ ଉଠାଇନେଲେ। ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ପ୍ରସନ୍ନତା ଏବଂ କରୁଣା ପାଇଁ, ଏହି ଶିଶୁ ‘ଗାଳବ’ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧି ଲାଭ କରିଲେ, କାରଣ ତାଙ୍କୁ ଗଳାରେ ବାନ୍ଧାଯାଇଥିଲା। ଏହିପରି ଭାବରେ, ବୁଦ୍ଧିମାନ କୌଶିକ ମୁକ୍ତି ଲାଭ କଲେ। ସତ୍ୟବ୍ରତ ତାଙ୍କ ଭକ୍ତି, କରୁଣା ଓ ନିଷ୍ଠାରେ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ପରିବାରକୁ ଜୀବନ ଦେଇ ତାଙ୍କ ଉପରେ ଦୟା କରିଥିଲେ। ସେ ଅନୁଷ୍ଠାନ ଓ ନିୟମରେ ଅଡ଼ିଗ ଥିଲେ। ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ଆଶ୍ରମ ନିକଟରେ ଅନେକ ମୃଗ, ବନ୍ଦର, ମହିଷ ଆଦିକୁ ହତ୍ୟା କରି, ତାଙ୍କ ମାଂସ ଗଛରେ ଝୁଳାଇ ରଖୁଥିଲେ। ସେ ଦ୍ୱାଦଶ ବର୍ଷ ଧରି ମୌନବ୍ରତ ଏବଂ ଦୀର୍ଘ ଦୀକ୍ଷା ନେଇ ରହିଥିଲେ, ଯେଉଁବେଳେ ତାଙ୍କ ପିତା ଅରଣ୍ୟରେ ବସିଥିଲେ। ଏହି ସମୟରେ, ବଶିଷ୍ଠ ଋଷି ପୁରୋହିତ ଓ ଆଚାର୍ୟମାନଙ୍କ ସହାୟତାରେ ଅୟୋଧ୍ୟା ଏବଂ ରାଜ୍ୟର ରକ୍ଷା କରୁଥିଲେ। କିନ୍ତୁ, ସତ୍ୟବ୍ରତ ଯୁବାବସ୍ଥା ଓ ଦୈବ ଚକ୍ରରେ ବଶିଷ୍ଠଙ୍କ ପ୍ରତି ଅଧିକ କ୍ରୋଧ ଧରିଥିଲେ। ତାଙ୍କ ପ୍ରିୟ ପୁଅକୁ ରାଜ୍ୟରୁ ବାହାର କରାଯାଉଥିଲା, କିନ୍ତୁ ବଶିଷ୍ଠ ତାଙ୍କୁ ବାଧା ଦେଲେନି, ଯଦିଓ ବହୁତ କାରଣ ଥିଲା। ବିବାହ ମନ୍ତ୍ର ସପ୍ତମ ପଦକ୍ରମରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ, କିନ୍ତୁ ସତ୍ୟବ୍ରତ ସେହି ପଦକ୍ରମ ପୂରଣ କରିନଥିଲେ, ତେଣୁ ସେ ସପ୍ତମ ପଦରେ ତ୍ୟାଗିତ ହେଲେ। ସତ୍ୟବ୍ରତ ମନରେ ବଶିଷ୍ଠଙ୍କ ଉପରେ କ୍ରୋଧ ଧରିଥିଲେ—‘ଧର୍ମ ଜାଣି ବଶିଷ୍ଠ ମୋତେ ରକ୍ଷା କଲେନି।’ କିନ୍ତୁ ବଶିଷ୍ଠ ଧର୍ମବିବେକରେ ଏହି ଉପାୟ ନେଇଥିଲେ, ଯାହା ସତ୍ୟବ୍ରତ ବୁଝିପାରିଲେନି। ପିତାଙ୍କ ଅସନ୍ତୋଷ ଦ୍ୱାରା, ଦ୍ୱାଦଶ ବର୍ଷ ଧରି ଇନ୍ଦ୍ର ବର୍ଷା ବନ୍ଦ କରିଦେଲେ। ଏହି ଦୁଃଖରେ, ସତ୍ୟବ୍ରତ ପରିବାର ପରିଷ୍କାର ପାଇଁ ଦୁର୍ଲଭ ବ୍ରତ ଗ୍ରହଣ କଲେ। ବଶିଷ୍ଠ ଏହି ତ୍ୟାଗିତ ପୁଅକୁ ବାଧା ଦେଲେନି, ଭାବିଲେ—‘ମୁଁ ତାଙ୍କ ପୁଅକୁ ରାଜ୍ୟାଭିଷେକ କରିବି।’ ସତ୍ୟବ୍ରତ ଦ୍ୱାଦଶ ବର୍ଷ ଧରି ଏହି ଦୁଃଖ ସହିଲେ, ଏବଂ ବଶିଷ୍ଠଙ୍କ ପାଇଁ ମାଂସ ମିଳିଲା ନାହିଁ। ଏକ ଦିନ ସେ ଅନେକ କ୍ଷୁଦା, କ୍ରୋଧ ଓ ମୂଢ଼ତାରେ ଏକ କାମଧେନୁ ଗାୟକୁ ଧରି ନେଲେ। ରାଜ୍ୟର ଚଳିତ ପ୍ରଥା ଅନୁଯାୟୀ, ତିନି ଏହି ଗାୟକୁ ହତ୍ୟା କରି, ନିଜେ ଏବଂ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ପୁଅମାନେ ଏହି ମାଂସ ଭୋଜନ କଲେ। ସେମାନେ ଏହି ମାଂସ ଖାଇଲେ, ଏହା ଶୁଣି ବଶିଷ୍ଠ ମଧ୍ୟ କ୍ରୋଧିତ ହେଲେ। ଏହି ତିନି ଅପରାଧ—ପିତାଙ୍କ ଅସନ୍ତୋଷ, ଗୋହତ୍ୟା ଏବଂ ଅପବିତ୍ର ମାଂସ ଭୋଜନ—ଦେଖି ବଶିଷ୍ଠ କହିଲେ, ‘ତୁମେ ତିନି ଶୂଳର ଦଣ୍ଡ ଭୋଗିବା; ଏହି ତିନି ଦଣ୍ଡ ନ ହେଉଅ, ତେବେ ମୁଁ ତୁମକୁ ଶୂଳରେ ଶାସନ କରିଦେବି।’ ଏହି ତିନି ଦଣ୍ଡ ଦେଖି, ମହାତ୍ମା ବଶିଷ୍ଠ ତାଙ୍କୁ ‘ତ୍ରିଶଙ୍କୁ’ ନାମ ଦେଲେ। ସତ୍ୟବ୍ରତ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ପତ୍ନୀମାନଙ୍କୁ ଜୀବନ ଦେଇଥିଲେ, ତେଣୁ ପ୍ରସନ୍ନ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ତ୍ରିଶଙ୍କୁଙ୍କୁ ଏକ ବର ଦେଲେ। ବର ଚାହିଁବା ସମୟରେ, ତ୍ରିଶଙ୍କୁ କହିଲେ—‘ମୁଁ ଏହି ଦେହରେ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯିବି।’ ଏହିପରି ଉତ୍ସ ବର ଚାହିଲେ। ଦ୍ୱାଦଶ ବର୍ଷ ଦୁର୍ଭିକ୍ଷ ଶେଷ ହେଲା, ଭୟ ଦୂର ହେଲା, ସେ ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କ ରାଜ୍ୟରେ ଅଭିଷିକ୍ତ ହେଲେ ଏବଂ ରାଜସୂୟ ଯଜ୍ଞ କଲେ। ଏଭଳି ମହାପୁରୁଷ ସତ୍ୟବ୍ରତଙ୍କ ଜୀବନ ଘଟଣା ଦ୍ୱାରା ଧର୍ମ, ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ, ଏବଂ କରୁଣାର ଦୀପ୍ତି ଦେଖାଯାଏ।