ଏକ ସମୟର କଥା, ଅତି ପବିତ୍ର ନଦୀର ସଙ୍ଗମରେ ଏକ ତୀର୍ଥ ଅଛି, ଯାହାକୁ ‘ଇନ୍ଦ୍ରର ତୀର୍ଥ’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ସେଠି ସାତ ହଜାର ଶୁଭ ତୀର୍ଥ ଥିଲା। ଏହି ସ୍ଥାନରେ ସ୍ନାନ କରିବା, ଦାନ ଦେବା, ବିଶେଷ କରି ସଙ୍ଗମରେ ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ କଲେ, ସେମାନଙ୍କର ସଫଳତା ଅବିନାଶୀ ହୁଏ; ଏଠାରେ କୌଣସି ଚିନ୍ତା କରିବା ଦରକାର ନାହିଁ। ଏହି ମହିମା ଜଣା କଥାକୁ ଯିଏ ପଢେ କିମ୍ବା ଶୁଣେ, ସେ ମନ, ମୁଖ ଓ ଶରୀରର ଦ୍ୱାରା ହୋଇଥିବା ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତି ପାଏ। ଏପରେ ପୌଲସ୍ତ୍ୟ ତୀର୍ଥର ବିବରଣା ଦିଆଯାଏ, ଯାହା ଲୋକମାନେ ସମସ୍ତ ସଫଳତା ପାଇବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ। ଏହି ତୀର୍ଥର ଶକ୍ତି ହରାଇ ଯାଇଥିବା ରାଜ୍ୟକୁ ଉଦ୍ଧାର କରିବାରେ ମଦତ କରେ। ଉତ୍ତର ଦିଗର ଏକ ପ୍ରଭୁ, ଧନ ଓ ସଫଳତାରେ ଶ୍ରୀମନ୍ତ, ପୂର୍ବରୁ ଲଙ୍କାର ରାଜା ଥିଲେ; ସେ ଥିଲେ ବିଶ୍ରବାସଙ୍କର ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ପୁତ୍ର। ତାଙ୍କର ଭାଇମାନେ ଥିଲେ ରାବଣ, କୁମ୍ଭକର୍ଣ୍ଣ ଓ ବିଭୀଷଣ—ଏମାନେ ଏକାଉଁ ଅନ୍ୟର ପ୍ରତିଦ୍ୱନ୍ଦୀ ଥିଲେ। ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ବିଶ୍ରବାସଙ୍କର ପୁତ୍ର, ଏକ ରାକ୍ଷସୀରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଥିଲେ; ସେମାନେ ରାକ୍ଷସ, ଏବଂ ମୋର ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଦତ୍ତ ଆକାଶ ରଥ ନେଇ ଧନର ଦେବତା ତାଙ୍କର ଭାଇମାନେ ସହିତ ଯାଇଥିଲେ। ସେ ସଦା ମୋ ପାଖକୁ ଭକ୍ତିଭାବରେ ଆସୁଥିଲେ, ଆଗ୍ରହ କରୁଥିଲେ; କିନ୍ତୁ ରାବଣଙ୍କର ମାତା କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ ତାଙ୍କର ପୁତ୍ରମାନେ ସହିତ କହିଲେ—“ମୁଁ ବିକୃତ ଦେହ ଦେଖି ଜୀବନ ରଖିପାରିବି ନାହିଁ; ଦେବତା ଓ ଦାନବମାନେ ଏକାଉଁ ଅନ୍ୟର ପ୍ରତିଦ୍ୱନ୍ଦୀ ଭାଇ।” ସେମାନେ ଏକାଉଁ ଅନ୍ୟକୁ ନଷ୍ଟ କରିବାକୁ ଚାହୁଁଥିଲେ, ଜିତିବା ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠତା ପାଇଁ ଉତ୍ସୁକ୍ତ ଥିଲେ; ଏପରି ଲୋକମାନେ ସତ୍ୟରେ ମନୁଷ୍ୟ ନୁହଁନ୍ତି, ସମର୍ଥ ନୁହଁନ୍ତି, ଜିତିବା ଚେଷ୍ଟା କରୁନାହିଁ; ପ୍ରତିଦ୍ୱନ୍ଦୀତା ନେଇଥିବାର ଜୀବନର କୌଣସି ମୂଲ୍ୟ ନାହିଁ। ମାତାଙ୍କର ଏହି