ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ସର୍ବୋତ୍ତମ, ଏକ ରାଜାଙ୍କର ପୂଜାରୀ ଥିଲେ। ସେଇ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାଜା ତାଙ୍କ ପୂଜାରୀ ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ। ରାଜା ପଚାରିଲେ—ଭୋଗ ଓ ମୋକ୍ଷ, ଏହି ଦୁଇଟିକୁ ମୁନିମାନେ ସର୍ବୋତ୍ତମ ଭାବରେ ଗଣନା କରନ୍ତି; ଦାସ-ଦାସୀ, ହାତୀ, ଘୋଡ଼ା, ରଥ ଆଦି ସହିତ ଭୋଗ ଅଧିକ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ। କିନ୍ତୁ ଏହି ଭୋଗ ଅସ୍ଥାୟୀ ଓ ଅସନ୍ତୋଷ ଦେଇ ଶେଷ ହୁଏ, ମୋକ୍ଷ ମାତ୍ର ଅତିଶ୍ରେଷ୍ଠ; ମୋକ୍ଷ ଭୋଗକୁ ଅତିକ୍ରମ କରେ। ଭୋଗ ମାଧ୍ୟମରେ କିପରି ମୋକ୍ଷ ଲାଭ ହୁଏ? ସମସ୍ତ ଆସକ୍ତିକୁ ଛାଡ଼ି ଦେଇଲେ ମୋକ୍ଷ ଲାଭ ହୁଏ, ଏହା ଅତି କଷ୍ଟସାଧ୍ୟ। ଏହି ମୋକ୍ଷ ସହଜରେ କିପରି ଲାଭ ହୁଏ, ବ୍ରାହ୍ମଣମଣ୍ଡଳର ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଆପଣ ମୋତେ କହନ୍ତୁ। ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟଙ୍କୁ କୁହାଯାଇଲା—ପାଣିର ଦେବତା ଭଗବାନ ଭାରୁଣ ଆପଣଙ୍କ ଶିକ୍ଷକ ଓ ଶ୍ବଶୁର ଅଟେ, ତିନି ଆପଣଙ୍କୁ ଉତ୍ତମ ଭାବରେ ଭଲ ପାଆନ୍ତି। ରାଜା, ତାଙ୍କ ପାଖକୁ ଯାଆନ୍ତୁ; ସେ ଆପଣଙ୍କ ଉପକାର ପାଇଁ ଶିକ୍ଷା ଦେବେ। ତାପରେ ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ ଓ ରାଜା ଜନକ ଭାରୁଣଙ୍କ ପାଖକୁ ଗଲେ ଓ ଶାନ୍ତ ଚିତ୍ତରେ ମୋକ୍ଷ ପଥ ବିଷୟରେ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ। ଭାରୁଣ କହିଲେ—ମୋକ୍ଷ ଦୁଇପ୍ରକାରେ ନିଶ୍ଚିତ: କର୍ମ ଓ ଅକର୍ମ ମାଧ୍ୟମରେ; ଏହାର ପଥ ବେଦରେ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ, ଏବଂ କର୍ମ ଅକର୍ମଠାରୁ ଉତ୍ତମ। ଚାରି ପୁରୁଷାର୍ଥ କର୍ମ ସହିତ ବାନ୍ଧି ରହିଛି; ଏହିପରି, ମୋକ୍ଷର ପଥ ଅକର୍ମଠାରୁ ମଧ୍ୟ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। କର୍ମ ମାଧ୍ୟମରେ ସମସ୍ତ ସାଧନା ସଫଳ ହୁଏ, ଏହି ଲୋକରେ ଭୋଗ ଓ ମୋକ୍ଷ ଦୁଇଟି ଲାଭ ହୁଏ; କର୍ମ ଓ ଅକର୍ମର ଫଳ ଚାରି ଆଶ୍ରମରେ ମିଳିଯାଏ। ଜନକ, ଜନ୍ମ ବିଷୟରେ ମଧ୍ୟ ଶୁଣନ୍ତୁ; ଚାରି ଆଶ୍ରମ ଅଟେ, ଏବଂ କର୍ମ ଏହାର ଦ୍ୱାର। ଏହି ଚାରି ଆଶ୍ରମ ମଧ୍ୟରୁ ଗୃହସ୍ଥ ଆଶ୍ରମ ସର୍ବୋତ୍ତମ ଗଣାଯାଏ; ଏହି ଆଶ୍ରମରୁ ଭୋଗ ଓ ମୋକ୍ଷ ଦୁଇଟି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ—ଏହି ମୋର ମତ। ଏହି ଉତ୍ତର ଶୁଣି, ଜନକ ଓ ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ ଭାରୁଣଙ୍କୁ ପୂଜା କରି ଏବଂ ପୁନଃ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ—କେଉଁ ସ୍ଥାନ ଓ କେଉଁ ତୀର୍ଥ ଭୋଗ ଓ ମୋକ୍ଷ ଦେଇଥାଏ? ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦେବତା, ଆପଣ ସମସ୍ତ ଜ୍ଞାନର ଅଧିକାରୀ—ଆମ ନମସ୍କାର ନିଅନ୍ତୁ। ଭାରୁଣ କହିଲେ—ପୃଥିବୀରେ ଭାରତ ଭୂମି, ତାହାରେ ଦଣ୍ଡକ ଅତି ପବିତ୍ର; ଏହି କ୍ଷେତ୍ରରେ କର୍ମ କରିଲେ ଲୋକ ଭୋଗ ଓ ମୋକ୍ଷ ଦୁଇଟି ଲାଭ କରନ୍ତି। ପବିତ୍ର ଜଳ ମଧ୍ୟରେ ଗୌତମୀ ଗଙ୍ଗା ସର୍ବୋତ୍ତମ, ଲୋକଙ୍କୁ ମୋକ୍ଷ ଦେଇଥାଏ; ଏଠାରେ ଯଜ୍ଞ ଓ ଦାନ କରିଲେ ଭୋଗ ଓ ମୋକ୍ଷ ଦୁଇଟି ମିଳେ। ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ ଓ ଜନକ, ଭାରୁଣଙ୍କ ଉପଦେଶ ଶୁଣି, ତାଙ୍କ ଅନୁମତି ନେଇ ନିଜ ନଗରକୁ ଫେରିଗଲେ। ରାଜା ଜନକ ଅଶ୍ୱମେଧ ଦିଆଯଜ୍ଞ ଦିଆ କଲେ; ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ ସେଥିରେ ପୂଜାରୀ ହେଲେ। ଗଙ୍ଗା ତଟରେ ରହି, ରାଜା ଯଜ୍ଞ ମାଧ୍ୟମରେ ମୋକ୍ଷ ଲାଭ କଲେ; ଏହିପରି, ଅନେକ ଜନକ ନାମକ ରାଜା ଏଠାରେ କର୍ମ ମାଧ୍ୟମରେ ମୋକ୍ଷ ଲାଭ କରିଛନ୍ତି। ଉତ୍ତମ ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ ଲୋକ ଗୌତମୀ ଗଙ୍ଗାର କୃପାରେ ମୋକ୍ଷ ଲାଭ କଲେ; ଏହିଠାରୁ, ସେଇ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ ଜନସ୍ଥାନ ନାମରେ ପରିଚିତ ହେଲା। ଜନକମାନଙ୍କ ଯଜ୍ଞଶାଳାକୁ ଜନସ୍ଥାନ କୁହାଯାଏ, ଚାରି ଯୋଜନ ଯାଏଁ ବିସ୍ତୃତ; ଏହାକୁ ମାତ୍ର ଚିନ୍ତନ କରିଲେ ସମସ୍ତ ପାପ ନଶ୍ଟ ହୁଏ। ଏଠି, ସ୍ନାନ, ଦାନ, ପିତୃପୂଜା, ତୀର୍ଥ ସ୍ମରଣ, ଯାତ୍ରା କିମ୍ବା ଭକ୍ତିପୂର୍ବକ ସେବା କରିଲେ— ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ ଓ ମୋକ୍ଷ ଲାଭ ହୁଏ। ଅରୁଣା ଓ ଭାରୁଣା ନଦୀ ଅତି ପବିତ୍ର ଓ ଶୁଭ; ଏହାର ସଙ୍ଗମ ଗଙ୍ଗାରେ, ମୁନିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସର୍ବୋତ୍ତମ ତୀର୍ଥ ଅଟେ। ଏବେ ଶୁଣନ୍ତୁ, ଏହି ସମସ୍ତ ପାପ ନଶ୍ଟ କରୁଥିବା ଉତ୍ପତ୍ତି ବିଷୟରେ: କଶ୍ୟପଙ୍କ ପ୍ରଥମ ପୁତ୍ର ସୂର୍ଯ୍ୟ, ତିନି ଲୋକରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ସୂର୍ଯ୍ୟ ତିନି ଲୋକର ଚକ୍ଷୁ, ତୀକ୍ଷ୍ଣ କିରଣ ଧାରୀ, ସାତଟି ଘୋଡ଼ାରେ ଚାଲିଥିବା, ସମସ୍ତଙ୍କର ପୂଜିତ; ତାଙ୍କର ଜନାନୀ ଉଷା, ତ୍ୱଷ୍ଟ୍ରଙ୍କ କନ୍ୟା, ତିନି ଲୋକରେ ସର୍ବୋତ୍ତମ ସୁନ୍ଦରୀ। ପତିର ତୀବ୍ର ତାପ ସହିପାରିନଥିବା ଏହି ଶ୍ରୀମତୀ ଉଷା ଭାବିଲେ—"ମୁଁ କଣ କରିବି?" ତାଙ୍କର ପୁତ୍ରମାନେ—ମହାରାଜ ମନୁ ବୈବସ୍ବତ ଓ ଯମ; ଏବଂ ପବିତ୍ର ନଦୀ ଯମୁନା—ଏବେ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟର କାରଣ ଶୁଣନ୍ତୁ। ଉଷା ସାବଧାନ ଭାବରେ ନିଜ ଛାୟା ନିଜ ଆକୃତିରେ ସୃଷ୍ଟି କଲେ; ତାପରେ ଉଷା ତାଙ୍କୁ କହିଲେ—"ମୋ ଭଳି ହେଉ।" "ମୋ ଆଜ୍ଞାରେ, ପତି ଓ ପୁତ୍ରମାନଙ୍କର ଯତ୍ନ ନିଅ; ମୁଁ ଫେରିବାଯାଏଁ, ପତିଙ୍କ ପ୍ରିୟା ଭାବରେ ରୁହ।" "ଏହି ଗୁପ୍ତ ଦାୟିତ୍ୱ କାହାକୁ କହିବା ନୁହେଁ, ବିଶେଷ କରି ପୁତ୍ରମାନଙ୍କ ବିଷୟରେ, ପ୍ରିୟା।" ଛାୟା କହିଲେ—"ଏହିପରି ହେବ।" ଉଷା ଘର ଛାଡ଼ି ଦେଲେ। ଏହିପରେ ଉଷା ଶୀଘ୍ର ଚଳିଗଲେ, ଶାନ୍ତ ଆକୃତି ଚାହି, ଉଷା ତ୍ୱଷ୍ଟ୍ରଙ୍କ ଘରକୁ ଗଲେ, ସମସ୍ତ କଥା କହିଲେ। ତ୍ୱଷ୍ଟ୍ର ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଓ ଦୟାରେ କହିଲେ— "ଏହିପରି କରିବା ଏକ ବିବାହିତା ନାରୀ ପାଇଁ ଉଚିତ ନୁହେଁ; ତୁମ ପୁତ୍ରମାନେ ଓ ପତି, ସୂର୍ଯ୍ୟ, କିପରି ରହିବେ? ମୁଁ ଭୟଭିତ, ପ୍ରିୟା। ମୁଁ ବାଧାପ୍ରାପ୍ତ—ପୁନଃ ତୁମ ପତିଙ୍କ ଘରକୁ ଫେରିଯାଅ।" ପିତାଙ୍କ ଏହି କଥା ଶୁଣି, ଉଷା ପୁନିପୁନି ଅସ୍ୱୀକାର କଲେ, ଏବଂ ଶୀଘ୍ର କୁରୁଙ୍କ ଉତ୍ତର ଭୂମିକୁ ଯାଇ ତପସ୍ୟା କରିବାକୁ ଚାଲିଗଲେ। ସେଠି, ଘୋଡ଼ାର ଆକୃତି ନେଇ, ଉଷା ତୀବ୍ର ତପସ୍ୟା କଲେ, ଚିତ୍ତ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପତିଙ୍କୁ ଲାଗି ଅଟୁଟ ରଖିଲେ, ଯାହାକୁ ସେ ଦେଖିପାରିନଥିଲେ। ଏଉଁ ଦିନ, ଛାୟା, ଉଷାଙ୍କ ଆକୃତି ନେଇ, ପତି ସହିତ ରହିଲେ, ଏବଂ ପୁତ୍ରମାନେ ଜନ୍ମ ନେଲେ। ସାବର୍ଣି, ଶନି, ଏବଂ ବିଷ୍ଟି—ଏହି ଦୁଷ୍ଟ କନ୍ୟା—ଏହି ଛାୟାଙ୍କ ପୁତ୍ରମାନେ, ଯାହାକୁ ସେ ସବୁବେଳେ ପ୍ରେମ ଦେଇ ଅନ୍ୟାୟ କରୁଥିଲେ। ଉଷାଙ୍କ ନିଜ ପୁତ୍ରମାନେ ମଧ୍ୟରେ, ଯମ ତାଙ୍କ ମାଁ ଛାୟା ଉପରେ କ୍ରୋଧିତ ହେଲେ, କାରଣ ତାଙ୍କୁ ଅନ୍ୟାୟ ଭାବରେ ଅବହେଳା କରାଯାଉଥିଲା। ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗର ନାଥ ଯମ, ଅନ୍ୟାୟ ଦେଖି ଛାୟାକୁ ପାଦେ ଆଘାତ କଲେ। ଏହି ଦେଖି, ଛାୟା ଶାପ ଦେଲେ—"ପାପୀ! ତୁମର ପାଦ ମୋ ଆଜ୍ଞାରେ ପଡ଼ିଯାଉ!" ଯମଙ୍କ ପାଦ ଶୁଷ୍କ ହେଇଗଲା, ଦୁଃଖରେ କାନ୍ଦି, ସେ ନିଜ ପିତା ସବିତୃଙ୍କ ପାଖକୁ ଗଲେ ଏବଂ ସମସ୍ତ କଥା କହିଦେଲେ।