ଏକ ଦିନ, ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ରଥ, ଯାହା ସାତି ଘୋଡ଼ାରେ ଚଳିଥାଏ ଏବଂ ଅରୁଣ ଚାରିଏଟିୟର ଭାବରେ ଅଛନ୍ତି, ସେହି ସମୟରେ ଯମ, ମନୁ, ବରୁଣ, ଏବଂ ବିବସ୍ବତଙ୍କ ପୁତ୍ର ଶନି ମଧ୍ୟ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲେ। ପବିତ୍ର ଯମୁନା ନଦୀ ଏବଂ ତାପି ନଦୀ ନିଜ ନିଜ ରୂପ ଧରି, ବଡ଼ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ ଭରି, ଏଠାକୁ ଆସିଲେ। ସେମାନେ ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହେଇଗଲେ, ଏବଂ ଏଠାକୁ ଶ୍ୱଶୁର ମଧ୍ୟ ଆସିଲେ। ତାଙ୍କର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ବୁଝି, ସୂର୍ଯ୍ୟ ତାଙ୍କ ଶ୍ୱଶୁରଙ୍କୁ କହିଲେ— “ଉଷାଙ୍କ ଆନନ୍ଦ ପାଇଁ, ଯିଏ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ତପସ୍ୟା କରୁଛନ୍ତି, ମୋତେ ଗ୍ୟାନ୍ତ୍ର ଉପରେ ବସାଇ ମୋ ରୋଶନିକୁ ଅନେକ ଭାଗରେ କଟିଦିଅ— ଯେତେ ଭାଗ କଟିଲେ ତାଙ୍କୁ ସୁଖ ମିଳିବ।” ତ୍ୱଷ୍ଟ୍ର ଏହି କଥା ଶୁଣି ‘ତଥାସ୍ତୁ’ କହି, ସୋମନାଥଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ସୂର୍ଯ୍ୟର ରୋଶନିକୁ ବିଭାଜିତ କଲେ। ସେଠାରୁ ଏହି ସ୍ଥାନ ପ୍ରଭାସା ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲା। ଉଷାଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ପତି ସହ ବିଭାଗ ହେଉଥିବା ସ୍ଥାନ, ଗୌତମୀ ନଦୀରେ ଘୋଡ଼ା ରୂପେ ଏକତ୍ରିତ ହେଲେ— ଏଠି ଅଶ୍ୱିନ ଦ୍ୱିତୀୟ ଜନ୍ମ ନେଲେ, ଏହି ସ୍ଥାନ ଅଶ୍ୱତୀର୍ଥ ଭାବେ ପରିଚିତ। ଏହି ତୀର୍ଥକୁ ଭାନୁତୀର୍ଥ କୁହାଯାଏ, ଏବଂ ପଞ୍ଚବଟା ଆଶ୍ରମ ମଧ୍ୟ ଏଠି ଅଛି। ତାପି ଏବଂ ଯମୁନା ନଦୀ ନିଜ ପିତାଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଆସିଲେ। ଅରୁଣା, ବରୁଣା ଏବଂ ଗଙ୍ଗା ନଦୀର ଉତ୍ସାହିତ ସଙ୍ଗମରେ ଦେବତାମାନେ ନିଜ ନିଜ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନରେ ଏକତ୍ରିତ ହେଲେ। ଏଠି ନଉ ହଜାର ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ ଅଛି, ଯେଉଁଠି ସ୍ନାନ କରିବା ଏବଂ ଦାନ କରିବା ଅସୀମ ପୁଣ୍ୟ ଦେଇଥାଏ। ଏହି ସମସ୍ତ କଥା ମନେ ପକାଇବା, ପାଠ କରିବା କିମ୍ବା ଶୁଣିବା ଦ୍ୱାରା, ନାରଦ, ମନୁଷ୍ୟ ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ, ଧର୍ମିକ ହୋଇ, ସୁଖ ପାଇଥାଏ। ଏହି ପବିତ୍ର ଗାରୁଡ଼ ତୀର୍ଥ ସମସ୍ତ ବାଧା