ଏକ ସମୟର କଥା, ରାଜା ଜନକ ଏବଂ ଜ୍ଞାନୀ ଯାଜ୍ଞବଳ୍କ୍ୟ ବରୁଣ ଦେବଙ୍କୁ ପୂଜା କରି ଏକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ପ୍ରଶ୍ନ ପଚାରିଲେ। ବରୁଣ ଦେବ କହିଲେ, “ହେ ରାଜା, ଜନ୍ମ ସଂପର୍କରେ ମଧ୍ୟ ଶୁଣ; ଧର୍ମ ଜ୍ଞ, ଚାରିଟି ଆଶ୍ରମ ଅଛି, ଏବଂ କର୍ମ ତାହାର ପ୍ରବେଶଦ୍ୱାର। ତାହା ମଧ୍ୟରେ ଗୃହସ୍ଥ ଆଶ୍ରମ ସବୁଠୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମନାଯାଏ; ଏହି ଆଶ୍ରମ ରୁ ଭୋଗ ଓ ମୋକ୍ଷ ଦୁଇଟି ମିଳେ—ମୋ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଏହି ଭାବ।” ଏହି ଉତ୍ତର ଶୁଣି ଜନକ ଏବଂ ଯାଜ୍ଞବଳ୍କ୍ୟ, ବରୁଣଙ୍କୁ ପୂଜା କରି, ପୁନି ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, “କେଉଁଠି ଏମିତି ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ ଅଛି, ଯେଉଁଠି ଭୋଗ ଓ ମୋକ୍ଷ ଦୁଇଟି ମିଳେ? ଆପଣ ଶବ୍ଦର ଦେବତା, ଆମେ ପ୍ରଣାମ କରୁଛୁ, ଦୟାକରି କହନ୍ତୁ।” ବରୁଣ ଦେବ କହିଲେ, “ପୃଥିବୀରେ ଭାରତ ଦେଶ ସବୁଠୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ତାହାର ମଧ୍ୟରେ ଦଣ୍ଡକ କ୍ଷେତ୍ର ପବିତ୍ର; ଏଠି କର୍ମ କରିଲେ ଲୋକ ଭୋଗ ଓ ମୋକ୍ଷ ପାଇଥାନ୍ତି। ପବିତ୍ର ଜଳମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଗୌତମୀ ଗଙ୍ଗା ସବୁଠୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏଠି ବଳି, ଦାନ ଦ୍ୱାରା ଭୋଗ ଓ ମୋକ୍ଷ ଦୁଇଟି ମିଳେ।” ଏହି ଉତ୍ତର ଶୁଣି ଯାଜ୍ଞବଳ୍କ୍ୟ ଏବଂ ଜନକ, ବରୁଣଙ୍କ ସ୍ୱୀକୃତି ମିଳିବା ପରେ, ନିଜ ନଗରକୁ ଫେରିଗଲେ। ତାହା ପରେ ରାଜା ଜନକ ଅଶ୍ୱମେଧ ଦିଆଁ ପରି ଅନେକ ଯଜ୍ଞ କଲେ, ଯାଜ୍ଞବଳ୍କ୍ୟ ତାଙ୍କ ପାଇଁ ପୂଜା କରିଲେ। ଗଙ୍ଗା ତୀରରେ ବସି ରାଜା ଯଜ୍ଞ କରି ମୋକ୍ଷ ଲାଭ କଲେ; ଏଭଳି ଅନେକ ଜନକ ନାମକ ରାଜା ଏଠି କର୍ମ ଦ୍ୱାରା ମୋକ୍ଷ ପାଇଥିଲେ। ଗୌତମୀ ଗଙ୍ଗାର କୃପାରେ ଅନେକ ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ ମୋକ୍ଷ ପାଇଥିଲେ; ଏହିଠାରୁ ଏହି ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ ଜନସ୍ଥାନ ନାମରେ ପରିଚିତ ହେଲା। ଜନକମାନଙ୍କର ଯଜ୍ଞଶାଳା ଚାରି ଯୋଜନ ଯାଏଁ ଅଛି, ଏହାକୁ ଜନସ୍ଥାନ ଭାବରେ ଚିହ୍ନିତ କରାଯାଏ; ଏହି ସ୍ଥାନକୁ ମାତ୍ର ସ୍ମରଣ କରିଲେ ଅପରାଧ ନାଶ ହୋଇଯାଏ। ଏଠି