ଏକ ସମୟର କଥା, ଧନର ଦେବତା ବୈଶ୍ରବଣ, ତାଙ୍କର ଜେଷ୍ଠା ବୟସ୍କ ପିତା ପୁଲସ୍ତ୍ୟ ଓ ମାତାଙ୍କ ସହିତ, ତାଙ୍କ ଭାର୍ୟାକୁ ନେଇ, ଭଗବାନଙ୍କ ଆଜ୍ଞାକୁ ମାନି, "ଏହିପରି ହେଉ," ବୋଲି କୁହି, ଗୌତମୀ ଗଙ୍ଗା ତୀରକୁ ଯାଇଥିଲେ। ସେଠାରେ ସ୍ନାନ କରି, ବ୍ରତ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରି ଶୁଦ୍ଧ ହୋଇ, ସେ ଦେବତାମାନଙ୍କର ଦେବତା, ଭୋଗ ଓ ମୋକ୍ଷ ଦାତା ଶିବଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କରିଲେ। ବୈଶ୍ରବଣ କହିଲେ, "ହେ ଶମ୍ଭୁ, ଆପଣ ଏକମାତ୍ର ଏହି ସମସ୍ତ ଚରାଚର ଜଗତର ନାଥ; ଆପଣ ଛଡ଼ା ଅନ୍ୟ କେହି ନାହାନ୍ତି। ଯିଏ ମୂଢ଼ତାବଶତଃ ଆପଣଙ୍କୁ ଅବମାନ କରି ଅହଂକାର କରେ, ସେ ନିଜେ ଦୟାର ପାତ୍ର।" "ଆପଣଙ୍କ ଅଷ୍ଟମୂର୍ତ୍ତି ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ତିନି ଲୋକ ଅବଳମ୍ବିତ; ଆପଣଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ସବୁ ଚାଲିଥାଏ। ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଆପଣଙ୍କୁ ବେଦ ରୂପେ ଜାଣନ୍ତି, ଏବଂ ଆପଣଙ୍କ ପୁରାତନ ମହିମା ଅଜ୍ଞାତ କେହି ନାହାନ୍ତି।" "ମାତା ଯେଉଁ ମଜାକରେ କହିଥିଲେ ଯେ, ଆପଣଙ୍କ ପୁଅ ଅଶୁଦ୍ଧିରୁ ଜନ୍ମ ନେବେ, ହେ ଦେବ, ସେହି ପୁଅ ଆପଣଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟି ଦ୍ୱାରା ବିଘ୍ନେଶ୍ୱର ହେଲେ। ଆପଣଙ୍କ ଦିବ୍ୟ ଲୀଳା ଏପରି ଅଦ୍ଭୁତ।" ଏହିପରି ସ୍ତୁତି ସୁନି, ଗିରିଜାଙ୍କୁ କନ୍ଦି କନ୍ଦି ଦେହ ଭିଜାଇ ଥିବା ଦେଖି, ପତି ଠାରୁ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହୋଇଥିବା ଦେଖି, ଭଗବାନ କହିଲେ: "ମନ୍ମଥ ଓ ତାଙ୍କ ଭାର୍ୟା ରତି, ସୋମଙ୍କୁ ଦ୍ୱାରା ପୁନଃ ଶୁଭ ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଲେ।" ଏପରି ପ୍ରଶଂସା ହେଉଥିବା ବେଳେ, ତ୍ରିନୟନ ଭଗବାନ ଶିବ ସ୍ୱୟଂ ପ୍ରକଟ ହୋଇ, ଖୁସି ହୋଇ, ବୈଶ୍ରବଣଙ୍କୁ ଇଛାମତା ବର ଦେବାକୁ କହିଲେ। ବୈଶ୍ରବଣ ଓ ପୁଲସ୍ତ୍ୟ ନିରବ ରହିଲେ, ତେଣୁ ଶିବ ପୁନିପୁନି "ବର ମାଗ" ବୋଲି କହିଲେ। ସେଠିଏ ଏକ ଦିବ୍ୟ ସ୍ୱର ଶୁଣାଗଲା, ଯେଉଁଥିରେ ମହେଶ୍ଵରଙ୍କୁ ଘୋଷଣା ହେଲା, ଧନାଧ୍ୟକ୍ଷ ପଦ ଲାଭ ହେବ। ପୁଲସ୍ତ୍ୟ ଓ ବୈଶ୍ରବଣଙ୍କ ପିତାଙ୍କ ମନ ଜାଣି, ସେହି ଦିବ୍ୟ ସ୍ୱର ଶୁଭ ଶବ୍ଦ କହିଲା—"ଯାହା ହେବାକୁ ଥିବ, ନିଶ୍ଚିତ ହେବ; ଯାହା ଦିଆଯାଉଛି, ସେ ଦିଆଯାଇଛି; ଯାହା ପ୍ରାପ୍ତ ହେବାକୁ ଥିବ, ସେ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇଯାଇଛି।" ଅନେକ ଶତ୍ରୁ ଓ ଅପମାନ ଦ୍ୱାରା ପୀଡିତ ହୋଇ, ବୈଶ୍ରବଣ ସୋମେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ପୂଜି, ଲିଙ୍ଗ ଲାଭ କରି, ଦିଗ୍ପତିତ୍ୱ, ଅପାର ଧନ, ଅପରାଧ ମାପ୍ୟା, ଭାର୍ୟା ଓ ପୁଅ ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ। ସେହି ଦିବ୍ୟ ସ୍ୱର ଶୁଣି, ବୈଶ୍ରବଣ ତ୍ରିଶୂଳଧାରୀ ଭଗବାନଙ୍କୁ କହିଲେ—"ଯେପରି ଆପଣ କହିଛନ୍ତି, ସେହିପରି ହେଉ।" ଭଗବାନ ମଧ୍ୟ "ଏହିପରି ହେଉ" ବୋଲି ଦିବ୍ୟ ସ୍ୱରକୁ ମାନ୍ୟତା ଦେଲେ ଓ ପୁଲସ୍ତ୍ୟ ଓ ବିଶ୍ରବାସ ଋଷିଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଶୁଭ ବର ଦେଲେ। ତାପରେ ଭଗବାନ ବୈଶ୍ରବଣଙ୍କୁ ଅଭିନନ୍ଦନ କରି ଚାଲିଗଲେ। ଏହିଠାରୁ, ସେହି ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ ପୌଲସ୍ତ୍ୟ ଓ ଧନଦା ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲା। ସେଠାରେ ବୈଶ୍ରବସ, ସମସ୍ତ ଇଛା ପୂରକ, ବସିଛନ୍ତି; ଯେଉଁଠି ଯେଉଁ କୌଶଳ, ସ୍ନାନ ଓ ଦାନ କରାଯାଏ, ସେସବୁ ଅତି ମହାଫଳଦାୟି। ଏହି ସ୍ଥାନକୁ ଅଗ୍ନିତୀର୍ଥ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଯାହା ସମସ୍ତ ଯଜ୍ଞ ଫଳ ଦେଏ ଓ ସମସ୍ତ ବିଘ୍ନ ଦୂର କରେ। ଏଠି ଅଗ୍ନିଙ୍କ ଭାଇ, ଦେବତାଙ୍କ ପ୍ରଧାନ ହବିବାହକ, ଜାତବେଦାସ ନାମେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ଗୌତମୀ ତୀରରେ ବସିଥିଲେ। ଏକଥିରେ ଦିତିଙ୍କ ପୁଅ ମଧୁ, ତାଙ୍କ ଭାଇ ଓ ଦକ୍ଷଙ୍କ ପ୍ରିୟ, ଋଷି ଓ ଦେବମାନେ ଦେଖୁଥିବା ବେଳେ, ଅଗ୍ନିଙ୍କ ଉତ୍ତମ ଭାଇକୁ ହତ୍ୟା କଲେ। ଏହା ଦେଖି, ଦେବତାମାନେ ତାଙ୍କର ହବି ପ୍ରାପ୍ତିରୁ ବଞ୍ଚିତ ହେଲେ। ପ୍ରିୟ ଭାଇ ଜାତବେଦାସଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁରେ ଅଗ୍ନି ବିପୁଳ କ୍ରୋଧରେ ଗଙ୍ଗା ଜଳରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ଅଗ୍ନି ଜଳରେ ପ୍ରବେଶ କରିବା ସହିତ, ଦେବତା ଓ ମଣିଷମାନେ ତାଙ୍କର ପ୍ରାଣ ଉତ୍ସର୍ଗ କଲେ, ଏହିପରି ତାଙ୍କୁ "ଅଗ୍ନିଜୀବୀ" ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଯେଉଁଠି ଅଗ୍ନି ଜଳକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ, ସେଠି ସମସ୍ତ ଦେବତା, ଋଷି ଓ ପିତୃମାନେ ଏକତ୍ରିତ ହେଲେ। ଅଗ୍ନି ବିନା ଆମେ ବଞ୍ଚିପାରିବୁ ନାହିଁ, ବୋଲି ସେମାନେ ଅଗ୍ନିଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କଲେ। ସ୍ବର୍ଗବାସୀମାନେ ତାଙ୍କ ପ୍ରିୟ ଅଗ୍ନିକୁ ଜଳରେ ଡୁବିଥିବା ଦେଖି ଦୁଃଖ କଲେ। ସେମାନେ ଅଗ୍ନିଙ୍କୁ ଅନୁରୋଧ କଲେ—"ଦେବତାଙ୍କୁ ହବି, ପିତୃମାନେ ପିଣ୍ଡ, ମଣିଷମାନେ ପାକା ଭୋଜନ ଓ ଚାଷ ପାଇଁ ଜଳ ଦେଇ ପୁନଃଜୀବନ ଦିଅ।" ଅଗ୍ନି ଉତ୍ତର ଦେଲେ, "ମୋ ଭାଇ ଯାତବେଦାସ ଯାହା କରିଥିଲେ, ତାଙ୍କର ଭାଗ୍ୟ ଯେମିତି ହେଲା, ତାହା ହେଉ। ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ ମୋ ନୁହେଁ, ସବୁ ଯାତବେଦାସଙ୍କ।" "ମୁଁ ଏହି ଅବସ୍ଥାକୁ ଆସିଛି, କି ହେବ ଜାଣିନି, କିଏ ଜାଣି କେଉଁଠି ମୁଁ ସମସ୍ତକୁ ବ୍ୟାପିପାରିବି କି ନୁହେଁ। କିନ୍ତୁ କାର୍ଯ୍ୟ ହେଉଥିବା ବେଳେ, ତାହା କରିବା ମୋର ଧର୍ମ।" ଦେବତା ଓ ଋଷିମାନେ ଭକ୍ତି ସହିତ କହିଲେ, "ଆମେ ତୁମକୁ ଦୀର୍ଘାୟୁ, କର୍ମରେ ଆନନ୍ଦ, ବ୍ୟାପ୍ତି ଶକ୍ତି ଓ ଶକ୍ତି ଦେବୁ; ଆମେ ପୂର୍ବାଂଗ ଓ ଉତ୍ତରାଂଗ ହବି ମଧ୍ୟ ଦେବୁ।" "ତୁମେ ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଥମ ମୁଖ, ଏବଂ ଆଦି ହବିଗ୍ରାହୀ; ତୁମେ ଯାହା ନେଉଛ, ଆମେ ତାହା ଉପଭୋଗ କରିବୁ।" ଦେବମାନେ କହିଥିବା ଶୁଣି, ଅଗ୍ନି ଖୁସି ହୋଇ, ଏଠି ଓ ପରଲୋକରେ, ଯଜ୍ଞ ଓ ଲୋକ କାର୍ଯ୍ୟରେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହେଲେ। ଦେବତାଙ୍କ ଆଦେଶରେ, ସପ୍ତ ଶିଖା, ନୀଳ-ଲାଲ ରଙ୍ଗର, ସମସ୍ତ ଜନ୍ମ ଜ୍ଞାନୀ ଅଗ୍ନି ନିର୍ଭୟ ଓ ସାର୍ବଭୌମ ହେଲେ। ତାଙ୍କୁ ଜଳ, ଶମୀ ଓ ଯଜ୍ଞ ଜନ୍ମ ଭାବରେ ଚିହ୍ନିତ କରାଯାଏ; ଦେବତାମାନେ ଜଳରୁ ତାଙ୍କୁ ଉତ୍ପାଦନ କରି, ଅନୁଷ୍ଠାନ କଲେ। ଏପରି ଅଗ୍ନି ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ବ୍ୟାପି ହେଲେ, ଦୁଇ ଲୋକରେ ବସିଲେ, ଦେବତାମାନେ ଯେପରି ଆସିଥିଲେ, ସେପରି ଚାଲିଗଲେ। ଏହିଠି ଅଗ୍ନିତୀର୍ଥ ବୋଲି ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ସେଠି ସପ୍ତଶତ ତୀର୍ଥ ଅଛି, ସମସ୍ତ ଧର୍ମ ଗୁଣ ଥିବା; ଯିଏ ନିୟମିତ ଏଠି ସ୍ନାନ କରି ଦାନ କରେ, ସେ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ ପରି ପୂର୍ଣ୍ଣ ଫଳ ପାଏ। ଏଠି ଦିବ୍ୟ ତୀର୍ଥ ଅଛି—ଯାତବେଦାସଙ୍କ ଅଗ୍ନିତୀର୍ଥ। ସେଠି ଅଗ୍ନି ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ବିବିଧବର୍ଣ୍ଣ ଲିଙ୍ଗ ଅଛି; କେବଳ ଦର୍ଶନ କରି ଯେଉଁ ଦେବତାଙ୍କୁ, ସମସ୍ତ ଯଜ୍ଞର ଫଳ ମିଳେ। ଏହି ତୀର୍ଥକୁ ବେଦଜ୍ଞମାନେ ଋଣମୋଚନ ତୀର୍ଥ ବୋଲି କୁହନ୍ତି। ଏହାର ମହିମା ବିଷୟରେ ମୁଁ ଏବେ କହିବି, ହେ ନାରଦ, ଆଗ୍ରହରେ ଶୁଣ।