ଏକ ସମୟର କଥା, ଧୃତବ୍ରତ ନାମକ ଏକ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ପୁଅ ଜନ୍ମ ନେଲେ, ଯିଏ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ଉଜ୍ୱଳ ଓ ଦୀପ୍ତିମାନ୍ ଥିଲେ। ତାଙ୍କ ନାମ ଥିଲା ସନାଜ୍ଜାତ। କିନ୍ତୁ କାଳର ଚାପରେ, ମୃତ୍ୟୁ ଆସି ଧୃତବ୍ରତଙ୍କୁ ନେଇଗଲେ। ଏହି ଦୁଃଖରେ ତାଙ୍କ ଯୁବତୀ ବିଧବା ପତ୍ନୀ, ସୁନ୍ଦର ରୂପର ମାଲିକିନୀ ଏବଂ ଛୋଟ ପିଲା ସନାଜ୍ଜାତ ସହିତ, କୌଣସି ରକ୍ଷକ ନ ଥିବାରୁ, ଗାଳବ ଋଷିଙ୍କ ଆଶ୍ରମକୁ ଗଲେ। ସେଠାରେ ସେ ତାଙ୍କ ପୁଅକୁ ଗାଳବଙ୍କ ଭାରସାରେ ଦେଇ, ପାପ ଓ କାମନାରେ ଆବୃତ, ଅନେକ ଦେଶ ଦେଶ ଭ୍ରମଣ କରି, ପୁରୁଷମାନଙ୍କୁ ଖୋଜି, ଆପଣଙ୍କର ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ। ତାଙ୍କ ପୁଅ ସନାଜ୍ଜାତ, ଗାଳବଙ୍କ ଆଶ୍ରମରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥିଲେ ଓ ବେଦ ଓ ବେଦାଙ୍ଗରେ ପାଣ୍ଡିତ୍ୟ ଲାଭ କରିଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ମାଆଙ୍କ ଦୌଷରୁ ତାଙ୍କ ମନ ଏକ ବେଶ୍ୟାପୁତ୍ର ପରି ହୋଇଯାଇଥିଲା। ସେ ଜନସ୍ଥାନ ନାମକ ଏକ ଅଞ୍ଚଳରେ ବସିବାକୁ ଲାଗିଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ଅନେକ ପ୍ରକାର ଲୋକ ବସୁଥିଲେ। ସେଠି ମହୀ ନାମକ ଏକ ନାରୀ ବଣିକ ଭେଷରେ ବସୁଥିଲେ। ସନାଜ୍ଜାତ ମଧ୍ୟ ଅନେକ ଦେଶ ଭ୍ରମଣ କରି, ଭୋଗବିଲାସରେ ଲିନ ରହୁଥିଲେ ଏବଂ ଭାଗ୍ୟବଶତଃ ସେଠି ଆସିବାକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ। ଏହି ସମୟରେ, ସନାଜ୍ଜାତ ଏକ ବେଶ୍ୟାଙ୍କୁ ଚାହିଁଲେ, ମହୀ ଧନ ଓ ଉପହାର ଦେଇପାରିବା ପୁରୁଷମାନଙ୍କୁ ଚାହୁଁଥିଲେ। ଭାଗ୍ୟର ଖେଳରେ, ସେମାନେ ମାଆ-ପୁଅ ହେଉଥିବା ସତ୍ତ୍ୱେ ଏହି ଚିହ୍ନିପାରିଲେ ନାହିଁ ଏବଂ ଦୁହେଁ ଏକାଠି ମିଶିଗଲେ। ଏଭଳି ଅନେକ ସମୟ ଚାଲିଗଲା, କିନ୍ତୁ ମାଆ ଓ ପୁଅ କିଏ ତାହା ଜଣାପଡିଲା ନାହିଁ। ଏଭଳି ଅନୁଚିତ ଆଚରଣ ମଧ୍ୟରେ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ସନାଜ୍ଜାତଙ୍କ ମନରେ ଏକ ଭଲ ଭାବନା ଆସିଲା। ସେ ଯେପରି ଇଚ୍ଛା କରୁଥିଲେ, ତେଣୁ ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ସାନ୍ଧ୍ୟାବନ୍ଦନ କେବେ ଛାଡ଼ିଲେ ନାହିଁ। ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ସନ୍ଧ୍ୟାବନ୍ଦନ କରି, ତାପରେ ଧନ ଅର୍ଜନ କରୁଥିଲେ। ତାଙ୍କ ପାଣ୍ଡିତ୍ୟ ଶକ୍ତିରେ ବହୁତ ଧନ ଅର୍ଜନ କରି, ତାହାକୁ ଦାନ କରୁଥିଲେ। ପ୍ରତିଦିନ ସକାଳେ ନିୟମିତ ଭାବେ ଗଙ୍ଗା ନଦୀକୁ ଯାଉଥିଲେ। ସେ ସମସ୍ତ ପବିତ୍ର କାର୍ଯ୍ୟ, ସ୍ନାନ, ପ୍ରଭାତ ଓ ସନ୍ଧ୍ୟାକାଳୀନ ନିୟମ ଅନୁସରେ କରି, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି, ତାପରେ ନିଜ କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଥିଲେ। ଏହି ସମୟରେ, ସକାଳେ ଗୌତମୀ ନଦୀକୁ ଏକ କୁବିକଳଙ୍ଗ, କୁଷ୍ଠ ରୋଗୀ, ଅଙ୍ଗ ଶିଥିଳ ଓ ପୁୟ-ରକ୍ତ ଝରୁଥିବା ଏକ ମନୁଷ୍ୟ ଯାଉଥିଲେ। କିନ୍ତୁ ଗୌତମୀ ଗଙ୍ଗାରେ ସ୍ନାନ କରି ଯେତେବେଳେ ସେ ଫେରୁଥିଲେ, ସେ ଏକ ଶୁଭ୍ର, ଶାନ୍ତ, ଦୀପ୍ତିମାନ୍ ସୂର୍ଯ୍ୟ କିମ୍ବା ଅଗ୍ନି ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲେ। ଏହି ବ୍ରାହ୍ମଣ ନିଜର ଏହି ଦୁଇଟି ରୂପ କୌଣସି ମାନିଥିଲେ ନାହିଁ। ଏଠି ତପସ୍ୱୀ ଓ ପ୍ରଜ୍ଞାଶୀଳ ଗାଳବ ଋଷି ବସୁଥିଲେ। ଏଠି ଦେବୀ ଗୌତମୀ ଗଙ୍ଗାର ଆଶ୍ରୟ ନେଇ, ଅନେକ ଋଷିମାନେ ଚାରିପାଖରେ ଥିଲେ। ଏଠି ପ୍ରତିଦିନ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଆସି, ଗାଳବଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି, ତାପରେ ନିଜ ଗୃହକୁ ଯାଉଥିଲେ। ଗଙ୍ଗାସେବା ପୂର୍ବରୁ ଯେ ଦେହ ଥିଲା, ସେହି ଦେହ ପୁନି ପ୍ରତିଦିନ ମିଳୁଥିଲା। ସନ୍ଧ୍ୟାବନ୍ଦନ ଓ ସ୍ନାନ ପରେ ଏହି ଦୁଇଟି ରୂପ ପୁନି ଦେଖାଯାଉଥିଲା, ଏବଂ ଗାଳବ ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ପ୍ରତିଦିନ ଦେଖୁଥିଲେ। ଏହା ଦେଖି ଗାଳବ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହୋଇ, ଚିନ୍ତା କଲେ—'ଏହାର ନିଶ୍ଚୟ କିଛି କାରଣ ଅଛି।' ଏହି ଭାବରେ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହୋଇ, ଗାଳବ ସେହି ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ। ସେଠାରୁ ବିଦାୟ ହେବାବେଳେ, ଗାଳବ ତାଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି, ନିମନ୍ତ୍ରଣ କରି ଘରକୁ ଆଣି, ଦୟା ଓ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ ପ୍ରେରିତ ହୋଇ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ—'ତୁମେ କିଏ? କେଉଁଠି ଯିବ? କ’ଣ କର? କେଉଁଠି ଖାଉଛ? ତୁମର ନାମ କ’ଣ? ଶୟନ କେଉଁଠି? ତୁମର ପତ୍ନୀ କିଏ? ସବୁ କଥା କହ।' ଗାଳବଙ୍କ ଏହି ପ୍ରଶ୍ନ ଶୁଣି, ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଉତ୍ତର ଦେଲେ—'ଆସନ୍ତାକାଲି ମୁଁ ସବୁ କଥା ତୁମକୁ କହିବି, ମୁଁ ଯାହା କରିବା ଉଚିତ ତାହା ନିଷ୍ପତ୍ତି କରିବା ପରେ।' ଏହିପରି କହି, ସେ ଘରକୁ ଫେରିଲେ। ରାତିରେ ଭଲଭାବେ ଖାଇ, ସେ ବେଶ୍ୟା ସହିତ ଶୋଇଲେ ଏବଂ ଗାଳବଙ୍କ କଥା ମନେପକାଇ ଭୟଭୀତ ହୋଇ ତାଙ୍କୁ କହିଲେ—'ତୁମେ ସମସ୍ତ ଗୁଣରେ ଯୁକ୍ତ, ବେଶ୍ୟା ହେଲେ ମଧ୍ୟ ପତିପ୍ରତି ନିଷ୍ଠାବାନ୍। ଆମର ପ୍ରେମ ଏଭଳି ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନ ରହୁ।' 