ଉଷାଙ୍କର ପ୍ରିୟା, ଯିଏ ଏକ ଘୋଡ଼ୀର ରୂପ ଧାରଣ କରି ପଳାଇଯାଉଥିଲେ, ସୂର୍ୟଦେବ ଭାନୁ ମଧ୍ୟ ଘୋଡ଼ାର ରୂପ ଧାରଣ କରି ସେଉଁଠିଁଠି ଉଷାଙ୍କ ପଛରେ ପଛରେ ଚାଲିଗଲେ। ପ୍ରେମର ପ୍ରଭାବରେ କିଏ ଅନୁଚିତ କାମ କରିନଥାଏ? ଏଭଳି ଭାବେ ଉଷା ଭାଗୀରଥୀ ନଦୀ, ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ନଦୀ, ବନ ଓ ଉଦ୍ୟାନ ପାର୍ହୋଇଗଲେ। ସେ ନର୍ମଦା ଓ ଦକ୍ଷିଣାମୁଖୀ ଭିନ୍ଧ୍ୟ ମଧ୍ୟ ଅତିକ୍ରମ କଲେ, ଭୟରେ ବିବ୍ରାନ୍ତ ହୋଇ ତ୍ୱଷ୍ଟୃର କନ୍ୟା ଗୌତମୀ ନଦୀର କୂଳକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ। ଜନସ୍ଥାନର ଋଷିମାନେ ରକ୍ଷକ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ତେଣୁ ସେ ଘୋଡ଼ୀ ସହିତ ଗୌତମୀ ନଦୀ କୂଳର ଋଷିମାନଙ୍କ ଆଶ୍ରମକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ଏହିଠାରେ ସୂର୍ୟଦେବ ଭାନୁ ଘୋଡ଼ାର ରୂପରେ ଆସିଲେ। ତାପରେ ଜନସ୍ଥାନର ବାଳକ ଋଷିମାନେ ଘୋଡ଼ାକୁ ଧରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ, ଯାହାରୁ କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ ଉଷାଙ୍କ ସ୍ୱାମୀ ସେମାନେ ଉପରେ ଶାପ ଦେଲେ—"ତମେ ମୁଞ୍ଜି ଗଛ ହେବୁ।" ଏହିଠାରେ ଋଷିମାନେ ଜ୍ଞାନଦୃଷ୍ଟିରେ ଘୋଡ଼ାକୁ ଉଷାଙ୍କ ସ୍ୱାମୀ ଭାବେ ଚିହ୍ନିଲେ ଓ ଆନନ୍ଦରେ ଦେବମାନ୍ୟ ଭାନୁଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କଲେ। ତାଙ୍କ ସ୍ତୁତିରେ ପ୍ରସନ୍ନ ଭାଇ ସୂର୍ୟଦେବ ଘୋଡ଼ୀ ପାଖକୁ ଗଲେ, ଦୁଇଘୋଡ଼ାର ମୁହଁ ଏକଠି ହେଲା। ତ୍ୱଷ୍ଟୃର କନ୍ୟା ନିଜ ସ୍ୱାମୀଙ୍କୁ ଚିହ୍ନିଲେ ଓ ମୁହଁ ଦ୍ୱାରା ବୀର୍ୟ ଉତ୍ସର୍ଗ କଲେ, ଯାହାରୁ ଗଙ୍ଗା ଜଳରେ ଦୁଇ ଅଶ୍ୱିନୀ ଦେବତା ଜନ୍ମ ନେଲେ। ଏହି ସମୟରେ ଦେବମାନ୍ୟ, ସିଦ୍ଧ, ଋଷି, ନଦୀ, ଗାଈ, ଔଷଧି, ଦେବତା ଓ ତାରକାମଣ୍ଡଳ ସମସ୍ତେ ଏଠାକୁ ଆସିଲେ। ସତ୍କର୍ମରେ ଯୋଗ୍ୟ ସପ୍ତଘୋଡ଼ୀ ରଥ, ଯାହାର ସାରଥି ଅରୁଣ, ସୂର୍ୟଙ୍କ ସହ ଯମ, ମନୁ, ବରୁଣ, ଏବଂ ଶନି—ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ଆସିଲେ। ପବିତ୍ର ଯମୁନା ଓ ମହାନ ତାପୀ ନଦୀ ନିଜ ରୂପ ଧାରଣ କରି, ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ ସେଉଁଠି ପହଞ୍ଚିଲେ। ସମସ୍ତେ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହୋଇ ଆସିଲେ, ଏବଂ ଉଷାଙ୍କ ପିତା ମଧ୍ୟ ଆସିଲେ। ସୂର୍ୟଦେବ ତାଙ୍କ ଇଚ୍ଛା ବୁଝି "ଉଷାଙ୍କ ଆନନ୍ଦ ପାଇଁ, ଯିଏ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ତପସ୍ୟା କରୁଛନ୍ତି, ମୋତେ ଏକ ଯନ୍ତ୍ର ଉପରେ ବସାଇ, ମୋର ତେଜ କୁ ଅନେକ ଖଣ୍ଡ କର—ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ତାଙ୍କୁ ସୁଖ ମିଳେ," ବୋଲି ପ୍ରାର୍ଥନା କଲେ। ତ୍ୱଷ୍ଟୃ "ତଥା" କହି ସୋମନାଥଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ତେଜକୁ ବିଭାଜନ କଲେ, ଏହିଠାରୁ ସେଠାକୁ ପ୍ରଭାସ ନାମ ମିଳିଲା। ଯେଉଁଠାରେ ତାଙ୍କର ଏକତ୍ରତା ଘଟିଥିଲା, ଗୌତମୀ ନଦୀରେ ଘୋଡ଼ାର ରୂପରେ ଯେଉଁଠାରେ ଅଶ୍ୱିନୀ ଜନ୍ମିଥିଲେ, ସେଠାକୁ ଅଶ୍ୱତୀର୍ଥ କୁହାଯାଏ। ଏହାକୁ ଭାନୁତୀର୍ଥ ଓ ପଞ୍ଚବଟ ଆଶ୍ରମ ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ। ତାପୀ ଓ ଯମୁନା ତାଙ୍କ ବାପାଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ମଧ୍ୟ ଆସିଥିଲେ। ଅରୁଣା, ବରୁଣା ଓ ଗଙ୍ଗା ନଦୀର ସଂଗମରେ ଦେବମାନ୍ୟ ନିଜ ନିଜ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନରେ ଏଠାରେ ଏକତ୍ରିତ ହେଲେ। ସେଠାରେ ନବହଜାର ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ ଅଛି; ଏଠାରେ ସ୍ନାନ କଲେ ଓ ଦାନ କଲେ ଅକ୍ଷୟ ପୁଣ୍ୟ ମିଳେ। ଏହି କଥାକୁ ମନେ ରଖିବା, ପାଠ କରିବା କିମ୍ବା ଶୁଣିଲେ, ହେ ନାରଦ, ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତି ମିଳେ, ଧର୍ମିକ ହେବା ଓ ସୁଖ ଲାଭ ହୁଏ। ଏହିପରେ ସୂର୍ୟବନ୍ଦୁ ଗାରୁଡ ନାମକ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ ସମସ୍ତ ବିଘ୍ନକୁ ଦୂର କରେ, ତାହାର ମହିମା ମୁଁ କହିବି, ନାରଦ, ତୁମେ ମନୋଯୋଗରେ ଶୁଣ। ଶେଷ ନାଗଙ୍କ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ପୁଅ ମଣିନାଗ, ଗାରୁଡଙ୍କ ଭୟରେ ଓ ଭକ୍ତିରେ ଶଂକରଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କଲେ। ମହେଶ୍ୱର ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ "ବର ଚାହ" ବୋଲି ନାଗକୁ କହିଲେ। ମଣିନାଗ କହିଲେ, "ପ୍ରଭୁ, ମୋତେ ଗାରୁଡଙ୍କୁ ଭୟ ନ ଦିଅନ୍ତୁ।" ଶିବ କହିଲେ, "ତଥାସ୍ତୁ, ତୁମେ ଗାରୁଡଙ୍କୁ ଭୟ କରିବା ଦରକାର ନାହିଁ।" ଏହାପରେ ଭୟହୀନ ହୋଇ ମଣିନାଗ ଦୁଧ ସାଗର ପାଖରେ ଅରୁଣଙ୍କ ଛୋଟ ଭାଇ, ଯିଏ ଦୁଧ ସାଗରରେ ଶୟାନ, ସେଠାକୁ ଗଲେ। ସେଠାରେ ସେ ସ୍ୱେଚ୍ଛାରେ ଘୁରିଘୁରି ବାହାରେ ଚାଲିଥିଲେ, ଗାରୁଡ ମଧ୍ୟ ଏଠି ବସିଥିଲେ ଓ ସେଠାକୁ ଯାଉଥିଲେ। ଗାରୁଡ ନାଗକୁ ଭୟହୀନ ଚଳାଚଳ କରୁଥିବା ଦେଖି, ତାଙ୍କୁ ଧରି ନିଜ ଗୃହକୁ ନେଇ ଗଲେ ଓ ନିଜ ବନ୍ଧନରେ ବାନ୍ଧିଦେଲେ। ଏହି ସମୟରେ ନନ୍ଦି ଜଗତ୍ନାଥଙ୍କୁ କହିଲେ, "ନାଗ ଆସୁନାହିଁ, ସେ ଗାରୁଡ ଦ୍ୱାରା ଖାଇଦିଆଯାଇଛି କିମ୍ବା ବନ୍ଧିଦିଆଯାଇଛି। ଯଦି ସେ ବଞ୍ଚିଥାନ୍ତା, ଦେର କରିନଥାନ୍ତେ।" ଏହି କଥା ଶୁଣି ଶିବ ବୁଝିଗଲେ ଓ କହିଲେ, "ନାଗ ଗାରୁଡଙ୍କ ଘରେ ବନ୍ଧାଅଛି। ତୁମେ ଶୀଘ୍ର ଯାଇ ବିଶ୍ୱନାଥ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କର। ମୋ ଆଜ୍ଞାରେ ବନ୍ଧିତ ନାଗକୁ ନେଇଆଣ।" ନନ୍ଦି ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଏହି କଥା ଦେଲେ। ନାରାୟଣ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ଗାରୁଡଙ୍କୁ କହିଲେ, "ବିନତାନନ୍ଦନ, ମୋ ଆଜ୍ଞାରେ ଏହି ନାଗକୁ ନନ୍ଦିଙ୍କୁ ଦିଅ।" ଗାରୁଡ ଭୟରେ କମ୍ପିଗଲେ, 'ନା' କହି, କ୍ରୋଧରେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ନନ୍ଦି ସାମ୍ନାରେ କହିଲେ, "ପ୍ରଭୁ, ଅନ୍ୟମାନେ ତାଙ୍କର ପ୍ରିୟ ବସ୍ତୁ ଦାସମାନେକୁ ଦେଇପାରନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ଯାହା ମୁଁ ଆଣିଛି, ତାହା କେବଳ ଆପଣ ନିଅନ୍ତୁ, ଅନ୍ୟ କାହାକୁ ଦେବିନାହିଁ।" "ତିନି ଚକ୍ଷୁ ଥିବା ଦେବ ନନ୍ଦି ପାଇଁ ନାଗକୁ ଛାଡ଼ିବେ। ମୁଁ ଆଣିଥିବା ନାଗ ଆପଣ ନନ୍ଦିଙ୍କୁ ଦିଅ। ମୁଁ ସର୍ବଦା ଆପଣଙ୍କୁ ବହନ କରେ, ମୋର ଯାହା ଅଛି, ସେ ଆପଣଙ୍କର ହେବା ଉଚିତ। ମୁଁ ଆଣିଥିବା ନାଗକୁ ନନ୍ଦିଙ୍କୁ ଦେବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।" "ମହାନ୍ ମାନ୍ୟବାନ୍ୟ ମାଲିକମାନେ ନିଜ ଦାସମାନେ ପ୍ରତି ଏପରି ବ୍ୟବହାର କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ଭଲ ଲୋକେ ତାଙ୍କର ଦାସମାନେକୁ ଦିଅନ୍ତି; ଆପଣ ମୁଁ ଆଣିଥିବା ନାଗକୁ ନେଇଯାଅ।" "ଯୁଦ୍ଧରେ ଆପଣ ମୋର ଶକ୍ତିରେ ଦାନବମାନେକୁ ଜୟ କରନ୍ତି, ମୁଁ ଅତି ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ତଥାପି ଆପଣ ନିର୍ଥକ ଗର୍ବ କରନ୍ତି।" ଗାରୁଡଙ୍କ ଏହି କଥା ଶୁଣି, ଚକ୍ର ଓ ଗଦାଧାରୀ ବିଷ୍ଣୁ ନନ୍ଦି ସାମ୍ନାରେ, ଦିଗ୍ପାଳମାନେ ଦେଖୁଥିବାବେଳେ, ହସି ଉଠିଲେ।