ଏକ ଦିବ୍ୟ ଓ ଶୁଭ୍ର ସ୍ୱର ଶୁନାଗଲା—“ଯାହା ହେବାକୁ ଥିବା, ସେ ନିଶ୍ଚିତ ହେବ; ଯାହା ଦିଆଯାଉଛି, ତାହା ଦିଆଯାଇଛି; ଯାହା ଲାଭ କରିବାକୁ ଥିବା, ତାହା ଲାଭ ହୋଇଯାଇଛି।” ଏହି ଦିବ୍ୟ ବାଣୀ ଶୁନି, ଅନେକ ଶତ୍ରୁ ଓ ଅପମାନର ଯନ୍ତ୍ରଣାରେ ପୀଡିତ ହେବା ପରେ, ସେ ସମେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ଉପାସନା କଲେ ଓ ଲିଙ୍ଗ ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ, ସହିତ ଦିଗ୍ଗଜ ଶାସନ, ଅନେକ ଧନ, ଅପରାଧ ମାନ୍ୟତା, ଜନାନୀ ଓ ପୁତ୍ରମାନେ ମଧ୍ୟ ଲାଭ କଲେ। ଏହି ସ୍ୱର ଶୁନି, ଧନର ମହାପ୍ରଭୁ ତ୍ରିଶୂଳଧାରୀ ଦେବଦେବଙ୍କୁ କହିଲେ, “ଯେପରି ଆପଣ କହିଛନ୍ତି, ସେପରି ହେଉ।” ଦେବଦେବ ମଧ୍ୟ ଏହି ଦିବ୍ୟ ବାଣୀକୁ ଗୃହଣ କରି, “ଯେପରି ହେଉ,” କହି, ପୁଲସ୍ତ୍ୟ ଓ ବିଶ୍ରବାସ ଋଷିଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଶୁଭ୍ର ବର ଦେଲେ। ଦେବଦେବ ଧନର ମହାପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ଅଭିନନ୍ଦନ ଦେଇ, ତାହା ପରେ ବିଦାୟ ନେଲେ। ସେଠାରୁ ଏହି ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ ପୌଲସ୍ତ୍ୟ ଓ ଧନଦା ନାମରେ ପରିଚିତ ହେଲା। ଏଠାରେ ବୈଶ୍ରବସ, ଶୁଭ୍ର ଓ ଚାହିଦା ପୂରଣ କରୁଥିବା ଦେବତା ଅଛନ୍ତି; ଏଠାରେ କୌଣସି ସ୍ନାନ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ କଲେ, ବଡ ଫଳ ମିଳେ। ଏହି ସ୍ଥାନକୁ ଅଗ୍ନିତୀର୍ଥ ଭାବରେ ଜଣାଯାଉଛି, ଏହା ସମସ୍ତ ଯଜ୍ଞ ଫଳ ଦେଇଥାଏ ଓ ସମସ୍ତ ବାଧା ଦୂର କରିଥାଏ। ଏହି ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନର ମହିମାକୁ ଶୁଣ। ଏଠାରେ ଅଗ୍ନିଙ୍କ ଭାଇ ଜାତବେଦାସ, ଦେବତାମାନଙ୍କ ପାଇଁ ହୋମ ଉପହାର ନେଇଯିବା ଦେବତା, ଗୌତମୀ ନଦୀର ତୀରେ ବସିଥିଲେ। ଋଷିମଣ୍ଡଳରେ, ଦିତିର ପୁତ୍ର ମଧୁ, ଯିଏ ତାଙ୍କର ଭାଇ ଓ ଦକ୍ଷଙ୍କ ପ୍ରିୟ, ଅଗ୍ନିଙ୍କ ଭାଇଙ୍କୁ ସମସ୍ତ ଋଷି ଓ ଦେବମାନେ ଦେଖୁଥିବା ବେଳେ ହତ୍ୟା କଲେ। ଅଗ୍ନିଙ୍କ ଭାଇ ଜାତବେଦାସ ହତ୍ୟା ହେବା ପରେ, ଦେବମାନେ ଆରମ୍ଭ କରିଲେ ଉପହାର ମିଳୁନାହିଁ। ଆପଣଙ୍କ ଭାଇ ଜାତବେଦାସ ମୃତ୍ୟୁ ପରେ, ଅଗ୍ନି ଭୟଙ୍କର କ୍ରୋଧରେ ଗଙ୍ଗା ଜଳରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ଅଗ୍ନି ଜଳରେ ପ୍ରବେଶ କରିବା ସମୟରେ, ଦେବମାନେ ଓ ମାନବମାନେ ଅଗ୍ନିର ଜୀବ ଦେଇଥିଲେ, ଏହିପରି ତାଙ୍କୁ ‘ଅଗ୍ନିଜୀବ’ ଭାବରେ ଚିହ୍ନିତ କରାଯାଏ। ଯେଠାରେ ଅଗ୍ନି ଜଳରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ, ସମସ୍ତ ଦେବ, ଋଷି ଓ ପିତୃମାନେ ଏଠାରେ ଏକତ୍ରିତ ହେଲେ। ଅଗ୍ନି ବିନା ଆମେ ବଞ୍ଚିପାରିବା ନାହିଁ—ସମସ୍ତ ଅଗ୍ନିଙ୍କୁ ବଡ ଗୌରବ ଦେଲେ; ତାଙ୍କର ପ୍ରିୟ ଅଗ୍ନିକୁ ଜଳରେ ଦେଖି ଦେବଲୋକର ଜନମାନେ ବିଲାପ କଲେ। “ଦେବମାନେ ଉପହାରରେ, ପିତୃମାନେ ପିତୃଯଜ୍ଞରେ, ମାନବମାନେ ପାକ ଖାଦ୍ୟରେ, ଓ ବୀଜରେ ଜଳ ଦେଇ ପୁନରୁଦ୍ଧାର କର;” ଏପରି ଅନୁରୋଧ କଲେ। ଅଗ୍ନି ଦେବମାନେକୁ କହିଲେ, “ମୋର ଭାଇ ଯାତବେଦାସ ଯାଇଛି, ସେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଥିଲେ; ଦେବମାନେ ନିଜ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ସମୟରେ ଯେଉଁ ଭାଗ୍ୟ ଯାତବେଦାସଙ୍କୁ ଆସିଲା, ସେହି ହେଉ।” “ସେ ଭାଗ୍ୟ ମୋର କିମ୍ବା ଦେବମାନେର, ମୁଁ କାର୍ଯ୍ୟ କରିପାରିବି ନାହିଁ; ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ଯାତବେଦାସଙ୍କର, ମୋର ନୁହେଁ।” “ମୁଁ ଏହି ଅବସ୍ଥାକୁ ଆସିଛି, କିନ୍ତୁ ମୋର ତିରେ କଣ ହେବ ମୁଁ ଜାଣିନାହିଁ; ଏଠା କିମ୍ବା ଅନ୍ୟଠାରେ, ମୁଁ ସମସ୍ତ ଠାରେ ବ୍ୟାପି ପାରିବି କି ନାହିଁ।” ତଥାପି, କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟ ହେଉଥିବା ସମୟରେ, ସେହି ମୋର ପଥ। ଦେବମାନେ ଓ ସମସ୍ତ ଋଷି ଭକ୍ତିରେ ଅଗ୍ନିଙ୍କୁ କହିଲେ। “ଆମେ ତୁମକୁ ଦୀର୍ଘ ଆୟୁ, କାର୍ଯ୍ୟରେ ଆନନ୍ଦ, ବ୍ୟାପିବା ଶକ୍ତି ଓ ଶକ୍ତି ଦେବା; ଆମେ ତୁମକୁ ଆଗ ଓ ପରେ ଉପହାର ଦେବା, ହୋମ ଉପହାର ପ୍ରବାହକ।” “ତୁମେ ଦେବମାନେର ପ୍ରଥମ ମୁଖ, ପ୍ରଥମ ଉପହାର ଗ୍ରହଣ କରିଥିବା; ତୁମେ ଯେଉଁ ଦ୍ରବ୍ୟ ଦେବ, ମୁଁ ଉପଭୋଗ କରିବା।” ଦେବମାନେର ବାକ୍ୟରେ ଅଗ୍ନି ଖୁସି ହେଲେ, ଏଠି ଓ ପରଲୋକରେ, ଯଜ୍ଞ ଓ ସାମାନ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟରେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହେଲେ। ଦେବମାନେର ଆଜ୍ଞାରେ, ଅଗ୍ନି, ସମସ୍ତ ଜନ୍ମର ଜ୍ଞାତା, ସପ୍ତ ଶିଖା ନିଳ ଓ ଲାଲ ରଙ୍ଗରେ, ନିର୍ଭୟ ଓ ସମସ୍ତଠାରେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହେଲେ। ଅଗ୍ନିକୁ ଜଳରୁ, ଶମୀ ଗଛରୁ ଓ ଯଜ୍ଞରୁ ଜନ୍ମିତ ଭାବରେ ଚିହ୍ନିତ କରାଯାଏ; ଦେବମାନେ ଜଳରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଅଗ୍ନିକୁ ଅଭିଷେକ କଲେ। ଏପରି, ଅଗ୍ନି ସମସ୍ତଠାରେ ବ୍ୟାପି ହେଲେ, ଦୁଇ ଲୋକରେ ବସିଲେ; ଦେବମାନେ ଯେପରି ଆସିଥିଲେ, ସେପରି ଯାଇଗଲେ—ଏହିଠି ଅଗ୍ନିର ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ ଭାବରେ ପରିଚିତ। ଏଠାରେ ସପ୍ତ ଶତ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ ଅଛି, ଯାହା ଗୁଣରେ ଭରିଆ; ଯିଏ ନିଜକୁ ସଂଯମ କରି ସ୍ନାନ କରେ ଓ ଦାନ କରେ, ସେ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଓ ନିର୍ମଳ ଫଳ ପାଏ; ଏଠି ଦିବ୍ୟ ତୀର୍ଥ, ଅଗ୍ନି-ତୀର୍ଥ, ଯାତବେଦାସଙ୍କର। ଏଠି ଅଗ୍ନି ଦ୍ୱାରା ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ଏକ ଲିଙ୍ଗ ଅଛି, ଅନେକ ରଙ୍ଗରେ; ଏହି ଦେବତାକୁ ଦେଖିଲେ ମାତ୍ର, ସମସ୍ତ ଯଜ୍ଞର ଫଳ ମିଳେ। ଏଠିକୁ ବେଦ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଋଣମୋଚନ ତୀର୍ଥ ଭାବରେ କହନ୍ତି; ଏହାର ସ୍ୱରୂପ ମୁଁ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବି—ନାରଦ, ଆପଣ ଧ୍ୟାନ ଦେଇ ଶୁଣନ୍ତୁ। କକ୍ଷୀବତଙ୍କ ପ୍ରିୟ ପୁତ୍ର ପୃଥୁଶ୍ରବା, ବିରକ୍ତିରେ ବିବାହ କଲେ ନାହିଁ, ଅଗ୍ନିର ଉପାସନା କଲେ ନାହିଁ। ଯଦିଓ ଅପର ପୁତ୍ର ଶକ୍ତିଶାଳୀ, କିନ୍ତୁ ଉତ୍ତରାଧିକାରର ଭୟରେ ବିବାହ କଲେ ନାହିଁ, ଅଗ୍ନିର ଉପାସନା କଲେ ନାହିଁ। ତାପରେ ପିତୃମାନେ ଦୁଇ ପୁତ୍ରଙ୍କୁ ଅଲଗା ଅଲଗା କହିଲେ: “ତିନିପ୍ରକାର ଋଣ ଦୂର କରିବା ପାଇଁ ବିବାହ କର।” ଜେଷ୍ଠ କହିଲେ, “ନା; କେଉଁ ଋଣ, କିଏ ଉପରେ?” କିନ୍ତୁ କନ୍ଷ କହିଲେ, “ମୋ ପାଇଁ ବିବାହ ଉଚିତ ନୁହେଁ।” “ଯେଉଁଠି ଜେଷ୍ଠ ଅଛନ୍ତି, ଉତ୍ତରାଧିକାରର ଭୟ;” ଏପରି ଦୁଇଜଣେ ପୁନି ପିତୃମାନେକୁ କହିଲେ। “କକ୍ଷୀବତଙ୍କ ଦୁଇ ପୁତ୍ର ଗୌତମୀକୁ ଯାଉ; ତାଙ୍କୁ ଗୌତମୀରେ ସ୍ନାନ କରିବା ଯାଉ, ଯାହା ସମସ୍ତ ଚାହିଦା ପୂରଣ କରେ।” “ଯିଏ ଗୌତମୀ ଗଙ୍ଗାକୁ ଯାଉଛି, ତିନି ଲୋକ ପବିତ୍ର କରିଥିବା ଏହି ନଦୀରେ ସ୍ନାନ ଓ ଦାନ ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ କରନ୍ତୁ।” “ଗୌତମୀକୁ ଦେଖିଲେ, ନମିଲେ, କିମ୍ବା ଧ୍ୟାନ କଲେ, ସମସ୍ତ ଚାହିଦା ପୂରଣ ହୁଏ; ଏଠି ପ୍ରବେଶରେ କୌଣସି ସ୍ଥାନ, କାଳ, ଜାତି କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କିଛି ବାଧା ନାହିଁ। ଜେଷ୍ଠ ଯିଏ ଋଣ ମୁକ୍ତ, ସେ ହେବେ; ଅନ୍ୟଥା ନୁହେଁ।” ତାପରେ ପୃଥୁଶ୍ରବା, ଜେଷ୍ଠ, ସ୍ନାନ ଓ ଦାନ କରି, ତିନି ଲୋକର ଋଣ ମୁକ୍ତ ହେଲେ। ଏହିଠୁ ଏହି ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ ‘ଋଣମୋଚନ ତୀର୍ଥ’ ଭାବରେ ପରିଚିତ ହେଲା। ଏଠି ସ୍ନାନ ଓ ଦାନ କଲେ, ବେଦୀୟ, ପିତୃ ଓ ଅନ୍ୟ ଋଣ ମୁକ୍ତ ହେବା ସହିତ ଶୁଭ୍ର ଓ ଆନନ୍ଦ ଲାଭ ହୁଏ।