ଜନକଙ୍କର ବିଶିଷ୍ଟ ଯଜ୍ଞଶାଳା, ଯାହାକୁ ଜନସ୍ଥାନ ଭାବରେ ଜଣାଯାଏ, ଚାରି ଯୋଜନ ଆକ୍ରୁତିରେ ଏହି ସ୍ଥାନ ବିସ୍ତୃତ। ଏହି ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନକୁ କେବଳ ସ୍ମରଣ କରିଲେ ମାନ୍ୟବ୍ୟ ଅପରାଧ ନଶ୍ଟ ହୋଇଯାଏ। ଏଠାରେ ସ୍ନାନ, ଦାନ, ପିତୃକର୍ମ, ସ୍ଥାନ ସ୍ମରଣ, ଯାତ୍ରା କିମ୍ବା ଭକ୍ତିପୂର୍ଣ୍ଣ ଶେବା ଦ୍ୱାରା ଏକାଗ୍ର ଭାବେ କରିଲେ ମନୁଷ୍ୟ ତାଙ୍କର ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରି ପରମ ମୋକ୍ଷ ପାଇଥାଏ। ଏଠାରେ ଅରୁଣା ଓ ବରୁଣା ନଦୀ ବିଶେଷ ପବିତ୍ର ଓ ଶୁଭ; ଏହି ଦୁଇ ନଦୀ ଗଙ୍ଗାରେ ମିଶିବା ସ୍ଥାନ ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥ ମଧ୍ୟରେ ଅତି ପବିତ୍ର। ଏହି ସ୍ଥାନର ଉତ୍ପତି ବିଷୟରେ ଶୁଣ, ଯାହା ସମସ୍ତ ପାପ ନଶ୍ଟ କରେ: କଶ୍ୟପଙ୍କର ବଡ଼ ପୁଅ, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଯେଉଁଠି ତିନି ଲୋକରେ ନାମଧ୍ୟାନ ଲଭିଛି। ସୂର୍ଯ୍ୟ ତିନି ଲୋକର ଚକ୍ଷୁ, ତୀବ୍ର କିରଣ ଓ ସାତଟି ଘୋଡାରେ ଚଳିଥିବା; ସମସ୍ତଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପୂଜିତ। ତାଙ୍କର ପତ୍ନୀ ଉଷା, ଟ୍ୱଷ୍ଟ୍ରଙ୍କର କନ୍ୟା, ତିନି ଲୋକରେ ସବୁଠୁ ସୁନ୍ଦରୀ। ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କର ତୀବ୍ର ତାପ ସହିପାରିନଥିବା ଉଷା, ଏହି ଅତି ଶୋଭାମୟ ନାରୀ, ଚିନ୍ତା କଲେ—"ମୁଁ କଣ କରିବି?" ଉଷାଙ୍କର ପୁଅ ମହାରାଜ ମନୁ ବୈବସ୍ବତ ଓ ଯମ, ଏବଂ ପବିତ୍ର ଯମୁନା ନଦୀ—ଏହି ବିଷୟର କାରଣ ଶୁଣ। ଉଷା ସଉଚିତା ଭାବରେ ନିଜ ଛାୟାକୁ, ନିଜ ଆକୃତିରେ, ସୃଜନ କଲେ; ଉଷା ତାଙ୍କୁ କହିଲେ—"ମୋ ପରି ହେଉ।" "ମୋ ଆଜ୍ଞାରେ, ମୋ ପତି ଓ ସନ୍ତାନଙ୍କୁ ଦେଖିବା; ମୁଁ ଫେରିବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ମୋ ପତିଙ୍କ ପ୍ରିୟା ପତ୍ନୀ ହେଉ।" "ଏହି କଥା କୌଣସି ଜଣେକୁ ଖୋଲିବନି, ବିଶେଷ କରି ସନ୍ତାନ ବିଷୟରେ," ଉଷା କହିଲେ। ଛାୟା କହିଲେ—"ଯଥାସ୍ଥିତ," ଏବଂ ଉଷା ଗୃହ ଛାଡି ଦେଲେ। ଏପରେ ଉଷା ଶାନ୍ତ ଆକୃତି ଅନ୍ବେଷଣ କରି, ଦ୍ରୁତ ଗତିରେ ଟ୍ୱଷ୍ଟ୍ରଙ୍କ ଗୃହକୁ ଗଲେ ଓ ସମସ୍ତ କଥା କହିଲେ। ଟ୍ୱଷ୍ଟ୍ର, ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଓ କନ୍ୟା ପ୍ରତି ସ୍ନେହଶୀଳ, କହିଲେ—"ବିବାହିତ ନାରୀଙ୍କର ଏମିତି କାର୍ଯ୍ୟ ଉଚିତ ନୁହେଁ; ତୁମ ସନ୍ତାନ ଓ ପତି, ସୂର୍ଯ୍ୟ, କିପରି ରହିବେ? ମୁଁ ଭୟଭିତ। ମୁଁ ବାଧ୍ୟ—ପୁନଃ ତୁମ ପତିଙ୍କ ଗୃହକୁ ଫେର।" ପିତାଙ୍କ କଥାକୁ ଉଷା ଅନେକ ଥର ନାକରି, ଦ୍ରୁତ ଗତିରେ କୁରୁଙ୍କର ଉତ୍ତର ଭୂମିକୁ ଯାଇ ତପସ୍ୟା କରିବାକୁ ଲଗିଲେ। ସେଠାରେ ଉଷା ଘୋଡ଼ାର ଆକୃତି ଧରି, ତାଙ୍କର ଚିତ୍ତ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପ୍ରତି ଏକାଗ୍ର କରି, ତୀବ୍ର ତପସ୍ୟା କଲେ। ଏଉଁ ମଧ୍ୟରେ, ଛାୟା ଉଷାଙ୍କ ଆକୃତି ଧରି ସୂର୍ଯ୍ୟ ସହ ବାସ କଲେ, ଏବଂ ତାଙ୍କର ପିଲା ଜନ୍ମ ହେଲେ—ସାବର୍ଣି, ଶନି, ଓ ଦୁଷ୍ଟ କନ୍ୟା ବିଷ୍ଟି। ଛାୟା ସେମାନେ ପ୍ରତି ସଦା ଅନ୍ୟାୟ ଭାବରେ ବ୍ୟବହାର କରୁଥିଲେ। ଉଷାଙ୍କର ନିଜ ପୁଅ ଯମ, ମା ଛାୟାଙ୍କର ଏହି ଅନ୍ୟାୟ ଦେଖି ରୁଷ୍ଟ ହେଲେ। ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗର ଅଧିପତି ଯମ, ମା ଛାୟାଙ୍କୁ ପାଦ ଦ୍ୱାରା ଆଘାତ କଲେ, ଅନ୍ୟାୟରେ ଆକ୍ରୋଶିତ ହୋଇ। ଛାୟା କ୍ରୋଧରେ ଶାପ ଦେଲେ—"ତୁମର ପାଦ ମୋ ଆଜ୍ଞାରେ ଖସିଯାଉ, ତୁମେ ପାପୀ!" ଯମଙ୍କର ପାଦ ଶୁଷ୍କ ହେଇଗଲା; ଯମ ବେଦନାରେ କାନ୍ଦି, ପିତା ସବିତୃଙ୍କ ପାଖକୁ ଗଲେ ଓ ସମସ୍ତ କଥା କହିଲେ। "ଏହି ମୋ ମା ନୁହେଁ, ମୋ ଉପରେ ଏପରି ଶାପ ଦେଲେ; ଏକ ମା ନିଜ ପିଲାଙ୍କୁ କେବେ ରୁଷ୍ଟ ହୋଇନଥାଏ, ଯଦି କିଛି ଅନ୍ୟାୟ କରିଥାଏ।" "ଶିଶୁବୟସରେ ମୁଁ କିଛି ଭୁଲ କଥା କିମ୍ବା କାର୍ଯ୍ୟ କରିଥିଲି ହେଲେ, ସତ୍ୟ ମା କେବେ ରୁଷ୍ଟ ହୋଇନଥାଏ; ତେଣୁ ଏହି ମୋ ମା ନୁହେଁ।" "ପିଲାଙ୍କର ଯାହା କାର୍ଯ୍ୟ, ଭଲ କିମ୍ବା ମନ୍ଦ, ସମସ୍ତ ମାଙ୍କୁ ଲାଗିଯାଏ; ଏହି କାରଣରୁ ସେ 'ମା' ଭାବରେ ପରିଚିତ।" "ମୋପରେ ସେ ଦୃଷ୍ଟି ଦେଇ ମୋତେ ଜଳାଇଦିବାକୁ ଚାହେ, ତାଙ୍କର କଥା ଅଗ୍ନି ପରି ତୀବ୍ର; ଏହି ମୋ ମା ନୁହେଁ।" ପୁଅଙ୍କର ଏହି କଥା ଶୁଣି ସବିତା ଚିନ୍ତା କଲେ—"ଏହି ଛାୟା ତାଙ୍କର ମା ନୁହେଁ; ଉଷା ତାଙ୍କର ମା, କିନ୍ତୁ ଅନ୍ୟ ସ୍ଥାନରେ।" "ମୋ ଶାନ୍ତି ନିମିତ୍ତ, ଉତ୍ତର କୁରୁ ଭୂମିରେ ଟ୍ୱଷ୍ଟ୍ରଙ୍କର କନ୍ୟା, ଘୋଡ଼ା ଆକୃତିରେ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରୁଛି।" ଏହା ଜାଣି, ସୂର୍ଯ୍ୟ ନିଜ ପ୍ରିୟା ଘୋଡ଼ା ଆକୃତିରେ ବସିଥିବା ସ୍ଥାନକୁ ଗଲେ, ନିଜେ ଘୋଡ଼ା ଆକୃତି ଧରି। ଘୋଡ଼ା ଆକୃତିରେ ଉଷାକୁ ଦେଖି, ଘୋଡ଼ା ଆକୃତିରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ; ଉଷା ତାଙ୍କୁ ଚିହ୍ନିନଥିବାରୁ ଘୋଡ଼ାର ନାଦ ଶୁଣି ଭୟଭିତ ହେଲେ। ଉଷା, ନିଜ ପତି ପ୍ରତି ଏକାଗ୍ର, ତାଙ୍କୁ ଚିହ୍ନିପାରିନଥିବାରୁ ଘୋଡ଼ା ଆକୃତିରେ ଆସୁଥିବା ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ ଦେଖି ଭୟଭିତ ହେଲେ; ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗକୁ ଦୃତ ଗତିରେ ଭଗି ଚିନ୍ତା କଲେ—"ଏଠି କିଏ ମୋତେ ରକ୍ଷା କରିବେ—ସାଧୁ କିମ୍ବା ଦେବତା?" ଉଷା ଘୋଡ଼ା ଆକୃତିରେ ଭଗିବାକୁ ଲଗିଲେ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଘୋଡ଼ା ଆକୃତିରେ ସେଠିକୁ ଅନୁସରଣ କଲେ। ପ୍ରେମର ପ୍ରଭାବରେ କିଏ ଅନ୍ୟାୟ କାର୍ଯ୍ୟ କରିନଥାଏ? ଉଷା ଭାଗୀରଥୀ, ଅନ୍ୟ ନଦୀ, ଜଙ୍ଗଲ ଓ ଉଦ୍ୟାନ ଅତିକ୍ରମ କଲେ। ନର୍ମଦା ଓ ଭିନ୍ଧ୍ୟ ପରି ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗକୁ ଅତିକ୍ରମ କରି, ଭୟରେ ଆତୁର ଟ୍ୱଷ୍ଟ୍ରଙ୍କର କନ୍ୟା ଗୌତମୀ ନଦୀକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ। କହାଯାଏ, ଜନସ୍ଥାନରେ ଋଷିମାନେ ରକ୍ଷକ; ତେଣୁ ଉଷା ଘୋଡ଼ା ସହିତ ଗୌତମୀ ନଦୀକୁ ଅବସ୍ଥିତ ଋଷିମାନଙ୍କ ଆଶ୍ରମକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ଏହି ସମୟରେ ଘୋଡ଼ା ଆକୃତିରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଆସିଲେ; ଜନସ୍ଥାନର ଋଷିପୁତ୍ରମାନେ ଘୋଡ଼ାକୁ ଅଟକାଇବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ, ଏବଂ କ୍ରୋଧରେ ଉଷାଙ୍କ ପତି ଏହି ଋଷିମାନଙ୍କୁ ଶାପ ଦେଲେ—"ତମେ ଅଞ୍ଜିର ଗଛ ହେବେ।" ଯାହାକି ଜ୍ଞାନ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଋଷିମାନେ ଘୋଡ଼ାକୁ ଉଷାଙ୍କର ପତି ଭାବରେ ଚିହ୍ନିଲେ; ଖୁସି ହୋଇ ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ ସ୍ତୁତି କଲେ। ଋଷିମାନଙ୍କ ତରଫରୁ ସ୍ତୁତି ପାଇଁ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଘୋଡ଼ା ଆକୃତିରେ ଉଷାଙ୍କୁ ନିକଟ ଆସିଲେ; ଘୋଡ଼ା ଓ ମାଡ଼ିର ମୁହଁ ଏକତ୍ର ହେଲା। ଉଷା, ନିଜ ପତିକୁ ଚିହ୍ନି, ମୁହଁ ଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କର ବୀଜ ତ୍ୟାଗ କଲେ; ଏହି ବୀଜ ଦ୍ୱାରା ଦୁଇ ଅଶ୍ୱିନୀ ଜମ୍ମ ନେଲେ ଗଙ୍ଗା ନଦୀରେ। ଏଠାରେ ଦେବତାମାନେ, ସିଦ୍ଧ, ଋଷି, ନଦୀ, ଗାଁ, ଔଷଧ, ଦେବତା ଓ ତାରାମଣ୍ଡଳ ସମୂହ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲେ।