ପୃଥିବୀ ତଳେ, ବଡ଼ ଦେହ ଓ ଅପାର ଶକ୍ତି ଧାରଣ କରୁଥିବା ଏକ ଭୟଙ୍କର ଦାନବ ଲୁଚିଥିଲେ । ସେ ହେଉଛି ରାକ୍ଷସ ମଧୁଙ୍କର ପୁଅ ଧୁନ୍ଧୁ, ଯିଏ ଦୁନିଆକୁ ନଶ୍ଚିନ୍ନ କରିବା ପାଇଁ ଭୟାନକ ତପସ୍ୟା କରୁଥିଲେ । ବର୍ଷ ଶେଷରେ ଯେତେବେଳେ ସେ ଶ୍ୱାସ ଛାଡ଼ୁଥିଲେ, ଭୂମି କମ୍ପିଉଥିଲା । ତାଙ୍କର ଶ୍ୱାସର ଶକ୍ତିରେ ବଡ଼ ଧୂଳି ମେଘ ଉଠି ଯାଉଥିଲା, ସୂର୍ଯ୍ୟମାର୍ଗ ଢାକି ଦେଉଥିଲା, ଏବଂ ସାତି ଦିନ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପୃଥିବୀ କମ୍ପି ରହୁଥିଲା । ତାଙ୍କ ରୋଷରେ ଚିଙ୍ଗାର, ଅଙ୍ଗାର ଓ ଧୂଆଁ ଉଠୁଥିଲା, ଏହା ଏତେ ଭୟଙ୍କର ଥିଲା ଯେ, ମୁଁ ମୋର ଆଶ୍ରମରେ ରହିପାରୁନାହିଁ, ଏହିପରି ଦୁଃଖ ଉତ୍ତଙ୍କ ମୁଣ୍ଡେ ଅନୁଭବ କରିଥିଲେ । ଉତ୍ତଙ୍କ କହିଲେ, “ହେ ରାଜନ୍, ତୁମେ ଏହି ବଡ଼ ଦେହୀ ଦାନବକୁ ବଧ କର, ତେବେ ସମସ୍ତ ଜଗତର କ୍ଷେମ ହେବ । ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ କେବଳ ତୁମେ କରିପାରିବ । ପୂର୍ବକାଳରେ ମୋତେ ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁ ଏକ ବର ଦେଇଥିଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ଏହି ଭୟାନକ ଦାନବକୁ ବଧ କରିବାରେ ତୁମେ ତୁମ ଶକ୍ତି ପ୍ରକାଶ କରିପାରିବ । ଧୁନ୍ଧୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ତେଜସ୍ୱୀ, ଅପରିମିତ ଶକ୍ତି ଧାରଣ କରିଥିବା ଏହି ଦାନବକୁ ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ବିଜୟ କରିପାରିବେନାହିଁ ।” ଏଭଳି କଥା ଶୁଣି ରାଜା ବଡ଼ ମନ ହୋଇ ବୋଲିଲେ, “ହେ ଉତ୍ତଙ୍କ, ମୁଁ ମୋର ଅସ୍ତ୍ର ତ୍ୟାଗ କରିଛି, କିନ୍ତୁ ମୋ ପୁଅ କୁୱଳାଶ୍ୱ ନିଶ୍ଚିତ ଧୁନ୍ଧୁଙ୍କୁ ବଧ କରିପାରିବ ।” ଏପରି କହି ରାଜା ନିଜ ପୁଅ କୁୱଳାଶ୍ୱଙ୍କୁ ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ ନିଯୁକ୍ତ କଲେ ଓ ସେ ଆପଣେ ପର୍ବତକୁ ପ୍ରସ୍ଥାନ କଲେ । ଶକ୍ତିଶାଳୀ କୁୱଳାଶ୍ୱ ତାଙ୍କ ସହ ଏକଶେ ପୁଅ ନେଇ ଉତ୍ତଙ୍କଙ୍କ ସହ ଧୁନ୍ଧୁଙ୍କୁ ବଧ କରିବାକୁ ଯାଉଥିଲେ । ଏହି ସମୟରେ ଉତ୍ତଙ୍କଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ, ଲୋକକଳ୍ୟାଣ ପାଇଁ, ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁ ତାଙ୍କ ଶକ୍ତିରେ କୁୱଳାଶ୍ୱଙ୍କୁ ପ୍ରବେଶ କରାଇଲେ । ତାଙ୍କ ବିଜୟ ଯାତ୍ରାରେ ଆକାଶରେ ମହାଶବ୍ଦ ହେଲା—“ଆଜି ଏହି ଧୁନ୍ଧୁମାର ଅଜୟ୍ୟ ହେବେ ।” ଦେବତାମାନେ ଦିବ୍ୟ ଗନ୍ଧ ଓ ମାଳା ବର୍ଷା କଲେ, ଦେବଦୁନି ମାଡ଼ିଲା । ବିଜୟୀ କୁୱଳାଶ୍ୱ ତାଙ୍କ ପୁଅମାନେ ସହିତ ଅନନ୍ତ ବାଲୁକା ଖୋଦିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ । ଏଭଳି କରି ଖୋଦିବା ସମୟରେ ଧୁନ୍ଧୁ ପଶ୍ଚିମ ଦିଗକୁ ଅଟକାଇ ଲୁଚିଥିବା ଦେଖାଗଲେ । ତାଙ୍କ ରୋଷରେ ମୁଁହରୁ ଅଗ୍ନି ନିସ୍କ୍ରାନ୍ତ ହେଲା, ପୃଥିବୀକୁ ଉଲ୍ଟାଇ ଦେବା ପରି ପାଣି ଉଠିଲା । ଏହି ତୀବ୍ର ତରଙ୍ଗ ଓ କାଦିରେ ଏକଶେ ପୁଅ ମଧ୍ୟରୁ କେବଳ ତିନି ଜଣ ଛାଡ଼ି ସମସ୍ତ ଦହିଯାଇଥିଲେ । ଏବେ ଧୁନ୍ଧୁଙ୍କୁ ବଧ କରିବା ପାଇଁ ରାଜା କୁୱଳାଶ୍ୱ ଏଗିଏଲେ । ସେ ଯୋଗବଳରେ ପାଣିର ଶକ୍ତି ଅବଶୋଷଣ କଲେ, ଏବଂ ପାଣି ଦ୍ୱାରା ଅଗ୍ନିକୁ ଶାନ୍ତ କଲେ । ଶେଷରେ ଦୃଢ଼ ଶକ୍ତିରେ ଏହି ବଡ଼ ଦେହୀ ଜଳବାସୀ ଦାନବକୁ ବଧ କରି, ଉତ୍ତଙ୍କଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲେ । ଉତ୍ତଙ୍କ ତାଙ୍କୁ ଅସୀମ ଧନ, ଶତ୍ରୁଅଜୟ ଏବଂ ଧର୍ମରେ ନିରନ୍ତର ଆନନ୍ଦ, ଏବଂ ଯେଉଁ ପୁଅମାନେ ଦାନବ ଦ୍ୱାରା ନିହତ ହେଲେ ସେମାନଙ୍କୁ ସ୍ୱର୍ଗରେ ଶାଶ୍ୱତ ଲୋକ ଦେଲେ । ତାଙ୍କ ତିନି ପୁଅ ଅବଶିଷ୍ଟ ରହିଲେ: ବଡ଼ ଦ୍ରିଢ଼ାଶ୍ୱ, ଛୋଟ ଚନ୍ଦ୍ରାଶ୍ୱ ଓ କପିଳାଶ୍ୱ । ଦ୍ରିଢ଼ାଶ୍ୱଙ୍କ ପୁଅ ହର୍ୟାଶ୍ୱ, ହର୍ୟାଶ୍ୱଙ୍କ ପୁଅ ନିକୁମ୍ଭ, ଯିଏ କ୍ଷତ୍ରିୟ ଧର୍ମ ପାଳନ କରୁଥିଲେ । ନିକୁମ୍ଭଙ୍କ ପୁଅ ସଂହତାଶ୍ୱ, ତାଙ୍କର ପୁଅ ଅକୃଶାଶ୍ୱ ଓ କୃଶାଶ୍ୱ । ତାଙ୍କ ଝିଅ ଦୃଷଦ୍ୱତୀ ତିନି ଲୋକରେ ପ୍ରଶଂସିତ, ତାଙ୍କ ପୁଅ ପ୍ରସେନଜିତ । ପ୍ରସେନଜିତଙ୍କ ଜୀବନସଂଗିନୀ ଥିଲେ ଗୌରୀ, କିନ୍ତୁ ସ୍ୱାମୀଙ୍କ ଶାପରେ ସେ ବାହୁଦା ନଦୀ ହେଇଗଲେ । ପ୍ରସେନଜିତଙ୍କ ପୁଅ ଯୁବନାଶ୍ୱ, ତାଙ୍କ ପୁଅ ମାନ୍ଧାତୃ, ତିନି ଲୋକ ଜୟୀ । ମାନ୍ଧାତୃଙ୍କ ଜୀବନସଂଗିନୀ ଚୈତ୍ରରଥୀ, ଶଶବିନ୍ଦୁଙ୍କ କନ୍ୟା, ମହାସୁନ୍ଦରୀ ବିନ୍ଦୁମତୀ । ସେ ଦଶ ହଜାର ଭାଇଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଜ୍ୟେଷ୍ଠା ଓ ପତିନିଷ୍ଠା । ତାଙ୍କର ଦୁଇ ପୁଅ ପୁରୁକୁତ୍ସ ଓ ମୁଚୁକୁନ୍ଦ । ପୁରୁକୁତ୍ସଙ୍କ ପୁଅ ତ୍ରସଦସ୍ୟୁ, ତାଙ୍କୁ ନର୍ମଦା ନଦୀରେ ସଂଭୂତ ନାମକ ପୁଅ ହେଲେ । ସଂଭୂତଙ୍କ ପୁଅ ତ୍ରିଧନ୍ବନ, ତାଙ୍କ ପୁଅ ଶୂର ଓ ପଣ୍ଡିତ ତ୍ରୟ୍ୟାରୁଣ, ତାଙ୍କ ପୁଅ ପ୍ରଭଳ ସତ୍ୟବ୍ରତ । ସତ୍ୟବ୍ରତ ଅନୁଚିତ କାର୍ଯ୍ୟ କଲେ—କୌଣସି ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କ ବିବାହ ମନ୍ତ୍ରରେ ବାଧା ଦେଲେ ଓ ଅନ୍ୟ ଜଣଙ୍କ ଝିଅକୁ ଅନ୍ୟାୟରେ ନେଇ ଗଲେ । ଏହି ପାପରେ ତିନି ବେଦର ପୁରୋହିତ ତାଙ୍କୁ ପରିତ୍ୟାଗ କଲେ, ‘ଏହାକୁ ଚୁଆଁନ୍ତୁ ନାହିଁ’ ବୋଲି କହିଲେ । ସତ୍ୟବ୍ରତ ନିଜ ପିତାଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, “ମୁଁ କେଉଁଠି ଯିବି?” ପିତା କହିଲେ, “ତୁମେ ଚଣ୍ଡାଳମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବସିବାକୁ ଯାଅ ।