ସ୍ନାନ, ଦାନ, ପିତୃଯଜ୍ଞ, ସ୍ଥାନ ସ୍ମରଣ, ଯାତ୍ରା କିମ୍ବା ଭକ୍ତିଭାବରେ ସେବା କରିଲେ—ମନୁଷ୍ୟ ତାଙ୍କର ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରିଥାନ୍ତି ଏବଂ ମୋକ୍ଷ ଲାଭ କରିଥାନ୍ତି। ଏହିଠାରେ ଅରୁଣା ଏବଂ ବରୁଣା ନଦୀ ସବୁଠୁ ପବିତ୍ର; ଏହି ଦୁଇ ନଦୀର ସଙ୍ଗମ ଗଙ୍ଗାରେ ଅତି ପବିତ୍ର। ଏବେ ଶୁଣ, ଯାହା ସମସ୍ତ ପାପ ନାଶ କରେ—କଶ୍ୟପଙ୍କର ପ୍ରଥମ ପୁତ୍ର ସୂର୍ଯ୍ୟ, ତିନିଉଁ ଲୋକର ଚକ୍ଷୁ, ସାତଟି ଘୋଡାରେ ଚଳିଥିବା, ସମସ୍ତଙ୍କ ପୂଜିତ; ତାଙ୍କର ପତ୍ନୀ ଉଷା, ତ୍ୱଷ୍ଟ୍ରଙ୍କ ପୁତ୍ରୀ, ତିନିଉଁ ଲୋକରେ ସବୁଠୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ସୂନ୍ଦରୀ। ଉଷା ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କର ତୀବ୍ର ତାପ ସହିପାରିଲେ ନାହିଁ; ତିନି ଚିନ୍ତା କଲେ, “ମୁଁ କଣ କରିବି?” ତାଙ୍କର ପୁତ୍ର ମନୁ ବୈବସ୍ୱତ ଏବଂ ଯମ, ଏବଂ ପବିତ୍ର ଯମୁନା ନଦୀ—ଏହି ଅଚମ୍ଭା କାରଣ ଏବେ ଶୁଣ। ଉଷା ସ୍ବୟଂ ନିଜ ଛାୟାକୁ ନିଜ ଆକୃତିରେ ତିଆରି କଲେ; ଉଷା ତାଙ୍କୁ କହିଲେ, “ମୋ ପରି ହେଉ।” “ମୋ ଆଜ୍ଞାରେ, ମୋ ପତି ଏବଂ ପିଲାମାନଙ୍କୁ ଦେଖିବା; ମୁଁ ଫେରିଆସିବା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ପତିଙ୍କୁ ପ୍ରିୟା ଭାବରେ ରହିବା।” “ଏହି କଥା କାହାକୁ କହିବା ନାହିଁ, ବିଶେଷ କରି ପିଲାମାନଙ୍କ ସଂପର୍କରେ, ପ୍ରିୟେ।” ଛାୟା କହିଲେ, “ଏହିପରି ହେବ,” ଏବଂ ଉଷା ଘର ଛାଡ଼ି ଚାଲିଗଲେ। ଉଷା ଶାନ୍ତ ଆକୃତି ଚାହିଁ ତ୍ୱଷ୍ଟ୍ରଙ୍କ ଘରକୁ ଗଲେ, ତାଙ୍କୁ ସମସ୍ତ କଥା କହିଲେ। ତ୍ୱଷ୍ଟ୍ର ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଏବଂ କନ୍ୟା ପ୍ରତି ସ୍ନେହରେ କହିଲେ, “ଏହା ବିବାହିତା ନାରୀ ପାଇଁ ଉଚିତ ନୁହେଁ; ତୁମ ପିଲା ଓ ପତି ସୂର୍ଯ୍ୟ କିପରି ରହିବେ? ମୁଁ ଭୟଭିତ; ମୁଁ ବାଧିତ—ପୁନି ତୁମ ପତିଙ୍କ ଘରକୁ ଫେରିଯାଅ।” ଉଷା ଏହି କଥା ଶୁଣି ବାପାଙ୍କୁ ପୁନିପୁନି ନାକାରି, ଉତ୍ସାହରେ କୁରୁମାନଙ୍କ ଉତ୍ତର ଦେଶକୁ ତପସ୍ୟା କରିବାକୁ ଚାଲିଗଲେ। ଏଠି ଉଷା ଏକ ଘୋଡାର ଆକୃତି ନେଇ, ତୀବ୍ର ତପସ୍ୟା କଲେ, ମନ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ଲଗାଇ, ତାଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ସହିପାରିଲେ ନାହିଁ। ଏପରି ଅବସ୍ଥାରେ ଛାୟା, ଉଷାଙ୍କ ଆକୃତି ନେଇ, ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ସହ ବସିଲେ, ଏବଂ ପିଲାମାନେ ଜନ୍ମ ନେଲେ—ସାବର୍ଣି, ଶନି, ଏବଂ ଦୁଷ୍ଟ କନ୍ୟା ବିଷ୍ଟି। ଛାୟା ସେମାନେ ପ୍ରତି ସଦା ଏକପକ୍ଷୀ ଭାବ ଦେଖାଇଥିଲେ। ଉଷାଙ୍କ ପିଲାମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଯମ ତାଙ୍କର ମା ଛାୟା ପ୍ରତି କ୍ରୋଧିତ ହେଲେ, କାରଣ ତାଙ୍କୁ ଅନ୍ୟାୟ ଭାବରେ ବ୍ୟବହାର କରାଯାଉଥିଲା। ଯମ, ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗର ନାଥ, ଛାୟାଙ୍କୁ ପାଦରେ ଘା ଦେଲେ, ତାଙ୍କ ପ୍ରତି ଅନ୍ୟାୟ ଦେଖି କ୍ରୋଧିତ ହେଲେ। ଛାୟା ଶାପ ଦେଲେ, “ତୁମ ପାଦ ମୋ ଆଜ୍ଞାରେ ଖସିଯାଉ, ତୁମେ ପାପୀ!” ଯମଙ୍କ ପାଦ ଶୁଷ୍କ ହେଇଗଲା, ସେ ଦୁଃଖରେ କାନ୍ଦିବା ସହିତ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ସମସ୍ତ କଥା କହିଲେ। “ଏହି ମୋ ମା ନୁହେଁ, ମୋ ଉପରେ ଶାପ ଦେଇଛି; ସତ୍ ମା ନିଜ ପିଲାମାନେ ପ୍ରତି କ୍ରୋଧିତ ହେଇନଥାନ୍ତି, ଦୁଷ୍ଟ କାମ କରିଲେ ମଧ୍ୟ। ଯଦି ଶିଶୁବାୟସରେ ମୁଁ କିଛି ଭୁଲ କରିଥାଏ, ସତ୍ ମା କ୍ରୋଧିତ ହେଇନଥାନ୍ତି; ଏହିପରି ଏହି ମୋ ମା ନୁହେଁ। ପିଲାମାନେ କିଛି କଲେ, ଭଲ କିମ୍ବା ଖରାପ, ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ମା ପାଇଁ ହୁଏ; ତେଣୁ ତାଙ୍କୁ 'ମା' କୁହାଯାଏ। ସେ ସଦା ମୋ ପ୍ରତି ଦୃଷ୍ଟି ଦେଇ ଜଳାଇବା ପରି ଦେଖେ, ଏବଂ ଅଗ୍ନିପରି କଠୋର କଥା କହେ—ଏହି ମୋ ମା ନୁହେଁ।” ଯମଙ୍କ ଏହି କଥା ଶୁଣି ସୂର୍ଯ୍ୟ ବିଚାର କଲେ, “ଏହି ଛାୟା ତାଙ୍କ ମା ନୁହେଁ; ଉଷା ତାଙ୍କ ମା, କିନ୍ତୁ ଅନ୍ୟ ସ୍ଥାନରେ।” “ମୋ ଶାନ୍ତିକୁ ଚାହିଁ, ଉତ୍ତର କୁରୁମାନେ ଅଞ୍ଚଳରେ, ତ୍ୱଷ୍ଟ୍ରଙ୍କ କନ୍ୟା ଘୋଡାର ଆକୃତି ନେଇ ତପସ୍ୟା କରୁଛନ୍ତି।” ଉଷା ଏଠି ଅଛନ୍ତି ଜାଣି, ସୂର୍ଯ୍ୟ ନିଜେ ଘୋଡାର ଆକୃତି ନେଇ ତାଙ୍କ ପ୍ରିୟାଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଗଲେ। ଘୋଡା ଆକୃତିରେ ଉଷାଙ୍କୁ ଦେଖି, ଅଶ୍ୱ ଆକୃତିରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ତାଙ୍କ ପଛରେ ଦୌଡ଼ିଲେ; ଅଶ୍ୱର ଉତ୍ସାହ ଧ୍ୱନି ଦେଖି ଏବଂ ଶୁଣି, ଉଷା ଭୟଭିତ ହେଲେ, ଏହି କିଏ ତାଙ୍କୁ ଜଣା ନଥିଲା। ଉଷା ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗକୁ ତିବ୍ର ଦୌଡ଼ିଲେ, ଚିନ୍ତା କଲେ, “ଏଠି କିଏ ମୋତେ ରକ୍ଷା କରିବେ—ଶୟଦ ବ୍ରାହ୍ମଣ କିମ୍ବା ଦେବତାମାନେ?