ଦୂର କରେ; ଆମେ ଏହାର ମହିମା କଥା କହିବି— ନାରଦ, ଆପଣ ଧ୍ୟାନ ଦେଇ ଶୁଣନ୍ତୁ। ଶେଷ ନାଗଙ୍କ ଏକ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ପୁତ୍ର ମଣିନାଗ ଥିଲେ; ଗାରୁଡ଼ଙ୍କ ଭୟରୁ ଏବଂ ଭକ୍ତିରେ, ସେ ଶଂକରଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କଲେ। ପ୍ରଭୁ ମହେଶ୍ୱର ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ମହାନାଗକୁ କହିଲେ, “ବର ଚୟନ କର, ଓ ନାଗ।” ନାଗ କହିଲେ, “ପ୍ରଭୁ, ମୋତେ ଗାରୁଡ଼ର ଭୟରୁ ମୁକ୍ତି ଦିଅ।” ଶଂଭୁ କହିଲେ, “ତଥାସ୍ତୁ; ତୁମେ ଗାରୁଡ଼ର ଭୟରୁ ମୁକ୍ତ ହେବେ।” ଗାରୁଡ଼ର ଭୟ ନ ଥିବା ନାଗ, ଦୁଧ ମହାସାଗର ନିକଟ ଅରୁଣଙ୍କ ଭାଇ, ଯିଏ ଦୁଧ ମହାସାଗରରେ ବସିଥାଏ, ତାଙ୍କ ନିକଟରେ ଯାଇଲେ। ଏହି ନାଗ ସୁଖ ଏବଂ ଶୀତଳତାରେ ଏଠି-ସେଠି ଚଳିଥାଏ; ଗାରୁଡ଼ ମଧ୍ୟ ସେଠି ବସିଥାଏ, ସେ ମଧ୍ୟ ଏଠି ଯାଏ। ନାଗକୁ ନିର୍ଭୟ ଭାବରେ ଚଳିଥିବା ଦେଖି, ଗାରୁଡ଼ ତାଙ୍କୁ ଧରି, ନିଜ ଗୃହକୁ ଫିଙ୍ଗିଲେ। ଗାରୁଡ଼ ନିଜ ବନ୍ଧନରେ ଏହି ଉତ୍ତମ ନାଗକୁ ବାନ୍ଧି, ତାଙ୍କୁ ଧରି ରଖିଲେ; ଏହି ସମୟରେ ନନ୍ଦୀ ଜଗତ୍ର ମାଲିକଙ୍କୁ କହିଲେ— “ନାଗ ଆସୁନାହିଁ; ସେ ଗାରୁଡ଼ ଦ୍ୱାରା ଖାଇ ଦିଆଯାଇଛି କିମ୍ବା ବାନ୍ଧି ଦିଆଯାଇଛି, ଓ ଦେବତାମାନଙ୍କ ମାଲିକ। ଯଦି ନାଗ ବଞ୍ଚିଥାନ୍ତି, ସେ ଦିର୍ଘିତ କରିବେ ନାହିଁ।” ନନ୍ଦୀଙ୍କ କଥା ଶୁଣି ଏବଂ ବୁଝି, ଶଂଭୁ କହିଲେ— “ନାଗ ଗାରୁଡ଼ ଗୃହରେ ବାନ୍ଧି ଅଛି। ଶୀଘ୍ର ଯାଉଅ ଏବଂ ବିଶ୍ୱନାଥ ଜନାର୍ଦନଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କର। ମୋ ଆଜ୍ଞାରେ ନାଗ, କଶ୍ୟପଙ୍କ ପୁତ୍ରକୁ ନିଜେ ଆଣିବା। ମାଲିକଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ଶୁଣି, ନନ୍ଦୀ ଶ୍ରୀ ବିଶ୍ନୁଙ୍କ ପାଖକୁ ଗଲେ। ସେ ନିଜେ ବିଶ୍ୱର ଆଶ୍ରୟ ବିଶ୍ନୁଙ୍କୁ ଏହି ସନ୍ଦେଶ ପହଂଚାଇଲେ। ନାରାୟଣ, ମନରେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ, ଗାରୁଡ଼ଙ୍କୁ କହିଲେ— “ବିନତାଙ୍କ ପୁତ୍ର, ମୋ ଆଜ୍ଞାରେ ନାଗକୁ ନନ୍ଦୀଙ୍କୁ ଦିଅ।” ଗାରୁଡ଼ ଏହା ଶୁଣି କମ୍ପିଗଲେ, ‘ନା’ କହି, ନନ୍ଦୀ ନିକଟରେ ବିଶ୍ନୁଙ୍କୁ କ୍ରୋଧରେ କହିଲେ— “ଯେଉଁ ଜିନିଷ ସବୁଠୁ ପ୍ରିୟ, ଓ ପ୍ରଭୁ, ଅନ୍ୟମାନେ ନିଜ ଦାସଙ୍କୁ ଦେଇପାରନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ଯେଉଁ ଜିନିଷ ମୁଁ ଆଣିଛି, ତାହା କେବଳ ଆପଣ ନିଅ, ଅନ୍ୟ କେହି ନିଅନ୍ତି ନାହିଁ। ଦେଖ, ତ୍ରିନେତ୍ର ଦେବତା ନନ୍ଦୀ ପାଇଁ ନାଗକୁ ମୁକ୍ତ କରିବେ। ମୁଁ ଆଣିଥିବା ନାଗ, ଆପଣ ନନ୍ଦୀକୁ ଦିଅ। ମୁଁ ସବୁବେଳେ ଆପଣଙ୍କୁ ବହନ କରେ; ମୋ ସମ୍ପତି ସବୁବେଳେ ଆପଣଙ୍କୁ ହେବା ଉଚିତ। ମୁଁ ଆଣିଥିବା ନାଗକୁ ନନ୍ଦୀକୁ ଦେବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ଏହି ମାନ୍ୟ ମାଲିକମାନେ ନିଜ ଦାସଙ୍କୁ ଦେବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ଭଲ ଲୋକ ନିଜ ଦାସଙ୍କୁ ଦେଇଥାନ୍ତି; ଆପଣ, ମୁଁ ଆଣିଥିବା ଜିନିଷ, ନିଅ। ଆପଣ ମୋ ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଯୁଦ୍ଧରେ ଦାନବମାନେ କୁ ଜିତିଥାନ୍ତି, ଓ କେଶବ। ମୁଁ ବହୁତ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ଆପଣ ଅପରିଗଣ୍ୟ ଗର୍ବ କରୁଛନ୍ତି।” ଗାରୁଡ଼ଙ୍କ ଏହି କଥା ଶୁଣି, ଚକ୍ର ଏବଂ ଗଦାଧାରୀ ବିଶ୍ନୁ ହସିଲେ, ନନ୍ଦୀ ପାଖରେ ଦଉଡ଼ି, ଦିଗପାଳମାନେ ଦେଖୁଥିଲେ। “ଏହି ଜଣେ ଜ୍ଞାନୀ ମୋତେ କହୁଛନ୍ତି—‘ଆପଣ ଦୁର୍ବଳ।’ ଆପଣଙ୍କ ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା, ଓ ପକ୍ଷୀରାଜ, ମୁଁ ସମସ୍ତ ଦାନବମାନେ କୁ ଜିତିବି।” ଏହିପରେ, ଶାନ୍ତ କ୍ରୋଧରେ, ଶ୍ରୀ ବିଶ୍ନୁ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ କହିଲେ: “ନନ୍ଦୀ ପାଖରେ ତୁମ ଛୋଟ ଆଙ୍ଗୁଠି ରଖ। ବ୍ରହ୍ମା ତାଙ୍କ ଆଙ୍ଗୁଠି ଗାରୁଡ଼ର ମୁଣ୍ଡ ଉପରେ ରଖି, ପୁନି କହିଲେ: “ଏହି ଠିକ୍, ତୁମେ ସବୁବେଳେ ମୋତେ ବହନ କର। ଧର୍ମ ଦେଖ, ଓ ପକ୍ଷୀ।” ଆଙ୍ଗୁଠି ରଖିବା ସମୟରେ, ମୁଣ୍ଡ ପେଟରେ ଯାଇଗଲା, ପେଟ ପାଦରେ ଯାଇଗଲା; ସେ ଚାପି ଦିଆଯାଇ, ଏପରି ହେଲେ। ତାପରେ, ହାତ ଜୋଡି, ଦୁଃଖିତ, ଲଜ୍ଜିତ ଏବଂ ଦୁଃଖରେ ଭରିଗଲେ। “ମୋତେ ଉଦ୍ଧାର କର, ଉଦ୍ଧାର କର, ବିଶ୍ୱର ମାଲିକ! ମୁଁ ଆପଣଙ୍କ ଦାସ ଏବଂ ଅପରାଧୀ। ଆପଣ ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱର ମାଲିକ, ଉପରିବା ଏବଂ ଉପର୍ଜନ କରିବା ଯୋଗ୍ୟ। ଓ ପ୍ରଭୁ, ଆପଣ ହଜାର ଅପରାଧକୁ କ୍ଷମା କରନ୍ତି। କେହି ଅପରାଧ କଲେ ମଧ୍ୟ, ଆପଣଙ୍କ ଦୟା ବଡ଼। ସମସ୍ତ ଋଷିମାନେ କହନ୍ତି ଆପଣ ଦୟାର ମୂର୍ତ୍ତି, ବିଶ୍ୱର ମାତା, ଓ କମଳା। ମୁଁ ଶିଶୁ, ଅସହାୟ ଏବଂ ଦୁଃଖିତ, ଆପଣ ତାଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରନ୍ତୁ।” ଏପରି, ଦୟାରେ ଭରି, ଶ୍ରୀ ଦେବୀ ମଧ୍ୟ ଜନାର୍ଦନଙ୍କୁ କହିଲେ— “ପ୍ରଭୁ, ଆପଣଙ୍କ ଦାସ ଗାରୁଡ଼, ଯିଏ ଦୁଃଖରେ ପଡ଼ିଛି, ତାଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରନ୍ତୁ।