ଏହି କଥା ହେଉଛି ବିଶ୍ୱାମିତ୍ରଙ୍କ ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥସ୍ଥଳୀ ବିଷୟରେ, ଯାହା ବେଦବିଦ୍ୟାରେ ପରିପୂର୍ଣ୍ଣ ମୁନିମାନେ ବିବର୍ଣ୍ଣନା କରିଛନ୍ତି ଏବଂ ଯାହା ମହାପୁଣ୍ୟଦାୟକ ବୋଲି ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ଏକ ସମୟର କଥା, ଯେତେବେଳେ ଭୟଙ୍କର ଦୁର୍ଭିକ୍ଷ ଦେଶକୁ ଆବୃତ କରିଥିଲା, ତେବେ ମହାପ୍ରଜ୍ଞା ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ତାଙ୍କ ଶିଷ୍ୟମାନେ ସହିତ ଗୌତମୀ ନଦୀ କୂଳକୁ ଗଲେ। ସେଠାରେ ତାଙ୍କ ଶିଷ୍ୟ, ପୁଅମାନେ ଏବଂ ଜନନୀ ଅତ୍ୟନ୍ତ କ୍ଷୀଣ ଓ ଭୂଖରେ ପୀଡିତ ଦେଖି, ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ କୌଶିକ ଶିଷ୍ୟମାନେ ପ୍ରତି ଏପରି କହିଲେ— "ଯେପରି ହେଉ, ଯେଉଁଠାରେ ଯେଉଁ ଜିନିଷ ମିଳେ, ତାହା ଆଣି ଖାଇବା ପାଇଁ ବିଳମ୍ବ ନକର; ଏହି କ୍ଷଣେ ଯାଅ ଏବଂ ଖାଦ୍ୟ ଆଣ।" ମୁନିଙ୍କ ଆଦେଶ ପାଇଁ ଭୂଖା ଶିଷ୍ୟମାନେ ଦୌଡି ହେଉଥିଲେ ଏବଂ ଏଠାରେ-ଓଠାରେ ଘୁଞ୍ଚି, ସେମାନେ ଏକ ମୃତ କୁକୁର ଦେଖିଲେ। ଏହି କୁକୁର ଶରୀର ନେଇ ସେମାନେ ତାଙ୍କ ଗୁରୁଙ୍କ ପାଖକୁ ଆଣିଦେଲେ। ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ତାହା ଗ୍ରହଣ କରି, "ଶୁଭ ହେଉ," ବୋଲି କହିଲେ ଏବଂ ନିଜ ହାତରେ ନେଇଲେ। ପରେ ଶିଷ୍ୟମାନେ ଆଦେଶ ଅନୁଯାୟୀ କୁକୁର ମାଂସ କାଟି, ପାଣିରେ ଧୋଇ, ରନ୍ଧି, ମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରି, ଯଥାବିଧି ଅଗ୍ନିକୁ ହୋମ କଲେ। ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର କହିଲେ— "ଦେବତା, ଋଷି, ପିତୃ, ଅତିଥି ଓ ଗୁରୁମାନେ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ ପରେ, ଆମେ ଶେଷ ଅଂଶ ଭୋଜନ କରିବା।" ମୁନିଙ୍କ ଏହି ଆଦେଶ ଶୁଣି ଶିଷ୍ୟମାନେ ସେହିପରି କରିଥିଲେ। ଯେତେବେଳେ କୁକୁର ମାଂସ ରନ୍ଧାଯାଉଥିଲା, ଦେବଦୂତ ଅଗ୍ନି ଦେବତାମାନଙ୍କ ପାଖକୁ ଯାଇ ସମସ୍ତ କଥା କହିଲେ— "ଋଷିମାନେ କୁକୁର ମାଂସ ରନ୍ଧି ଦୁଃଖରେ ଭୋଜନ କରିବେ।" ଏହି ସମ୍ବାଦ ଶୁଣି, ଦେବେଶ୍ୱର ଇନ୍ଦ୍ର ଏକ ଶ୍ୟେନ ଆକାର ଧାରଣ କରି, ଆକାଶରେ ଉଡି, ମାଂସ ଭରା ହଣ୍ଡିକୁ ଉଠାଇ ନେଲେ। ଏହା ଦେଖି, ଶିଷ୍ୟମାନେ ମୁନିଙ୍କୁ କହିଲେ— "ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମୁନି, ଏକ ଭ୍ରମିତ ଶ୍ୟେନ ହଣ୍ଡିକୁ ଉଠାଇ ନେଇଛି।" ଏହା ଦେଖି ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର କ୍ରୋଧିତ ହେଲେ ଏବଂ ହରିଙ୍କୁ ଶାପ ଦେବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ। ଏହି କଥା ଜାଣି, ଦେବେଶ୍ୱର ହଣ୍ଡିକୁ ମଧୁରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ କରିଦେଲେ। ହରି ଏହି ମଧୁଭରା ହଣ୍ଡିକୁ ତାରାମଣ୍ଡଳ ମଧ୍ୟରେ ପୁନଃ ରଖିଦେଲେ। ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଏବେ ଅତ୍ୟନ୍ତ କ୍ରୋଧିତ ହେଲେ ଏବଂ କହିଲେ— "ଆମକୁ କେବଳ କୁକୁର ମାଂସ ଦିଅ, ଏହିଠାରେ ଏହା ଆମ ପାଇଁ ଅମୃତ ସମାନ। ନହେଲେ, ମୁଁ ତୁମକୁ ଭସ୍ମ କରିଦେବି।" ଭୟକ୍ରାନ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ର କହିଲେ— "ଆପଣ ଯଥାବିଧି ମଧୁ ହୋମ କରି, ପୁଅମାନେ ସହିତ ପାନ କରନ୍ତୁ; ଏହି ଅଶୁଦ୍ଧ କୁକୁର ମାଂସ ଦରକାର କଣ?" ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ଉତ୍ତର କଲେ— "ନାହିଁ, ଏକା ଅଂଶ ଖାଇଲେ କଣ ଲାଭ? ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ଦୁଃଖିତ—ମଧୁ ଦେଇ କଣ ଉପକାର, ହରି?" "ଯଦି ଏହା ସମସ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ ଅମୃତ ହୁଏ, ତେବେ ମୁଁ ଖାଇବି; ନହେଲେ, ଦେବତା ଓ ପିତୃମାନେ ଏହି କୁକୁର ମାଂସ ଭୋଜନ କରନ୍ତୁ। ପରେ, ମୁଁ ଏହା ଖାଇବି—ମୋର କଥା ଅସତ୍ୟ ନୁହେଁ।" ଏହି ଭୟଜନକ ଶପଥ ଶୁଣି, ଇନ୍ଦ୍ର ବିଭୀତ ହୋଇ, ମେଘମାନେ କୁ ଡାକି ନେଲେ ଏବଂ ସମଗ୍ର ଜଗତ ଉପରେ ଅମୃତସ୍ଵରୂପ ଜଳ ବର୍ଷା କରିଦେଲେ। ସେହି ପବିତ୍ର ଅମୃତ ଜଳରେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ପବିତ୍ର ହେଲେ, ହରିଙ୍କ ଯଥାବିଧି ଦ୍ୱାରା ତାହା ଅର୍ପିତ ହେଲା। ପ୍ରଥମେ ଦେବତା ଓ ପରେ ତିନି ଲୋକ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ। ତାପରେ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ତାଙ୍କ ଶିଷ୍ୟ ଓ ଜନନୀ ସହିତ ଶେଷ ଅଂଶ ଭୋଜନ କଲେ। ସେଠାରୁ ଏହି ସ୍ଥାନ ଦେବେଶ୍ୱର ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଅମୃତ ଅପ୍ୟାନ ଦିଆଯାଇଥିବା ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥ ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧି ଲାଭ କଲା। ଏହି ତୀର୍ଥ ମାଂସ ରହିତ ଏବଂ ପୁଣ୍ୟଦାୟକ, ଏଠାରେ ସ୍ନାନ କଲେ ଓ ଦାନ କଲେ ସମସ୍ତ ଯଜ୍ଞର ଫଳ ମିଳେ। ଏହି ତୀର୍ଥ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର, ମଧୁ-ତୀର୍ଥ, ଇନ୍ଦ୍ର-ତୀର୍ଥ, ଶ୍ୟେନ-ତୀର୍ଥ, ପର୍ଜନ୍ୟ-ତୀର୍ଥ ଭାବେ ଓ ଶ୍ୱେତ-ତୀର୍ଥ ଭାବେ ତିନି ଲୋକରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଓ ମଙ୍ଗଳମୟ। କେବଳ ଏହି ତୀର୍ଥର କଥା ଶୁଣିଲେ ମଧ୍ୟ ସମସ୍ତ ପାପ ଦୂର ହୁଏ। ଏଠି ଅନ୍ୟ ଏକ ଚମତ୍କାର କଥା ଅଛି। ଗୌତମୀ ନଦୀ କୂଳରେ ଶ୍ୱେତ ନାମକ ଏକ ବ୍ରାହ୍ମଣ ବସୁଥିଲେ, ଯିଏ ଗୌତମଙ୍କ ଅତି ପ୍ରିୟ ମିତ୍ର ଏବଂ ଅତିଥି-ସେବା ଓ ପୂଜାରେ ନିଷ୍ଠା ଥିଲେ। ସେ ମନ, କାୟା ଓ ବାଣୀ ଦ୍ୱାରା ଶିବଙ୍କ ପୂଜାରେ ଲିନ ଥିଲେ, ସଦା ଶିବଙ୍କ ଧ୍ୟାନ ଓ ପୂଜା କରୁଥିଲେ। ଏହି ମହାପୁଣ୍ୟବାନ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ଆୟୁଷ୍ୟ ଶେଷ ହେବା ସମୟରେ, ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗର ନାଥଙ୍କ ଦୂତମାନେ ଆସିଲେ, କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କ ଘରକୁ ପ୍ରବେଶ କରିପାରିଲେ ନାହିଁ। ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ସମୟ ଅତିକ୍ରମ ହେବା ପରେ, ଚିତ୍ରକ ଯମଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ— "ଏହି ଶ୍ୱେତ, ଯାହାର ଆୟୁଷ୍ୟ ଶେଷ, ସେ କାହିଁକି ଆସୁନାହାନ୍ତି? ତୁମ ଦୂତମାନେ କାହିଁକି ଆସିନାହାନ୍ତି? ଏହି ଅନୁଚିତ।" ତେଣୁ ଯମ କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ ନିଜେ ଶ୍ୱେତଙ୍କ ଘରକୁ ଗଲେ। ସେଠାରେ ତାଙ୍କ ଦୂତମାନେ ବାହାରେ ଭୟକ୍ରାନ୍ତ ଭାବେ ଦାଁଡିଥିବା ଦେଖି, ଯମ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ— "ଏହା କ’ଣ?" ଦୂତମାନେ ଉତ୍ତର କଲେ— "ଶ୍ୱେତଙ୍କୁ ଶିବଙ୍କ ସୁରକ୍ଷା ମିଳିଛି, ଆମେ ତାଙ୍କୁ ଦେଖିପାରୁନାହିଁ। ଯାହାକୁ ପାର୍ବତୀନାଥ କୃପା କରନ୍ତି, ସେଠି କ’ଣ ଭୟ?" ତାପରେ ଯମ ନିଜ ଦୂର୍ବାସା ନେଇ ଶ୍ୱେତଙ୍କ ସାମ୍ନାକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ, କିନ୍ତୁ ଶ୍ୱେତ ତାଙ୍କୁ କିମ୍ବା ଯମଦୂତଙ୍କୁ ଅନୁଭବ କରିପାରିଲେ ନାହିଁ। ସେ ଶ୍ୱେତ ଏବେ ଶିବଙ୍କ ପୂଜାରେ ଲିନ ଥିଲେ। ଏହି ସମୟରେ ତାଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ଯମଙ୍କୁ ଦୂର୍ବାସା ଧାରଣ କରି ଦେଖି, ଏକ ତାପସ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହୋଇ ପଚାରିଲେ— "ହେ ଯମ, ଦଣ୍ଡ ଧାରଣ କରି ଏଠାରେ କାହିଁକି ଦେଖୁଛ?" ଯମ କହିଲେ: "ମୁଁ ଏଠାରେ ଶ୍ୱେତଙ୍କୁ ନେବାକୁ ଆସିଛି, ତେଣୁ ଦେଖୁଛି।" ତେବେ ତାପସ କହିଲେ, "ତୁମେ ଯାଅ," କିନ୍ତୁ ଯମ ଦୂର୍ବାସା ଶ୍ୱେତଙ୍କୁ ଛାଡ଼ିଲେ। ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି ତାପସ କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ, ଶିବଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଦତ୍ତ ଦଣ୍ଡ ଦ୍ୱାରା ଯମଙ୍କୁ ଆଘାତ କଲେ, ଯାହାରେ ଦୂର୍ବାସାଧାରୀ ଯମ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଗଲେ। ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି, ଯମଦୂତମାନେ ଦୃତ ଗତିରେ ଯମଙ୍କୁ ସମସ୍ତ କଥା କହିଲେ— ଯମଙ୍କୁ ତାପସ ଦ୍ୱାରା ବଧ ହୋଇଛନ୍ତି।