ଏକ ସମୟର କଥା, ଉଷାଙ୍କୁ ଚାୟା ଏହି ଉପଦେଶ ଦେଲେ: “ଏହି ଗୁପ୍ତ କଥା, ବିଶେଷକରି ସନ୍ତାନମାନେ ସମ୍ବନ୍ଧରେ, କାହାକୁ କହିବି ନାହିଁ, ପ୍ରିୟା।” ଉଷା ମନେମନେ “ଯଥାସ୍ତୁ” ବୋଲି ସ୍ୱୀକାର କରିଲେ ଏବଂ ଘର ଛାଡ଼ି ଚଳିଗଲେ। ସେ ନିଜର ଶାନ୍ତ ଆକାଙ୍କ୍ଷା ନେଇ ଦ୍ରୁତ ଗତିରେ ଚାଲିଲେ ଏବଂ ପିତା ତ୍ୱଷ୍ଟାର ଘରକୁ ଯାଇ ସମସ୍ତ କଥା କହିଲେ। ତ୍ୱଷ୍ଟା ଏହି ଅପ୍ରତ୍ୟାଶିତ ଘଟଣାରେ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଓ କନ୍ୟାପ୍ରତି ମମତା ଭାବରେ କହିଲେ, “ଏହା ବିବାହିତା ନାରୀ ପାଇଁ ଉଚିତ ନୁହେଁ, ନିଜ ଇଚ୍ଛାରେ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ଅନୁଚିତ। ତୁମ ସନ୍ତାନ ଓ ସ୍ୱାମୀ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ଅବସ୍ଥା କେମିତି ହେବ? ମୁଁ ଭୟଭିତ, ପ୍ରିୟେ। ମୋତେ ମାନ୍ୟ କର, ପୁଣି ତୁମ ସ୍ୱାମୀଙ୍କ ଘରକୁ ଫେରିଯାଅ।” ପିତାଙ୍କ କଥା ଶୁଣି ଉଷା ପୁନିପୁନି ଅସ୍ୱୀକାର କଲେ ଏବଂ ତାଳମାଳ ହେଇ ଉତ୍ତର କୁରୁ ଦେଶକୁ ତପସ୍ୟା କରିବାକୁ ଚଲିଗଲେ। ସେଠାରେ ଉଷା ଏକ ଘୋଡ଼ିର ରୂପ ଧାରଣ କରି ତୀବ୍ର ତପସ୍ୟା କରିଲେ, ମନ ମଧ୍ୟରେ ନିଜ ପ୍ରିୟ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ଧ୍ୟାନ କରୁଥିଲେ, ଯାହାକୁ ସେ ଦେଖିପାରୁଥିଲେ ନାହିଁ। ଏପଟେ, ଚାୟା ଉଷାଙ୍କ ରୂପ ଧାରଣ କରି ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ସହ ବାସ କରିଥିଲେ ଏବଂ ସେଠାରେ ସନ୍ତାନ ଜନ୍ମ ନେଲେ—ସାବର୍ଣି, ଶନି ଓ ଦୁଷ୍ଟ କନ୍ୟା ବିଷ୍ଟି। ଚାୟା ସଦା ନିଜ ସନ୍ତାନମାନଙ୍କୁ ପ୍ରେମ ଓ ପକ୍ଷପାତ ଦେଖାଉଥିଲେ। ଉଷାଙ୍କ ଦେହର ସନ୍ତାନମାନେ ମଧ୍ୟରୁ ଯମ ତାଙ୍କର ମା ଚାୟାଙ୍କୁ ଏହି ଅନ୍ୟାୟ ଦେଖି ରୁଷ୍ଟ ହେଲେ। ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗର ମହାନ ଯମ ଚାୟାଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ପାଦ ଦ୍ୱାରା ଆଘାତ କଲେ, ତାଙ୍କ ପ୍ରତି ଅନ୍ୟାୟ ଦେଖି ଅସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହେଇ। ଚାୟା କ୍ରୋଧରେ ଶାପ ଦେଲେ, “ତୁମର ପାଦ ପଡ଼ିଯାଉ, ଅପରାଧୀ!” ତାଙ୍କର ପାଦ ଶୁଷ୍କ ହେଇଗଲା, ଯମ ବେଦନାରେ କାନ୍ଦୁଥିବାବେଳେ ସବିତାଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯାଇ ସମସ୍ତ ଘଟଣା କହିଲେ। ଯମ କହିଲେ, “ଏହି ମୋର ମା ନୁହେଁ, ହେ ଦେବମନ୍ୟ, ମୋତେ ଏପରି ଶାପ ଦେବା ମା ତ କରେନି। ଯଦି ଶିଶୁବୟସରେ କିଛି ଭୁଲ କହିଲି ବା କଲି, ସତ୍ୟ ମା ତେଣୁ କ୍ରୋଧିତ ହୁଏନି। ତେଣୁ ଏହି ମୋର ସ୍ୱତ୍ତ୍ୱିକ ମା ନୁହେଁ। ପୁତ୍ର କିଛି କଲେ, ଭଲ ବା ଖରାପ, ସମସ୍ତ ମାଙ୍କୁ ଲାଗିଥାଏ; ସେହିପାଇଁ ସେ ମା କୁହାଯାଏ। ସେ ମୋତେ ସଦା ଦୃଷ୍ଟିରେ ଦହିଦେବା ପରି ଦେଖେ, ତାଙ୍କର କଥା ଅଗ୍ନି ପରି ତୀକ୍ଷ୍ଣ—ଏହି ମୋର ମା ନୁହେଁ।” ଯମଙ୍କ ଏହି କଥା ଶୁଣି ସବିତା ଚିନ୍ତା କଲେ: “ଏହି ଚାୟା ତାଙ୍କର ସତ୍ତ୍ୱିକ ମା ନୁହେଁ; ଉଷା ହେଉଛନ୍ତି ତାଙ୍କର ମା, କିନ୍ତୁ ସେ ଅନ୍ୟ ଏକ ସ୍ଥାନରେ ଅଛନ୍ତି। ମୋର ଶାନ୍ତି ଲାଗି, ଉତ୍ତର କୁରୁ ଦେଶରେ, ତ୍ୱଷ୍ଟାର କନ୍ୟା ଘୋଡ଼ିର ରୂପ ଧାରଣ କରି ତପସ୍ୟା କରୁଛନ୍ତି।” ଏହି ସତ୍ୟ ଜାଣି, ସୂର୍ଯ୍ୟ ନିଜ ପ୍ରିୟା ଉଷାଠାରେ, ଘୋଡ଼ିର ରୂପ ଧାରଣ କରିଥିବା ସ୍ଥାନକୁ ଗଲେ, ସେ ନିଜେ ମଧ୍ୟ ଘୋଡ଼ା ହୋଇ। ସେଠାରେ ଉଷାଙ୍କୁ ଘୋଡ଼ିର ରୂପରେ ଦେଖି, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଘୋଡ଼ା ହୋଇ ତାଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କଲେ। ତାଙ୍କର ନିଘଣ୍ଟ ଶବ୍ଦ ଏବଂ ଅଭିଲାଷା ଦେଖି ଉଷା ଭୟଭୀତ ହେଲେ, କିଏ ଆସୁଛନ୍ତି ଜାଣିପାରିଲେ ନାହିଁ। ସୂର୍ଯ୍ୟ ଘୋଡ଼ା ଆସୁଥିବା ଦେଖି ଉଷା ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗକୁ ଦୃତ ଗତିରେ ପଳାଇଲେ, ଭାବିଲେ, “ଏଠାରେ କିଏ ମୋତେ ରକ୍ଷା କରିପାରିବେ—ଶାଧୁ ବା ଦେବତା?” ଘୋଡ଼ି ରୂପରେ ଉଷା ଯେଉଁଠିଠିକି ଯାଉଥିଲେ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଘୋଡ଼ା ହୋଇ ତାଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରୁଥିଲେ। ପ୍ରେମର ଆବେଗରେ କିଏ ଅନୁଚିତ କାମ କରୁନାହିଁ? ଉଷା ଭାଗୀରଥୀ ନଦୀ, ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ନଦୀ, ଅରଣ୍ୟ ଓ ଉଦ୍ୟାନ ଅତିକ୍ରମ କଲେ। ସେ ନର୍ମଦା ଓ ଦକ୍ଷିଣମୁଖୀ ଭିନ୍ଧ୍ୟ ପର୍ବତ ଅଟିକି ଭୟରେ ଉତ୍ତେଜିତ ହୋଇ ଗୌତମୀ ନଦୀ ପହଞ୍ଚିଲେ। ଜନସ୍ଥାନରେ ଋଷିମାନେ ରକ୍ଷାକାରୀ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ତେଣୁ ଉଷା ଘୋଡ଼ି ସହିତ ଗୌତମୀ ତଟର ଋଷିମାନଙ୍କ ଆଶ୍ରମକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ସେଠି ସୂର୍ଯ୍ୟ ଘୋଡ଼ା ରୂପରେ ଆସିଲେ; ଜନସ୍ଥାନର ଋଷିପୁତ୍ରମାନେ ଘୋଡ଼ାକୁ ରୋକିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ। ଏହି ଅବରୋଧରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ ତାଙ୍କୁ ଶାପ ଦେଲେ: “ମୋତେ ବାନ୍ଧିବା ପାଇଁ, ତୁମେ ଡୁମୁର ଗଛ ହେଉ।” କିନ୍ତୁ ଋଷିମାନେ ଜ୍ଞାନ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଘୋଡ଼ାକୁ ଉଷାଙ୍କ ପତି ଭାନୁ ବୋଲି ଚିହ୍ନିଲେ ଏବଂ ଆନନ୍ଦରେ ଭାନୁଙ୍କୁ ପ୍ରଶଂସା କଲେ। ଋଷିମାନଙ୍କର ପ୍ରଶଂସା ପାଇଁ ଭାନୁ ଘୋଡ଼ି ଉଷାଠାରେ ଚଲିଗଲେ; ଘୋଡ଼ି ଓ ଘୋଡ଼ାର ମୁହଁ ଏକ ହେଲା। ତ୍ୱଷ୍ଟାର କନ୍ୟା ତାଙ୍କର ପତିକୁ ଚିହ୍ନି, ମୁହଁ ଦ୍ୱାରା ବୀର୍ୟ ଉତ୍ସର୍ଜନ କଲେ; ସେଠାରୁ ଗଙ୍ଗା ନଦୀରେ ଦୁଇ ଅଶ୍ୱିନୀ କୁମାର ଜନ୍ମ ନେଲେ। ସମୟକୁ ଦେଖି ଦେବତାମାନେ, ସିଦ୍ଧ, ଋଷି, ନଦୀ, ଗାଈ, ଔଷଧି, ଦେବଗଣ ଓ ଚନ୍ଦ୍ରମା-ତାରାମାନେ ଏଠାରେ ଆସିଲେ। ସତ୍କର୍ମରେ ଏକ ଅପୂର୍ବ ରଥ, ଯାହାର ସାତଟି ଘୋଡ଼ା ଓ ଅରୁଣ ରଥୀ, ଯମ, ମନୁ, ଵରୁଣ ଓ ଶନି ମଧ୍ୟ ଏଠାରେ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲେ। ପବିତ୍ର ଯମୁନା ଓ ମହାନ ତାପୀ ନଦୀ ନିଜ ନିଜ ରୂପ ଧାରଣ କରି, ଏହି ଅଦ୍ଭୁତ ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖିବାକୁ ଆସିଲେ। ସମସ୍ତେ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହେଲେ ଏବଂ ଉଷାଙ୍କ ପିତା ମଧ୍ୟ ଆସିଲେ। ସୂର୍ଯ୍ୟ ତାଙ୍କ ପିତା-ଶ୍ୱସୁରଙ୍କୁ ଅବଗତ କରି କହିଲେ, “ଉଷାଙ୍କ ପରମ ତପସ୍ୟା ପାଇଁ, ହେ ପ୍ରଜାପତି, ମୋତେ ଏକ ଯନ୍ତ୍ରରେ ବସାଇ, ମୋର ତେଜକୁ ଅନେକ ଭାଗରେ ବାଣ୍ଟିଦିଅ—ଏତେକି ଯେଉଁଠାରେ ଉଷାଙ୍କ ପ୍ରସନ୍ନତା ହୁଏ।” ତ୍ୱଷ୍ଟା “ଯଥାସ୍ତୁ” କହି, ସୋମନାଥଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ତେଜର ବିଭାଜନ କଲେ; ଏହିଠାରୁ ସେଠାକୁ ପ୍ରଭାସ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଯେଉଁଠାରେ ଉଷା ଘୋଡ଼ି ରୂପରେ ପତି ସହ ଏକତ୍ରିତ ହେଲେ ଏବଂ ଅଶ୍ୱିନୀ ଜନ୍ମ ନେଲେ, ସେଠାକୁ ଅଶ୍ୱତୀର୍ଥ କୁହାଯାଏ। ଏହାକୁ ଭାନୁତୀର୍ଥ ଓ ପଞ୍ଚବଟୀ ଆଶ୍ରମ ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ। ତାପୀ ଓ ଯମୁନା ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କ ବାପାଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଆସିଥିଲେ। ଅରୁଣା, ଵରୁଣା ଓ ଗଙ୍ଗା ନଦୀର ପବିତ୍ର ସଙ୍ଗମରେ, ସମସ୍ତ ଦେବତା ନିଜ ନିଜ ତୀର୍ଥରେ ଏଠାରେ ଏକତ୍ରିତ ହେଲେ। ସେଠାରେ ନବହଜାର ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥ ଅଛି; ସେଠାରେ ସ୍ନାନ କଲେ ଓ ଦାନ କଲେ ଅଶେଷ ପୁଣ୍ୟ ମିଳେ। ଏହି ପବିତ୍ର କଥାକୁ ଯେ ମନେକରେ, ପଢ଼େ କିମ୍ବା ଶୁଣେ, ହେ ନାରଦ, ସେ ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଏ, ଧର୍ମାନୁଷ୍ଠାନୀ ହୁଏ ଏବଂ ସୁଖ ଲାଭ କରେ।