ଏହିଭଳି ହେଉଛି, ମହାଭାଗ୍ୟବାନ ମୁନିଙ୍କୁ କହାଯାଇଥିଲା—“ଯେତେବେଳେ ତୁମେ ଗୌତମୀ ନଦୀଦେବୀ ସହିତ ଏକତ୍ରିତ ହେବ, ସେତେବେଳେ ତୁମେ ଏକ ନଦୀରୂପ ଧାରଣ କରିବା। ପରେ, ମୋର ପ୍ରିୟ, ପୁନି ତୁମ ଆଦିରୂପକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିବା।” ମୁନିଙ୍କ ଏହି କଥା ଶୁଣି, ତାଙ୍କର ପତିବ୍ରତା ଭାର୍ଯ୍ୟା ଆହଲ୍ୟା ସେହିପରି କରିଲେ। ଏଭଳି ଗୌତମଙ୍କ ପ୍ରିୟା ଆହଲ୍ୟା ଗୌତମୀ ଦେବୀ ସହିତ ଏକତ୍ରିତ ହେଲେ। ଏହା ପରେ, ଆହଲ୍ୟା ସେଇ ରୂପକୁ ପୁନଃ ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ, ଯାହାକି ପୂର୍ବେ ମୁଁ ସୃଷ୍ଟି କରିଥିଲି। ତାପରେ ଦେବତାମାନଙ୍କ ରାଜା ଇନ୍ଦ୍ର ଦୃଢ଼ ଭକ୍ତି ସହିତ ଗୌତମଙ୍କ ପାଖରେ ହାତ ଯୋଡ଼ି କହିଲେ—“ମୁଁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପାପୀ, ଆପଣଙ୍କ ଘରକୁ ଆସିଛି, ମୋତେ ରକ୍ଷା କରନ୍ତୁ। ମୁଁ ଆପଣଙ୍କ ପାଦପଦ୍ମରେ ପତିତ ହୋଇଛି, ଦୟାକରି ମୋତେ କିଛି କହନ୍ତୁ।” ଗୌତମ ଦୟାବଶତଃ କହିଲେ—“ତୁମେ ଗୌତମୀ ନଦୀକୁ ଯାଅ, ଓ ପୁରନ୍ଦର, ନହାଅ। ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ତୁମ ସମସ୍ତ ପାପ ଦୂର ହେବ ଏବଂ ପୁନି ହଜାର ଚକ୍ଷୁ ଥିବା ଇନ୍ଦ୍ର ହେବ।” ହେ ନାରଦ, ମୁଁ ଏହି ଦୁଇଟି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ ଦେଖିଛି—ଆହଲ୍ୟାଙ୍କ ରୂପ ପୁନଃପ୍ରାପ୍ତି ଏବଂ ଶଚୀପତି ହଜାର ଚକ୍ଷୁ ଥିବା ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଦେଖିବା। ସେଇ ସମୟ ଠାରୁ ଯେଉଁ ପବିତ୍ର ତୀରେ ଆହଲ୍ୟା ଏକତ୍ରିତ ହେଲେ, ସେଠିକୁ 'ଇନ୍ଦ୍ରତୀର୍ଥ' ଭାବରେ ପରିଚିତ ହେଲା, ଯାହା ମନୁଷ୍ୟଙ୍କ ସମସ୍ତ ଇଛା ପୂରଣ କରେ। ସେଠାରୁ ଅଗ୍ରେ ଏକ ଅନ୍ୟ ପୁନ୍ୟ ତୀର୍ଥ ଅଛି, ଯାହାକୁ ଜନସ୍ଥାନ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଏହା ଚାରି ଯୋଜନ ଲମ୍ବା। ଏହାର ସ୍ମରଣ କଲେ ମୁକ୍ତି ମିଳେ। ବୈବସ୍ୱତ ବଂଶରେ ଜନକ ନାମକ ଏକ ରାଜା ଜନ୍ମ ନେଇଥିଲେ, ଯିଏ ଜଳଦେବତାଙ୍କର ଧର୍ମପତ୍ନୀ ଗୁଣାର୍ଣ୍ଣବାଙ୍କୁ ବିବାହ କରିଥିଲେ। ରାଜା ଜନକ ସମସ୍ତ ଜନକଙ୍କ ମୂଳ ଏବଂ ଧର୍ମ, ଅର୍ଥ, କାମ, ମୋକ୍ଷର ପାଳକ ଥିଲେ; ତାଙ୍କର ରାଣୀ ଗୁଣାର୍ଣ୍ଣବା ମଧ୍ୟ ସମାନ ଗୁଣରେ ଯୁକ୍ତ ଥିଲେ। ଏହି ରାଜାଙ୍କ ପୂରୋହିତ ଥିଲେ ବ୍ରାହ୍ମଣମଣ୍ଡଳରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ। ରାଜା ତାଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ—“ଭୋଗ ଏବଂ ମୋକ୍ଷ, ଏହି ଦୁଇଟିକୁ ମୁନିମାନେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବୋଲି କହନ୍ତି। ଦାସ, ଦାସୀ, ହାତୀ, ଘୋଡ଼ା, ରଥ ଇତ୍ୟାଦି ସହିତ ଯଦି ଭୋଗ ମିଳେ, ତେବେ ଏହା ଶ୍ରେଷ୍ଠ। କିନ୍ତୁ ଏହି ଭୋଗ ଅସ୍ଥାୟୀ ଏବଂ ଅସନ୍ତୋଷ ଦେଇଥାଏ, ମୋକ୍ଷ ମାତ୍ର ଅତିଶୟ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ। ଏହି ଭୋଗ ମାଧ୍ୟମରେ କିପରି ମୋକ୍ଷ ମିଳିପାରିବ?” ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ କହିଲେ—“ସମସ୍ତ ଆସକ୍ତିର ପୂର୍ଣ୍ଣ ତ୍ୟାଗ କଲେ ମୋକ୍ଷ ମିଳେ, ଏହା ବହୁତ କଷ୍ଟସାଧ୍ୟ। ମୋତେ କହନ୍ତୁ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ସହଜରେ କିପରି ମୋକ୍ଷ ମିଳିପାରିବ?” ତାପରେ ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ କହିଲେ—“ପାଣିର ଦେବତା ତୁମ ଗୁରୁ ଏବଂ ଶ୍ୱଶୁର, ସେ ତୁମ ପ୍ରତି ସଦା ଉଦାର। ରାଜା, ତୁମେ ତାଙ୍କ ପାଖକୁ ଯାଅ, ସେ ତୁମ ଉପକାର ପାଇଁ ଉପଦେଶ ଦେବେ।” ଏପରି କହି, ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ ଏବଂ ରାଜା ଜନକ ଶାନ୍ତ ଚିତ୍ତରେ ବରୁଣଙ୍କ ପାଖକୁ ଗଲେ ଏବଂ ମୁକ୍ତିର ପଥ ବିଷୟରେ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ। ବରୁଣ କହିଲେ—“ମୁକ୍ତି ଦୁଇପ୍ରକାରରେ ନିଶ୍ଚିତ—କର୍ମ ଦ୍ୱାରା ଓ ଅକର୍ମ ଦ୍ୱାରା। ଏହି ପଥ ବେଦରେ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ, ଏବଂ କର୍ମ ଅକର୍ମ ଠାରୁ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ। ଚାରି ପୁରୁଷାର୍ଥ କର୍ମ ସହିତ ବନ୍ଧା, ଏହିପରି ଅକର୍ମ ଠାରୁ ମଧ୍ୟ ମୁକ୍ତି ମିଳେ। କର୍ମ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ସିଦ୍ଧି ମିଳେ, ତେଣୁ ବେଦକ୍ରିୟା ସମସ୍ତ ଶରୀର ଦ୍ୱାରା କରିବା ଉଚିତ। ଏହା ଦ୍ୱାରା ଲୋକେ ଏଠାରେ ଭୋଗ ଏବଂ ମୋକ୍ଷ ଦୁଇଟି ମିଳନ୍ତି; କର୍ମ ଏବଂ ଅକର୍ମ ଦୁହିଁର ଫଳ ଆଶ୍ରମ ଧର୍ମରେ ମିଳେ। ଜନ୍ମ ବିଷୟରେ ମଧ୍ୟ ଶୁଣ, ଚାରି ଆଶ୍ରମ ଅଛି, ତାଙ୍କର ଦ୍ୱାରା କର୍ମ ଦ୍ୱାରା ମୁକ୍ତିର ଦ୍ୱାର ଖୋଲିଥାଏ। ଚାରି ଆଶ୍ରମ ମଧ୍ୟରେ ଗୃହସ୍ଥ ଆଶ୍ରମ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ; ଏଠାରୁ ଭୋଗ ଓ ମୋକ୍ଷ ଦୁହିଁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ—ଏହା ମୋର ମତ।” ଏହି କଥା ଶୁଣି, ଜନକ ଓ ବୁଦ୍ଧିମାନ ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ ବରୁଣଙ୍କୁ ପୂଜା କରି ପୁନି ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ—“କେଉଁ ସ୍ଥାନ ଏବଂ କେଉଁ ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥ ଅଛି, ଯେଉଁଠାରେ ଭୋଗ ଓ ମୋକ୍ଷ ଦୁହିଁ ମିଳେ? ଆପଣ ସମସ୍ତ ଜ୍ଞାନର ଧାରକ—ଆମେ ଆପଣଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରୁଛୁ, ଦୟାକରି କହନ୍ତୁ।” ବରୁଣ କହିଲେ—“ପୃଥିବୀରେ ଭାରତ ଭୂମି ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ତାହାରେ ଦଣ୍ଡକ ଅତି ପବିତ୍ର। ସେଠାରେ କରାଯାଇଥିବା କର୍ମ ମାନବକୁ ଭୋଗ ଓ ମୋକ୍ଷ ଦେଉଛି। ପବିତ୍ର ଜଳମଧ୍ୟରେ ଗୌତମୀ ଗଙ୍ଗା ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ, ଏଠାରେ ଯଜ୍ଞ ଓ ଦାନ ଦ୍ୱାରା ଭୋଗ ଓ ମୋକ୍ଷ ଦୁହିଁ ମିଳେ।” ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ ଏବଂ ଜନକ ବରୁଣଙ୍କ ଉପଦେଶ ଶୁଣି, ତାଙ୍କ ଅନୁମତି ନେଇ ନିଜ ନଗରକୁ ଫେରିଗଲେ। ରାଜା ଜନକ ଏଠାରେ ଅଶ୍ୱମେଧ ଆଦି ଯଜ୍ଞ କଲେ, ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ ତାଙ୍କ ପୂରୋହିତ ଭାବରେ ଅନୁଷ୍ଠାନ କଲେ। ଗଙ୍ଗା ତଟରେ ବସି ରାଜା ଯଜ୍ଞ ଦ୍ୱାରା ମୋକ୍ଷ ଲାଭ କଲେ; ଏଠି ଅନେକ ଜନକ ନାମକ ରାଜା କର୍ମ ଦ୍ୱାରା ମୋକ୍ଷ ପାଇଥିଲେ। ଏହିପରି ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ ଲୋକେ ଗୌତମୀଙ୍କ ଅନୁଗ୍ରହରେ ମୋକ୍ଷ ଲାଭ କରିଥିଲେ। ସେଇଠାରୁ ଏହି ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ 'ଜନସ୍ଥାନ' ଭାବରେ ପରିଚିତ ହେଲା। ଜନକମାନଙ୍କ ଯଜ୍ଞଶାଳା 'ଜନସ୍ଥାନ' ଭାବରେ ପରିଚିତ, ଯାହା ଚାରି ଯୋଜନ ଲମ୍ବା। ଏହାର କେବଳ ସ୍ମରଣ କଲେ ମଧ୍ୟ ସମସ୍ତ ପାପ ନାଶ ହୁଏ। ସେଠାରେ ସ୍ନାନ, ଦାନ, ପିତୃତର୍ପଣ, ସ୍ଥାନସ୍ମରଣ, ଯାତ୍ରା କିମ୍ବା ଭକ୍ତି ସେବା ଦ୍ୱାରା ମନୁଷ୍ୟ ସମସ୍ତ ଇଛା ପୂରଣ କରିଥାଏ ଏବଂ ମୋକ୍ଷ ମଧ୍ୟ ପାଏ। ଏଠାରେ ଅରୁଣା ଓ ବରୁଣା ନଦୀ ସର୍ବପୁଣ୍ୟମୟ ଏବଂ ଶୁଭ, ତାଙ୍କର ସଙ୍ଗମ ଗଙ୍ଗାରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପବିତ୍ର। ଏଉଁଠି ଯାହା ସମସ୍ତ ପାପ ନାଶ କରେ, ତାହାର ଉତ୍ପତ୍ତି ଏବେ ଶୁଣ। କଶ୍ୟପଙ୍କ ପ୍ରଥମ ପୁତ୍ର ସୂର୍ଯ୍ୟ, ସମସ୍ତ ଲୋକରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ସେ ତିନି ଲୋକର ଚକ୍ଷୁ, ତୀକ୍ଷ୍ଣ କିରଣମୟ, ସାତଟି ଘୋଡ଼ାରେ ଚଳିଥିବା, ସମସ୍ତଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପୂଜିତ। ତାଙ୍କର ଭାର୍ଯ୍ୟା ଉଷା, ତ୍ୱଷ୍ଟାର କନ୍ୟା, ତିନି ଲୋକରେ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ ସୌନ୍ଦର୍ୟବତୀ। ସେଇ ଉଷା, ପତିଙ୍କ ତୀବ୍ର ତାପ ସହିପାରିଲେ ନାହିଁ। ସେ ଅନ୍ତର୍ଯ୍ୟାମୀ ଭାବେ ଚିନ୍ତା କଲେ—"ମୁଁ କଣ କରିବି?" ତାଙ୍କର ପୁତ୍ର ହେଲେ ମହାରାଜ ମନୁ ବୈବସ୍ୱତ ଏବଂ ଯମ, ଏବଂ ପବିତ୍ର ଯମୁନା ନଦୀ—ଏହି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ କାରଣ ଏବେ ଶୁଣ।