ଆଗ୍ନିଙ୍କର ପ୍ରିୟ ଭାଇ ଜାତବେଦାସଙ୍କର ମୃତ୍ୟୁ ଦେଖି, ଅଗ୍ନି ଭୟଙ୍କର କ୍ରୋଧରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଗଲେ ଏବଂ ସେ ଗଙ୍ଗା ଜଳରେ ପ୍ରବେଶ କରିଲେ। ଅଗ୍ନି ଗଙ୍ଗା ଜଳରେ ପ୍ରବେଶ କରିବା ସମୟରେ, ଦେବତା ଓ ମନୁଷ୍ୟମାନେ ଅଗ୍ନିଙ୍କର ପ୍ରାଣ ଅଂଶକୁ ଛାଡ଼ିଦେଲେ, ଏହିପରି ଏହାର ଫଳରେ ସେମାନେ ‘ଅଗ୍ନିପ୍ରାଣ’ ନାମରେ ପରିଚିତ ହେଲେ। ଯେଉଁଠାରେ ଅଗ୍ନି ଜଳରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ, ସେଠାରେ ସମସ୍ତ ଦେବତା, ଋଷି ଓ ପିତୃମାନେ ଏକତ୍ରିତ ହେଲେ। ଅଗ୍ନି ବିନା ଆମେ ବଞ୍ଚିପାରିବୁ ନାହିଁ—ଏହିଭାବେ ସମସ୍ତେ ଅଗ୍ନିଙ୍କୁ ବିଶେଷ ପ୍ରଶଂସା କଲେ; ଏବଂ ସ୍ୱର୍ଗବାସୀମାନେ ନିଜ ପ୍ରିୟ ଅଗ୍ନିଙ୍କୁ ଜଳରେ ଲୀନ ଦେଖି ଦୁଃଖ ପ୍ରକାଶ କଲେ। ସେମାନେ ଅନୁରୋଧ କଲେ—ଦେବତାମାନେ ହବିର୍ଦ୍ଧାନରେ, ପିତୃମାନେ ପିତୃକାର୍ଯ୍ୟରେ, ମନୁଷ୍ୟମାନେ ପାକା ଭୋଜନରେ, ଏବଂ ବୀଜମାନେ ସିଞ୍ଚନରେ ପୁନଃଜୀବନ ଲାଭ କରନ୍ତୁ। ଅଗ୍ନି ଦେବତାମାନେଁକୁ ଉତ୍ତର ଦେଲେ—“ମୋର ଭାଇ ଯିଏ ଚାଲିଗଲେ, ସେ ସମର୍ଥ ଥିଲେ; ତୁମେ ଯେଉଁ କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଥିଲେ, ତାହା ସମୟରେ ଯେଉଁ ପ୍ରାରବ୍ଧ ଜାତବେଦାସଙ୍କୁ ହେଲା, ସେହି ଭାବେ ହେଉ। ଏହି ଭାଗ୍ୟ ମୋର କିମ୍ବା ଦେବତାମାନଙ୍କର ହେଉ, ମୁଁ ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ କରିପାରିବି ନାହିଁ; ସମସ୍ତ ଦୃଷ୍ଟିରେ, ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ ଜାତବେଦାସଙ୍କର, ମୋର ନୁହେଁ। ମୁଁ ଏହି ଅବସ୍ଥାକୁ ଆସିଛି, କିନ୍ତୁ ମୋର କ’ଣ ହେବ ମୁଁ ଜାଣେନି; ଏଠି କିମ୍ବା ଅନ୍ୟଠି, ମୁଁ ସମସ୍ତଠାରେ ବ୍ୟାପ୍ତ ହେବାର ଶକ୍ତି ରଖେନି। ଯଦିଓ ଏପରି ଅବସ୍ଥା, କିଛି କାର୍ଯ୍ୟ କରାଯାଉଛି, ସେହି କାର୍ଯ୍ୟ ମୋର ମାର୍ଗ;” ଏହିପରି ଅଗ୍ନି କହିଲେ, ଦେବତାମାନେ ଓ ସମସ୍ତ ଋଷିମାନେ ଅଗ୍ନିଙ୍କୁ ପ୍ରେମ ଓ ଭକ୍ତିରେ କଥା କହିଲେ—“ଆମେ ତୁମକୁ ଦୀର୍ଘାୟୁ, କର୍ମସୁ ଆନନ୍ଦ, ବ୍ୟାପ୍ତିର ଶକ୍ତି ଓ ବଳ ଦେବୁ; ଆମେ ତୁମକୁ ପୂର୍ବ ଓ ଉତ୍ସର୍ଗ ହବି ମଧ୍ୟ ଦେବୁ, ହେ ହବିଭୂଜ!” “ତୁମେ ଦେବତାମାନଙ୍କର ପ୍ରଧାନ ମୁଖ, ପ୍ରଥମ ହବିଗ୍ରାହୀ; ତୁମେ ଯେଉଁ ଦ୍ରବ୍ୟ ଗ୍ରହଣ କର, ହେ ଦେବଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସେହି ଦ୍ରବ୍ୟ ଆମେ ଉପଭୋଗ କରିବୁ।” ଦେବତାମାନଙ୍କର ଏହି ମଧୁର କଥାରେ ଅଗ୍ନି ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହେଲେ; ସେଠି ଓ ପରଲୋକରେ, ଯଜ୍ଞ ଓ ଲୌକିକ କାର୍ଯ୍ୟରେ ସେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହେଲେ। ଦେବତାମାନଙ୍କର ଆଜ୍ଞାରେ, ସମସ୍ତ ଜନ୍ମର ଜ୍ଞାତା, ଦୀପ୍ତିଶାଳୀ, ସାତଟି ଶିଖାର ଅଗ୍ନି, ନୀଳ ଓ ଲାଲ ରଙ୍ଗରେ, ସମସ୍ତଠାରେ ନିର୍ଭୟ ଓ ସମର୍ଥ ହେଲେ। ସେ ଜଳରୁ, ଶମୀ ଗଛରୁ ଓ ଯଜ୍ଞରୁ ଜନ୍ମଗ୍ରହଣ କରିଥିବା ବୋଲି ପରିଚିତ; ଦେବତାମାନେ ଜଳରୁ ତାଙ୍କୁ ଉଦ୍ଧାର କରି, ଏହି ଦୀପ୍ତିମାନଙ୍କୁ ଅଭିଷେକ କଲେ। ଏଭଳି ଅଗ୍ନି ସମସ୍ତଠାରେ ବ୍ୟାପ୍ତ ହେଲେ, ଦୁଇ ଲୋକରେ ବାସ କଲେ; ଦେବତାମାନେ ଯେପରି ଆସିଥିଲେ, ସେପରି ଚାଲିଗଲେ—ଏହି ଅଗ୍ନି ତୀର୍ଥ ବୋଲି ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ସେଠାରେ ସାତ ଶତ ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥ ଅଛି, ନୀତିରେ ଯୁକ୍ତ; ଯେ କୌଣସି ନିୟମିତ ମନୁଷ୍ୟ ଏଠାରେ ସ୍ନାନ କରି ଦାନ କରେ, ସେ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଓ ନିର୍ମଳ ଫଳ ପାଏ। ଏଠି ଦିବ୍ୟ ଅଗ୍ନିତୀର୍ଥ, ଜାତବେଦାସଙ୍କର। ସେଠାରେ ଅଗ୍ନିଙ୍କ ନିଜେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ବିବିଧ ରଙ୍ଗର ଏକ ଲିଙ୍ଗ ଅଛି; କେବଳ ଦର୍ଶନ କଲେ ମଧ୍ୟ ସମସ୍ତ ଯଜ୍ଞର ଫଳ ମିଳେ। ବେଦବିଦ୍ମାନେ ଏଉଁ ତୀର୍ଥକୁ ‘ଋଣମୋଚନ’ ବୋଲି କହନ୍ତି; ଏହାର ସ୍ୱରୂପ ମୁଁ ତୁମକୁ କହିବି, ହେ ନାରଦ, ଦୟାକରି ଶୁଣ। କକ୍ଷୀବତଙ୍କ ପ୍ରିୟ ପୁତ୍ର ପୃଥୁଶ୍ରବା ଥିଲେ; ବିରକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ସେ ବିବାହ କଲେ ନାହିଁ, ନାହିଁ ଅଗ୍ନିପୂଜା କଲେ। ତଳପଟିଏ ସମର୍ଥ ଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ଉତ୍ତରାଧିକାର ଭୟରେ ବିବାହ ଓ ଅଗ୍ନିପୂଜା କଲେ ନାହିଁ। ତେବେ ପିତୃମାନେ ଦୁଇ ଭଲ ପୁତ୍ର—ଜେଷ୍ଠ ଓ କନିଷ୍ଠ କୁ ବାକ୍ୟ କହିଲେ: “ତିନିପ୍ରକାର ଋଣ ମୋଚନ ପାଇଁ ବିବାହ କର।” ତେବେ ଜେଷ୍ଠ କହିଲେ, “ନାହିଁ; କ’ଣ ଋଣ, କିଏ ଏହା ନେଇଛି?” କନିଷ୍ଠ ପିତୃମାନେଁକୁ କହିଲେ, “ମୋ ପାଇଁ ବିବାହ ଉପଯୁକ୍ତ ନୁହେଁ।” “ଯେତେବେଳେ ଜେଷ୍ଠ ଅଛନ୍ତି, ଉତ୍ତରାଧିକାର ଭୟରେ ମୁଁ ଏହି କରୁନି”—ଏହିଭାବେ ଦୁଇଜଣ ଆଉଥରେ ପିତୃମାନେଁକୁ ଏହି କଥା କହିଲେ। ତେବେ ପିତୃମାନେ କହିଲେ—“କକ୍ଷୀବତଙ୍କ ଦୁଇ ପୁତ୍ର ଗୌତମୀ ତୀର୍ଥକୁ ଯାଉନ୍ତୁ; ସମସ୍ତ ଆଶା ପୂରଣ କରୁଥିବା ଗୌତମୀରେ ସ୍ନାନ କରନ୍ତୁ।” “ଯେଉଁମାନେ ତିନିଲୋକ ପବିତ୍ର କରୁଥିବା ଗୌତମୀ ଗଙ୍ଗାକୁ ଯାନ୍ତି, ସେଠି ସ୍ନାନ ଓ ଦାନ କରନ୍ତୁ।” “ଗୌତମୀକୁ ଦେଖିଲେ, ପ୍ରଣାମ କଲେ, ଧ୍ୟାନ କଲେ, ସମସ୍ତ ଆଶା ପୂରଣ ହୁଏ; ସେଠି ପ୍ରବେଶ ପାଇଁ କୌଣସି ସ୍ଥାନ, କାଳ, ଜାତି କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କୌଣସି ନିୟମ ନାହିଁ। ଋଣମୁକ୍ତ ହେବା ଜେଷ୍ଠ ପୁତ୍ର ପାଇଁ ସମ୍ଭବ, ଅନ୍ୟଥା ନୁହେଁ।” ତେବେ ପୃଥୁଶ୍ରବା, ଜେଷ୍ଠ, ସ୍ନାନ ଓ ଦାନ କରି, ତିନି ଲୋକର ଋଣରୁ ମୁକ୍ତ ହେଲେ। ସେଠାରୁ ଏହି ତୀର୍ଥ ‘ଋଣମୋଚନ’ ବୋଲି ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲା; ଏଠି ସ୍ନାନ ଓ ଦାନ କରି, ବେଦ, ପିତୃ ଓ ଅନ୍ୟ ଋଣରୁ ମୁକ୍ତି ମିଳେ ଓ ସୁଖୀ ହେବାଯାଏ। ସେଠାରେ ସୁପର୍ଣ୍ଣାସଙ୍ଗମ ଓ କାଦ୍ରବାସଙ୍ଗମ ନାମକ ଏକ ସଂଧିସ୍ଥଳ ଅଛି, ଯେଉଁଠାରେ ମହାଦେବ ମହେଶ୍ୱର ଗଙ୍ଗା କୂଳରେ ବାସ କରନ୍ତି। ସେଠି ଅଗ୍ନିକୁଣ୍ଡ ମଧ୍ୟ ଅଛି—ତୀବ୍ର, ବୈଷ୍ଣବ, ସୌର, ସୁମଧୁର, ବ୍ରାହ୍ମ, କୌମାର ଓ ବାରୁଣ। ସେଠି ଅପ୍ସରା ନଦୀ ଗଙ୍ଗା ସଙ୍ଗେ ମିଶିଯାଏ; ସେହି ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନକୁ କେବଳ ସ୍ମରଣ କଲେ ମଧ୍ୟ ମନୁଷ୍ୟର କାମନା ପୂରଣ ହୁଏ। ଏବେ ମୁଁ ତୁମକୁ କହିବି, ନାରଦ, ସମସ୍ତ ପାପର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ନିବୃତ୍ତି ବିଷୟରେ: ପୂର୍ବେ, ବଳଖିଳ୍ୟ ମହାର୍ଷିମାନେ, ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା କ୍ଷତିଗ୍ରସ୍ତ ଓ ତାଙ୍କର ଅର୍ଦ୍ଧ ତପସ୍ୟା ତ୍ୟାଗ କରି, କାଶ୍ୟପ ଋଷିଙ୍କୁ କହିଲେ—“ଆପଣ ଏମିତି ଏକ ପୁତ୍ର ଉତ୍ପନ୍ନ କରନ୍ତୁ, ଯିଏ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଅହଂକାର ଦଳନ କରିପାରିବ; ଆମେ ଆମର ଅର୍ଦ୍ଧ ତପସ୍ୟା ଦେବୁ।” ଋଷି କହିଲେ: “ତଥାସ୍ତୁ।” ତେବେ ପ୍ରଜାପତି ସୁପର୍ଣ୍ଣା ଓ କାଦ୍ରୁ (ସର୍ପମାତା) ଭିତରେ ଗର୍ଭ ସ୍ଥାପନ କଲେ। ଦୁଇ ଗର୍ଭବତୀ ପତ୍ନୀଙ୍କୁ ପ୍ରଜାପତି କହିଲେ: “କୌଣସି ଦୋଷ ହେଉନାହିଁ, ଏବଂ ତୁମେ ଅନ୍ୟଠାରେ ଯିଅନାହିଁ। ଯଦି ଯିଅ, ନିଶ୍ଚୟ ଶାପ ହେବ; ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।