ଉପଦେଶ ଶୁଣି ତିନି ଭାଇ, ମୁନି, ଜଙ୍ଗଲକୁ ଯାଇ ଦୀର୍ଘ ତପସ୍ୟା କଲେ। ମୋଠାରୁ ଏହି ତିନି ରାକ୍ଷସ, ତାଙ୍କର ମାମା ମାରୀଚା ଓ ମାତାମହ ମଧ୍ୟ ଅନୁଗ୍ରହ ପାଇଲେ। ଏପରେ ମାତାଙ୍କର କଥା ଅନୁସାରେ ଲଙ୍କା ଚାହିଲେ, ଏବଂ ମାତାଙ୍କର ଦୋଷରୁ ଭାଇମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଭୟଙ୍କର ଶତ୍ରୁତା ହେଲା, ରାକ୍ଷସର ସ୍ଵଭାବ ଦ୍ୱାରା। ଏହା ପରେ ଦୁଇ ଭାଇ ମଧ୍ୟରେ ଦେବ ଓ ଦାନବମାନେ ଭଳି ଯୁଦ୍ଧ ହେଲା; ଏହି ଯୁଦ୍ଧରେ ଶାନ୍ତ ପ୍ରଭୁ ଧନର ଦେବତାଙ୍କୁ ତାଙ୍କର ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ଭାଇ ରାବଣ ଜିତିଲେ। ତା ପରେ ରାବଣ ପୁଷ୍ପକ ରଥ, ଲଙ୍କା ନଗର ଓ ସମସ୍ତ ଦ୍ରବ୍ୟ ଦଳ ଦାନ କରିଲେ, ତିନି ଜଗତରେ ତାଙ୍କର ବିଜୟ ଘୋଷଣା କରିଲେ। ସେ କହିଲେ—“ମୋ ଭାଇକୁ ଯିଏ ଆଶ୍ରୟ ଦେଇବେ, ସେ ମୋର ହାତରେ ମୃତ୍ୟୁ ହେବେ।” ଭାଇ ଦ୍ୱାରା ଖେଦି ଦିଅଯାଇ, ଧନର ଦେବତା ବାଇଶ୍ରବଣ କୌଣସି ଆଶ୍ରୟ ନ ପାଇଲେ; ତାପରେ ତାଙ୍କର ପୁରୁଣା ମାତାମହ ପୌଲସ୍ତ୍ୟଙ୍କ ପାଖକୁ ଗଲେ, ନମସ୍କାର କରି କହିଲେ—“ମୋ ଦୁଷ୍ଟ ଭାଇ ଦ୍ୱାରା ଖେଦି ଦିଅଯାଇଛି, ମୁଁ କଣ କରିବି? ମୋତେ କେଉଁଠି ଆଶ୍ରୟ ମିଳିପାରିବ, ଭାଗ୍ୟ କିମ୍ବା ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନରେ?” ନାତିଙ୍କର କଥା ଶୁଣି, ପୌଲସ୍ତ୍ୟ କହିଲେ—“ଗଉତମୀ ଗଙ୍ଗାକୁ ଯାଅ, ପୁତ୍ର; ସେଠି ମହାଦେବ ମହେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କର; ଗଙ୍ଗାର ଜଳର ମଧ୍ୟରେ ତୁମ ଶତ୍ରୁ ପ୍ରବେଶ କରିପାରିବେ ନାହିଁ। ସେଠି ଶୁଭ ସଫଳତା ପାଇବୁ; ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ ମୋ ସହ କର।” ‘ଏମିତି ହେଉ’ କହି, ଧନର ଦେବତା ତାଙ୍କର ପତ୍ନୀ, ବୃଦ୍ଧ ପିତାମାତା ପୌଲସ୍ତ୍ୟ ସହିତ ଗଉତମୀ ଗଙ୍ଗାକୁ ଗଲେ। ସେଠି ସ୍ନାନ କରି, ନିୟମ ରଖି, ଶିବଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କଲେ—ଦେବତାମାନଙ୍କର ପ୍ରଭୁ, ଭୋଗ ଓ ମୋକ୍ଷ ଦେବାରି। ସେ କହିଲେ—“ଶମ୍ଭୁ, ଏହି ବିଶ୍ୱର ଚଳିତ ଓ ଅଚଳ ସମସ୍ତର ପ୍ରଭୁ ତୁମେ; ଅନ୍ୟ କେଉଁ ନାହିଁ। ଯିଏ ତୁମକୁ ଅବହେଳା କରେ, ଅହଂକାର କରେ, ତାହା ଭ୍ରମରେ ଅତିକ୍ରମ କରିଥିବା ଦୟାର ଯୋଗ୍ୟ। ତୁମେ ଅଷ୍ଟ ରୂପରେ ସମସ୍ତକୁ ଧାରଣ କରୁଛ; ତୁମ ଆଜ୍ଞାରେ ସମସ୍ତ ବସ୍ତୁ ଅଛି। ଜ୍ଞାନୀମାନେ ତୁମକୁ ବେଦ ଭାବେ ଜାଣନ୍ତି; ତୁମ ପୁରାତନ ମହିମା ଜଣା ନାହିଁ, ଅଜ୍ଞାନୀ ଏଠାରେ ନାହିଁ। ମାତା ହସି କହିଥିଲେ, ତୁମର ପୁତ୍ର ଅପବିତ୍ରତାରୁ ଜନ୍ମ ନେବେ; ଏହି ଦୂଷ୍ଟିରେ ସେ ଅପସ୍ତମ୍ଭ ଦେବତା ହେଲେ; ଏହି ତୁମ ଦିବ୍ୟ ଦୃଷ୍ଟିର ଖେଳ!” ଗିରିଜାଙ୍କୁ ନୟନ ଜଳରେ ଭିଜା ଦେହରେ ଦେଖି, ପତି ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହୋଇ ଅଶୁ ଭରା ଥିଲେ, ପ୍ରଭୁ କହିଲେ—“ମନ୍ମଥ ଓ ତାଙ୍କର ପତ୍ନୀ ରତି, ସୋମ ଦ୍ୱାରା ପୁନଃ ଶୁଭ ଭାଗ୍ୟ ପାଇଲେ।” ଏପରି ସ୍ତୁତି କରୁଥିଲେ, ତିନି ନୟନ ଶିବ ପ୍ରକଟ ହେଲେ, ଖୁସି ହୋଇ ଚାହିଦା ଅନୁସାରେ ଆଶୀର୍ବାଦ ଦେବାକୁ କହିଲେ। ଧନଦା ଓ ପୌଲସ୍ତ୍ୟ ନିର୍ବିକଳ୍ପ ରହିଲେ, ଶିବ ଖୁସି ହୋଇ ପୁନପୁନି ‘ବର ମାଗ’ କହିଲେ। ଏହି ସମୟରେ ଏକ ଦିବ୍ୟ ଅଶରୀରୀ ସ୍ୱର ଉଚ୍ଚାରିତ ହେଲା, ମହେଶ୍ୱରଙ୍କୁ କହିଲା—ଧନର ଦେବତାର ଦାୟିତ୍ୱ ମିଳିବ। ପୌଲସ୍ତ୍ୟ ଓ ବାଇଶ୍ରବଣଙ୍କ ପିତାଙ୍କର ମନ ଜାଣି, ଦିବ୍ୟ ସ୍ୱର ଶୁଭ କଥା କହିଲା—"ଯାହା ହେବାକୁ ଯାଉଛି, ତାହା ହେବ; ଯାହା ଦିଆଯାଉଛି, ତାହା ଦିଆଯାଇଛି; ଯାହା ପାଇବାକୁ ଯାଉଛି, ତାହା ପାଇଯାଇଛି"—ଏପରି ଦିବ୍ୟ ଓ ଶୁଭ ସ୍ୱର ଶୁଣିଲେ। ଅନେକ ଶତ୍ରୁ ଓ ଅପମାନର ଯନ୍ତ୍ରଣାରେ ଦୁଃଖିତ, ସେ ସୋମେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ପୂଜିଲେ; ଲିଙ୍ଗ ଏବଂ ଦିଗପାଳତା, ଧନ, ଅପରାଧର କ୍ଷମା, ପତ୍ନୀ, ପୁତ୍ର ପାଇଲେ। ସ୍ୱର ଶୁଣି, ଧନର ଦେବତା ଦେବତାମାନଙ୍କର ପ୍ରଭୁ ତ୍ରିଶୂଳଧାରୀଙ୍କୁ କହିଲେ—“ଏମିତି ହେଉ, ତୁମେ ଯାହା କହିଛ, ତାହା ହେଉ।” ଦେବତାମାନଙ୍କର ପ୍ରଭୁ ମଧ୍ୟ ଏମିତି ହେଉ ବୋଲି ଦିବ୍ୟ ସ୍ୱର ଗ୍ରହଣ କଲେ, ପୌଲସ୍ତ୍ୟ ଓ ବିଶ୍ରବାସ ମୁନିଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଶୁଭ ଆଶୀର୍ବାଦ ଦେଲେ। ଦେବତାମାନଙ୍କର ପ୍ରଭୁ ଧନର ଦେବତାକୁ ଶୁଭେଚ୍ଛା ଦେଇ ବିଦାୟ ହେଲେ; ଏହି ସମୟରୁ ଏହି ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ ପୌଲସ୍ତ୍ୟ ଓ ଧନଦା ତୀର୍ଥ ଭାବେ ପରିଚିତ ହେଲା। ଏଠି ବାଇଶ୍ରବଣ, ଶୁଭ ଓ ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରିବାରି, ଅଛନ୍ତି; ଏଠି କରାଯାଉଥିବା ସ୍ନାନ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ ସମସ୍ତ ଉଚ୍ଚ ଫଳ ଦେଇଥାଏ। ଏଠି ଅଗ୍ନିତୀର୍ଥ ଭାବେ ପରିଚିତ, ଯାହା ସମସ୍ତ ଯଜ୍ଞର ଫଳ ଦେଇଥାଏ ଓ ସମସ୍ତ ବିଘ୍ନ ଦୂର କରେ; ଏହି ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନର ମହିମା ଶୁଣ।