ଏହି କଥାରେ, ଏକ ପୁତ୍ର ଦେବତାଙ୍କୁ କହିଲେ, “ଏହି ଜଣେ ମୋ ମା ନୁହଁନ୍ତି, ହେ ଦେବଶ୍ରେଷ୍ଠ, କାରଣ ଏମିତି ଶାପ ଦେବା ମାର ଲକ୍ଷଣ ନୁହଁ। ସଠିକ୍ ମା ତାଙ୍କର ସନ୍ତାନ ଯେଉଁଠି ଭୁଲ କରିଥାଏ, ସେ ମଧ୍ୟ ରୂଷ୍ଟ ହୁଏ ନାହିଁ। ଶିଶୁ ଅବସ୍ଥାରେ ମୁଁ କିଛି ଭୁଲ କହିଥିଲି କିମ୍ବା କରିଥିଲି, ଏ ପରିସ୍ଥିତିରେ ଏକ ସତ୍ୟ ମା କେବେ ରୂଷ୍ଟ ହୁଏ ନାହିଁ। ତେଣୁ ଏହି ମୋର ମା ନୁହଁ। ସନ୍ତାନ ଯାହା କରେ, ଭଲ କିମ୍ବା ଖରାପ, ସେ ସବୁ ମା ପାଇଁ ଗଣାଯାଏ, ତେଣୁ ସେଉଁଠିକି ତାଙ୍କୁ ମା କୁହାଯାଏ। କିନ୍ତୁ ଏ ଜଣେ ମୋ ଉପରେ ଏମିତି ଦୃଷ୍ଟି ଦିଅନ୍ତି, ଯେଉଁଠି ମୋତେ ଜଣେ ଦାହ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରୁଛନ୍ତି, ଏବଂ ତାଙ୍କର କଥା ଅଗ୍ନି ପରି କଠୋର। ଏହି ମୋର ମା ନୁହଁ।” ପୁତ୍ରଙ୍କ ଏହି କଥା ଶୁଣି ସବିତା ଭାବିଲେ, “ଏହି ଛାୟା ତାଙ୍କର ସତ୍ୟ ମା ନୁହଁନ୍ତି; ଉଷା ତାଙ୍କର ମା, କିନ୍ତୁ ସେ ଅନ୍ୟ ସ୍ଥାନରେ ଅଛନ୍ତି।” ସବିତା ଅନ୍ତଃକରଣରେ ଭାବିଲେ, “ମୋର ଶାନ୍ତି ପାଇଁ, ତ୍ୱଷ୍ଟୃର କନ୍ୟା ଉଷା ଉତ୍ତର କୁରୁଦେଶରେ ଏକ ଘୋଡ଼ି ରୂପେ ତପସ୍ୟା କରୁଛନ୍ତି।” ଏହା ଜାଣି, ସୂର୍ଯ୍ୟଦେବ ନିଜେ ଘୋଡ଼ା ରୂପ ଧାରଣ କରି, ସେଉଁଠି ଉଷାଂକୁ ଦେଖିବାକୁ ଗଲେ। ଘୋଡ଼ି ରୂପରେ ଉଷାଂକୁ ଦେଖି, ଘୋଡ଼ା ରୂପରେ ସୂର୍ଯ୍ୟଦେବ ତାଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କଲେ। ଲୋଭରେ ଉତ୍ସୁକ ଘୋଡ଼ାର ହିନ୍ହାଡ଼ି ଶୁଣି ଓ ଦେଖି, ପତିଭକ୍ତ ଉଷା ଭୟଭୀତ ହେଲେ, ତାଙ୍କୁ କିଏ ଆସୁଛି ଜଣା ହେଲା ନାହିଁ। ସୂର୍ଯ୍ୟ ଘୋଡ଼ା ରୂପରେ ନିକଟରେ ଆସୁଥିବା ଦେଖି, ଉଷା ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗକୁ ଦୌଡ଼ିଲେ, ଭାବିଲେ, “ଏଠାରେ କିଏ ମୋତେ ରକ୍ଷା କରିପାରିବେ? ବଳକୁ ମୁନିମାନେ କିମ୍ବା ଦେବତାମାନେ?” ଉଷା ଘୋଡ଼ି ରୂପେ ପଳାଇବାରେ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଘୋଡ଼ା ରୂପେ ତାଙ୍କୁ ଯେଉଁଠି ଯାଉଛନ୍ତି, ସେଉଁଠି ଅନୁସରଣ କଲେ। ପ୍ରେମର ଆବେଗରେ କିଏ ଅନୁଚିତ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ ନାହିଁ? ଉଷା ଭାଗୀରଥୀ ନଦୀ, ଅନ୍ୟ ନଦୀ, ଜଙ୍ଗଲ ଓ ଉଦ୍ୟାନ ଅଟକାଇ ଚାଲିଗଲେ। ସେ ନର୍ମଦା ଓ ବିନ୍ଧ୍ୟ ପାହାଡ଼ ଦକ୍ଷିଣ ମୁହାଁ କରି ଅତିକ୍ରମ କଲେ, ଭୟରେ ବିହ୍ୱଳ ହୋଇ ଗୌତମୀ ନଦୀ ପାଖକୁ ପହଁଚିଲେ। ଜନସ୍ଥାନରେ ମୁନିମାନେ ରକ୍ଷକ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ତେଣୁ ଉଷା ଘୋଡ଼ି ସହିତ ଗୌତମୀ ନଦୀ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ମୁନିମାନଙ୍କ ଆଶ୍ରମକୁ କୁହାଁଲେ। ସେଠାରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଘୋଡ଼ା ରୂପରେ ପହଁଚିଲେ; ଜନସ୍ଥାନର ବାଳମୁନିମାନେ ଘୋଡ଼ାକୁ ଧରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ, ତେଣୁ ସୂର୍ଯ୍ୟଦେବ କ୍ରୋଧରେ ମୁନିମାନଙ୍କୁ ଶାପ ଦେଲେ: “ତୁମେ ମୋତେ ବାନ୍ଧିଲା, ତେଣୁ ତୁମେ ଉଡୁମ୍ବର ଗଛ ହେବେ।” କିନ୍ତୁ ଜ୍ଞାନ ଦୃଷ୍ଟିରେ ମୁନିମାନେ ଘୋଡ଼ାକୁ ଉଷାଙ୍କ ପତି ସୂର୍ଯ୍ୟ ବୋଲି ଚିହ୍ନିଲେ; ସେମାନେ ଆନନ୍ଦରେ ଭାନୁଦେବଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କଲେ। ମୁନିମାନଙ୍କ ସ୍ତୁତି ଶୁଣି, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଘୋଡ଼ି ପାଖକୁ ଗଲେ; ଘୋଡ଼ି ଓ ଘୋଡ଼ାର ମୁହଁ ଏକାତ୍ମ ହେଲା। ତ୍ୱଷ୍ଟୃର କନ୍ୟା ତାଙ୍କ ପତିଙ୍କୁ ଚିହ୍ନି, ମୁହଁ ଦ୍ୱାରା ବୀଜ ଉତ୍ସର୍ଗ କଲେ; ଏହି ବୀଜରୁ ଗଙ୍ଗାରେ ଦୁଇ ଅଶ୍ୱିନୀଦେବ ଜନ୍ମ ନେଲେ। ସେଠାରେ ଦେବତା, ସିଦ୍ଧ, ଋଷି, ନଦୀ, ଗାଈ, ଔଷଧି, ଦେବତା, ଏବଂ ତାରକାମଣ୍ଡଳୀମାନେ ଆସିଲେ। ସତ୍କର୍ମର ଚାରିଏ ଦିଗରୁ ଅରୁଣ ରଥୀ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ଚାଳନା କରୁଛନ୍ତି, ସେଠାରେ ଯମ, ମନୁ, ବରୁଣ, ଓ ବିବସ୍ୱତଙ୍କ ପୁତ୍ର ଶନି ମଧ୍ୟ ଥିଲେ। ପବିତ୍ର ଯମୁନା ଓ ମହାନ ତାପୀ ନଦୀ ନିଜ ରୂପ ଧାରଣ କରି, ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଭରିତ ଭାବେ ସେଠିକୁ ଆସିଲେ। ସମସ୍ତେ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହୋଇ ଆସିଲେ, ଉଷାଙ୍କ ପିତାମହ ମଧ୍ୟ ଆସିଲେ। ସୂର୍ଯ୍ୟ ତାଙ୍କ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ବୁଝି, ପିତାମହଙ୍କୁ କହିଲେ, “ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ତପସ୍ୟାରେ ଲିନ ଉଷାଙ୍କ ସୁଖ ପାଇଁ, ହେ ପ୍ରଜାପତି, ମୋତେ ଏକ ଯନ୍ତ୍ରରେ ବସାଅ, ଏବଂ ମୋର ତେଜକୁ ଅନେକ ଖଣ୍ଡ କର—ଯେପରି ଉଷାଙ୍କୁ ସୁଖ ମିଳିବ।” ତ୍ୱଷ୍ଟୃ “ତଥାସ୍ତୁ” ବୋଲି, ସୋମନାଥଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ତେଜକୁ ବିଭାଜିତ କଲେ; ଏହିଠାରୁ ସେଠିର ନାମ ପ୍ରଭାସ ହେଲା। ଯେଉଁଠାରେ ଉଷା ଘୋଡ଼ି ରୂପରେ ପତି ସହ ବିଲୀନ ହେଲେ ଏବଂ ଅଶ୍ୱିନୀଦେବ ଜନ୍ମ ନେଲେ, ସେଠିକୁ ଅଶ୍ୱତୀର୍ଥ କୁହାଯାଏ। ଏହାକୁ ଭାନୁତୀର୍ଥ ଓ ପଞ୍ଚବଟୀ ଆଶ୍ରମ କୁହାଯାଏ। ତାପୀ ଓ ଯମୁନା ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଆସିଲେ। ଅରୁଣା, ବରୁଣା, ଗଙ୍ଗା ନଦୀର ମହାପୁଣ୍ୟ ସଂଗମରେ, ଦେବତାମାନେ ନିଜ ନିଜ ତୀର୍ଥରେ ଏଠାରେ ଏକତ୍ରିତ ହେଲେ। ଏଠାରେ ନବହଜାର ମହାପୁଣ୍ୟ ତୀର୍ଥ ଅଛି; ଏଠାରେ ସ୍ନାନ କଲେ ଓ ଦାନ କଲେ ଅକ୍ଷୟ ପୁଣ୍ୟ ମିଳେ। ଏହି କଥାକୁ ମନେ କଲେ, ପଢ଼ିଲେ କିମ୍ବା ଶୁଣିଲେ, ହେ ନାରଦ, ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତି, ଧର୍ମ ଓ ସୁଖ ମିଳେ। ଏଉଁପରେ ମୁଁ ତୁମକୁ ଗାରୁଡ଼ ତୀର୍ଥର ମହିମା କହିବି, ଯାହା ସମସ୍ତ ବିଘ୍ନକୁ ଦୂର କରେ, ଶୁଣ ନାରଦ। ଶେଷ ନାଗଙ୍କର ଏକ ପ୍ରଭଳ ପୁତ୍ର ମଣିନାଗ ଥିଲେ; ସେ ଗାରୁଡ଼ଙ୍କ ଭୟରେ ଶିବଙ୍କୁ ଭକ୍ତିରେ ପ୍ରସନ୍ନ କରିଥିଲେ। ମହାଦେବ ଖୁସି ହୋଇ, “ବର ଚାହିଁ,” ବୋଲି ମଣିନାଗଙ୍କୁ କହିଲେ। ମଣିନାଗ କହିଲେ, “ହେ ପ୍ରଭୁ, ଗାରୁଡ଼ଙ୍କ ଭୟରୁ ମୋତେ ମୁକ୍ତ କରନ୍ତୁ।” ଶିବ କହିଲେ, “ତଥାସ୍ତୁ, ତୁମେ ଗାରୁଡ଼ଙ୍କ ଭୟରୁ ମୁକ୍ତ ହେବା।” ଏହିପରେ ମଣିନାଗ ଭୟମୁକ୍ତ ହୋଇ, ଅରୁଣଙ୍କ ଭାଇ, ଦୁଧ ସାଗରରେ ଥିବା ଯେଉଁଠି ବସିଥାନ୍ତି, ସେଠି ଯାଇଲେ। ସେଠି ସେ ସ୍ୱଚ୍ଛନ୍ଦରେ ଘୁରିବା ଲାଗିଲେ; ଗାରୁଡ଼ ମଧ୍ୟ ସେଠି ଆସୁଥିଲେ। ଗାରୁଡ଼ ଦେଖିଲେ ନାଗ ଭୟ ଛାଡ଼ି ଘୁରୁଛନ୍ତି, ତେଣୁ ସେ ମଣିନାଗଙ୍କୁ ଧରି ନିଜ ଗୃହକୁ ଛାଡ଼ିଦେଲେ। ଗାରୁଡ଼ ନିଜ ବନ୍ଧନରେ ମଣିନାଗକୁ ବାନ୍ଧି ରଖିଲେ; ଏହି ସମୟରେ ନନ୍ଦୀ ଜଗତ୍ନାଥଙ୍କୁ କହିଲେ, “ନାଗ ଆସୁନାହିଁ, ସେ ବା ଖାଇ ଦିଆଯାଇଛି କିମ୍ବା ଗାରୁଡ଼ ବାନ୍ଧିଛନ୍ତି। ଯଦି ସେ ବଞ୍ଚିଥାନ୍ତି, ଦେରି କରୁନଥାନ୍ତି।” ନନ୍ଦୀଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ଶିବ ଏହା ବୁଝି, ତାଙ୍କ ଉପଦେଶ ଆରମ୍ଭ କଲେ।