'ତଥାପି, ମୁଁ ତୁମଠାରେ କିଛି ପ୍ରଶ୍ନ କରିବାକୁ ଚାହେଁ—ତୁମର ନାମ କ’ଣ, କୁଳ କ’ଣ, ଘର କ’ଣ, ଆତ୍ମୀୟ କିଏ? ସବୁ କଥା କହ।' ସେ ଉତ୍ତର ଦେଲେ—'ମୁଁ ଧୃତବ୍ରତ ନାମକ ଏକ ପବିତ୍ର ବ୍ରାହ୍ମଣ, ମୋର ପତ୍ନୀ ମହୀ, ମୋର ପୁଅ ଗାଳବଙ୍କ ଆଶ୍ରମରେ ଅଛନ୍ତି। ମୋର ପ୍ରଜ୍ଞାଶୀଳ ପୁଅ, ଶିଶୁକାଳରେ ପରିତ୍ୟକ୍ତ, ସନାଜ୍ଜାତ ନାମରେ ପରିଚିତ। କିନ୍ତୁ ପୂର୍ବ ଦୋଷରୁ, ଗୃହଧର୍ମ ଛାଡ଼ି, ଆଜି ମୁଁ ଇଚ୍ଛାକ୍ରମେ ବେଶ୍ୟା ହୋଇ ରହୁଛି—ମୋତେ ବ୍ରାହ୍ମଣୀ ଭାବେ ଜାଣ।' ଏହି କଥା ଶୁଣି, ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ମନେ ଯେପରି ଆଘାତ ଲାଗିଲା, ତାକୁ ମାଟିରେ ପଡ଼ିଗଲେ। ବେଶ୍ୟା ତାଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ—'ହେ ଦ୍ୱିଜୋତ୍ତମ, କ’ଣ ହେଲା? ତୁମର ସ୍ନେହ କେଉଁଠି ଗଲା? କ’ଣ କଥା କହିଛି ଯାହା ତୁମର ହୃଦୟକୁ କ୍ଷୁବ୍ଧ କରିଛି?' ସେ ନିଜକୁ ସାଂତ୍ୱନା ଦେଇ କହିଲେ—'ମୋର ପିତା ଧୃତବ୍ରତ ଏବଂ ମୁଁ ତାଙ୍କର ପୁଅ; ଏହି ମାଟି ମୋର ମାଆ, ଯିଏ ଦେବୀଚେଷ୍ଟାରେ ମୋ ପାଖକୁ ଆସିଛନ୍ତି।' ଏହି କଥା ଶୁଣି, ସେ ବେଶ୍ୟା ଅତି ଦୁଃଖିତ ହେଲେ। ଦୁହେଁ ଦୁଃଖରେ ଡୁବିଗଲେ। ପ୍ରଭାତରେ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ପ୍ରଭାରେ, ବ୍ରାହ୍ମଣ ଗାଳବଙ୍କ ପାଖକୁ ଗଲେ ଏବଂ କହିଲେ—'ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଯେଉଁ ସନାଜ୍ଜାତଙ୍କୁ ଆପଣ ପୂର୍ବରୁ ରକ୍ଷା କରିଥିଲେ, ଏହି ମାଟି ମୋର ମାଆ, ଦୁହେଁ ଆପଣଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଦତ୍ତ।' 'ମୁଁ କ’ଣ କରିବି, କ’ଣ କଲେ ମୋର ଦୋଷ ମୁକ୍ତି ହେବ?' ଗାଳବ ଉତ୍ତର ଦେଲେ—'ଦୁଃଖ କରନ୍ତୁ ନାହିଁ। ମୁଁ ପ୍ରତିଦିନ ତୁମର ଦୁଇଟି ରୂପ ଦେଖୁଛି, ଏହା ଅପୂର୍ବ।' 'ତୁମର କଥା ଶୁଣି ମୁଁ ବୁଝିପାରିଛି, ଯେଉଁ କିଛି କରିବା ଉଚିତ, ସେ ସବୁ ଗଙ୍ଗାରେ ନିବୃତ୍ତି ପାଉଛି।' 'ଏହି ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନର ମହିମା ଓ ଦେବୀଙ୍କ କୃପାରେ, ପ୍ରତିଦିନ ତୁମେ ପବିତ୍ର ହେଉଛ। ଏଠାରେ ଅଧିକ ଚିନ୍ତା କରିବା ଦରକାର ନାହିଁ।' 'ପ୍ରଭାତରେ ମୁଁ ଦେଖୁଛି, ତୁମର ଦୁଇଟି ରୂପ, ଏକ ଦୋଷ ଭରିଥିବା, ଏବଂ ଆଉ ଏକ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରୂପ।