ଏହି ଉପଖ୍ୟାନରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ ହେଉଛି—ଯମଦେବ ନିଜ କାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ ଭୈଷଣ, ଭୂତ-ପିଶାଚ, ବିଭିନ୍ନ ରୋଗ, ଚକ୍ଷୁ ରୋଗ, ଉଦର ରୋଗ, କାନ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଓ ତିନି ପ୍ରକାର ଜ୍ୱର, ପାପ ଓ ନରକମାନେ ଆଦିକୁ ଡାକିଲେ ଓ ଆଦେଶ ଦେଲେ—‘ତୁମେ ସମସ୍ତେ ଶୀଘ୍ର ଯାଅ!’ ଏପରି ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଦେଇ, ଯମ ଦ୍ରୁତ ଚାଲିଗଲେ। ଯମ ଏହି ସମସ୍ତ ଶକ୍ତି ଓ ସାଥୀମାନଙ୍କ ସହିତ ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ ଶ୍ୱେତଙ୍କ ନିକଟକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ। ଯମଙ୍କ ଆଗମନ ଦେଖି, ଶସ୍ତ୍ରଧାରୀ ନନ୍ଦି ସତର୍କ ହେଲେ। ସେଠାରେ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ଉପସ୍ଥିତ ଥିଲେ—ବିନାୟକ, ସ୍କନ୍ଦ, ଭୂତନାଥ, ଏବଂ ଦଣ୍ଡଧାରୀ। ତାପରେ ସମସ୍ତ ଲୋକକୁ ଭୟଭୀତ କରୁଥିବା ଭୟଙ୍କର ଯୁଦ୍ଧ ଆରମ୍ଭ ହେଲା। କାର୍ତ୍ତିକେୟ ନିଜ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଶୂଳ ଦ୍ୱାରା ଯମଙ୍କ ଦୂତମାନଙ୍କୁ ବିଧ୍ୱଂସ କରିଦେଲେ, ଏବଂ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଦକ୍ଷିଣାଦିପତି ଯମଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ବଧ କରିଦେଲେ। ଯେଉଁ ଯମଦୂତ ବଞ୍ଚି ରହିଥିଲେ, ସେମାନେ ଏହି ଭୟାନକ ଘଟଣା ବିଷୟରେ ଆଦିତ୍ୟଙ୍କୁ ଖବର ଦେଲେ। ଏହା ଶୁଣି, ଦେବମାନେ, ଲୋକପାଳମାନେ, ମୁଁ ବିଷ୍ଣୁ, ଇନ୍ଦ୍ର, ଅଗ୍ନି, ଓ ଵରୁଣ, ଚନ୍ଦ୍ର, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଅଶ୍ୱିନୀକୁମାର, ମାରୁତଗଣ ଓ ଅନେକ ଦେବତା ମିଶି, ଆମେ ସମସ୍ତେ ଯମଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲୁ। ଗଙ୍ଗା ତୀରରେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଦକ୍ଷିଣାଦିପତି ଯମ ନିହତ ଅବସ୍ଥାରେ ଥିଲେ। ସମୁଦ୍ର, ନଦୀ, ସର୍ପ ଓ ଅନେକ ପ୍ରକାର ଜୀବମାନେ ମଧ୍ୟ ସେଠି ଉପସ୍ଥିତ ଥିଲେ। ଦେବତାମାନେ ଯମଙ୍କ ନିହତ ସେନା ଦେଖି ଭୟକ୍ରାନ୍ତ ହୋଇ, ହାତ ଜୋଡି ଶିବଙ୍କୁ ପୁନିପୁନି ସ୍ତୁତି କରି କହିଲେ—‘ହେ ଭକ୍ତବତ୍ସଳ, ହେ ପାପନାଶକ, ହେ ଆଦିସ୍ରଷ୍ଟା, ନମସ୍କାର! ନୀଳକଣ୍ଠ, ବ୍ରହ୍ମାପ୍ରିୟ, ଦେବପ୍ରିୟ, ଆପଣଙ୍କୁ ଅନେକ ନମସ୍କାର!’ ‘ଶ୍ୱେତ ନାମକ ଦ୍ୱିଜଙ୍କ ଆୟୁଷ୍ୟ ଶେଷ ହୋଇଥିଲା, ତାଙ୍କୁ ନେବାକୁ ଯମ ଓ ସମସ୍ତ ଶକ୍ତି ଅସମର୍ଥ ହେଲେ। ଏହା ଆପଣଙ୍କ ଭକ୍ତପ୍ରେମ ଓ ଆନନ୍ଦ ଦେଖି ଘଟିଲା। ଯେଉଁମାନେ ଆପଣଙ୍କ ଶରଣ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ମୃତ୍ୟୁ ଦ୍ୱାରା ବିଚାରିତ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ। ଏହି ତଥ୍ୟ ଜାଣି ସମସ୍ତେ ଶିବଙ୍କୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭକ୍ତି ସହିତ ପୂଜନ୍ତି। ଆପଣ ସମସ୍ତ ଜଗତଙ୍କ ନାଥ, ଏହା ଭୁଲିବେ କିପରି? ଆପଣ ବିନା ଅନ୍ୟ କିଏ ଏଠି ବ୍ୟବସ୍ଥା କରିପାରିବ?’ ଦେବମାନେ ଏପରି ସ୍ତୁତି କରୁଥିବାବେଳେ, ଶିବ ପ୍ରକଟ ହୋଇ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ—‘ମୁଁ କ’ଣ ଦେବି?’ ଦେବମାନେ ଉତ୍ତର ଦେଲେ—‘ଏହି ବୈବସ୍ୱତ ଧର୍ମ ଏହି ସମସ୍ତ ଜୀବମାନଙ୍କ ରାଜା, ଧର୍ମ ଓ ଅଧର୍ମ ରକ୍ଷା ପାଇଁ ଏହା ନିୟୁକ୍ତ। ସେ ମୃତ୍ୟୁ ଅପରାଧ କରନ୍ତି ନାହିଁ, ତାଙ୍କୁ ଛାଡି ଏହି ସୃଷ୍ଟି ଚାଲିପାରିବ ନାହିଁ। ତେଣୁ ଦୟାକରି ଯମ, ତାଙ୍କ ସେନା ଓ ଯାନକୁ ପୁନଃଜୀବନ ଦିଅନ୍ତୁ, ଦେବେଶ!’ ଏପରି ଅନୁରୋଧରେ, ଶିବ କହିଲେ—‘ମୁଁ ନିଶ୍ଚୟ ଯମଙ୍କୁ ଜୀବନ ଦେବି, ଯଦି ଏହି ମତ ଦେବମାନେ ମଞ୍ଜୁର କରନ୍ତି।’ ସମସ୍ତ ଦେବତା, ହରି, ବ୍ରହ୍ମା ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ସହିତ, କହିଲେ—‘ଆପଣଙ୍କ କଥା ଆମେ ଗ୍ରହଣ କଲୁ।’ ତାପରେ ଭଗବାନ୍ ଦେବମାନେଠାରେ କହିଲେ—‘ମୋର ଭକ୍ତଙ୍କୁ ମୃତ୍ୟୁ ସ୍ପର୍ଶ କରିପାରିବେ ନାହିଁ।’ ଦେବମାନେ କହିଲେ—‘ଏହା ହେଲେ, ସମସ୍ତ ଦେବ ଓ ଜଗତ ଅମର ହେଇଯିବେ, ମୃତ୍ୟୁ ଓ ଅମୃତତ୍ୱ ମଧ୍ୟରେ ଭେଦ ରହିବ ନାହିଁ।’ ଶିବ ପୁନି କହିଲେ—‘ମୋର ଭକ୍ତ, ବିଷ୍ଣୁଭକ୍ତ, ଓ ଗୌତମୀ ନଦୀର ସେବକମାନେ ମୃତ୍ୟୁ ଦ୍ୱାରା ଅସ୍ପୃଶ୍ୟ। ଆମେ ସଦା ସ୍ୱାମୀ, ମୃତ୍ୟୁ ଆମ ଉପରେ ଅଧିକାର ନାହିଁ; ଯମ ତାଙ୍କ ବିଷୟରେ କିଛି ଖବର ଦେବେ ନାହିଁ। ଶିବଶରଣ ନେଇଥିବା ଲୋକଙ୍କୁ କେବେ ରୋଗ ଆଦି କ୍ଷୁଭିତ କରିପାରିବେ ନାହିଁ; ସେମାନେ ସେଖଣ୍ଡରେ ମୁକ୍ତି ପାଇଯାନ୍ତି।’ ଏପରି ଶିବଙ୍କ ଉପଦେଶ ପରେ, ଦେବମାନେ କହିଲେ—‘ଯମ ସମ୍ପୃକ୍ତ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ ଦିଆଯାଉ।’ ତେବେ ଭଗବାନ୍ ନନ୍ଦିଙ୍କୁ ଆଦେଶ କଲେ—‘ଗୌତମୀ ଜଳ ଦ୍ୱାରା ନିହତ ଯମଙ୍କୁ ଅଭିଷେକ କର।’ ନନ୍ଦି ଯମ ଓ ସେନାଙ୍କୁ ଅଭିଷେକ କରିଲେ, ସେମାନେ ପୁନଃଜୀବନ ଲାଭ କରି ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗକୁ ଚାଲିଗଲେ। ଏହି ସମୟରେ, ଗୌତମୀ ଉତ୍ତର ତୀରରେ ବିଷ୍ଣୁ, ସମସ୍ତ ଦେବତା ମହେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ପୂଜା କରୁଥିଲେ। ଏଠାରେ ଅସୀ ହଜାର, ଚଉଦ ହଜାର, ଏବଂ ଆଉ ଛଅ ହଜାର, ଏଭଳି ଆଉ ଛଅ ହଜାର ଅନୁସୂଚୀ ଥିଲା। ଦକ୍ଷିଣ ତୀରରେ ତିନି ଦଶ ହଜାର ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥ ଅଛି; ଏହି ହେଉଛି ଶ୍ୱେତତୀର୍ଥ ର ପୂଣ୍ୟ କଥା, ହେ ନାରଦ। ଯେଉଁଠାରେ ମୃତ୍ୟୁ ନିଜେ ପଡିଥିଲେ, ଏହାକୁ ମୃତ୍ୟୁତୀର୍ଥ କୁହାଯାଏ; ଏହାକୁ କେବଳ ଶୁଣିଲେ ହଜାର ବର୍ଷ ଆୟୁଷ୍ୟ ମିଳେ। ସେଠାରେ ସ୍ନାନ କଲେ, ଦାନ କଲେ ସମସ୍ତ ପାପ ନାଶ ହୁଏ; ଶ୍ରବଣ, ପାଠ, ସ୍ମରଣ କଲେ ମଳ ଦୂର ହୁଏ, ଭୋଗ ଓ ମୋକ୍ଷ ଦୁହିଁ ମିଳେ। ଏହି ତୀର୍ଥ ଶୁକ୍ରତୀର୍ଥ ଭାବରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ଏହା ସମସ୍ତ କାମନା ପୂରଣ କରେ, ସମସ୍ତ ପାପ ଓ ରୋଗ ନାଶ କରେ। ଏଠି ଅଙ୍ଗିରାସ ଓ ଭୃଗୁ ନାମକ ଦୁଇ ମହାପୁଣ୍ୟଶୀଳୀ ଋଷିଙ୍କ ଦୁଇ ପୁତ୍ର ଥିଲେ—ଜୀବ ଓ କବି। ସେମାନେ ଅତି ଧାର୍ମିକ, ତେଜସ୍ୱୀ ଏବଂ ପିତାମାତାଙ୍କ ପ୍ରତି ଭକ୍ତିଶୀଳ ଥିଲେ। ପୁତ୍ରମାନେ ନିକଟରେ ଆସିବାକୁ ଦେଖି, ପିତାମାତା ମଧ୍ୟରେ ଆଲୋଚନା ହେଲା—‘ଆମ ଦୁଇ ପୁଅ ପାଇଁ ସଦା ଏକ ଶିକ୍ଷକ ରହିବେ; ଏଥିପାଇଁ ଜଣେ ଶିକ୍ଷା ଦେଉ, ଅନ୍ୟ ଶାନ୍ତିରେ ରହୁ।’ ଏହି କଥା ଶୁଣି, ଅଙ୍ଗିରାସ ଭୃଗୁଙ୍କୁ କହିଲେ—‘ମୁଁ ଶିକ୍ଷା ଦେବି, ଭାର୍ଗବ ଶାନ୍ତିରେ ରହନ୍ତୁ।’ ଏହି କଥା ଶୁଣି, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭୃଗୁ ‘ଏହା ଠିକ୍’ ବୋଲି ଚିନ୍ତା କରି, ଶୁକ୍ରଙ୍କୁ ଅଙ୍ଗିରାସଙ୍କୁ ସମର୍ପଣ କରିଦେଲେ।