ଏକ ସମୟର କଥା, ଯେତେବେଳେ ଏକ ମୁନି ତାଙ୍କର ପ୍ରେମିକାକୁ ଖୋଜୁଥିଲେ, ସେ ଏକ ବିଲେଇକୁ ଦେଖିଲେ ଏବଂ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, “ତୁମେ କିଏ?” ବିଲେଇ ଭୁଲ ଉତ୍ତର ଦେଲା, “ମୁଁ ଭସ୍ମ ହେଇଯିଉ।” ଏହି ସମୟରେ, ଶଚୀଙ୍କ ସ୍ଵାମୀ ହାତ ଜୋଡି ଭକ୍ତି ଭାବରେ କହିଲେ, “ମୁଁ ଶଚୀଙ୍କ ସ୍ଵାମୀ, ନଗର ନାଶକ, ଲୋକଙ୍କର ପ୍ରଶଂସିତ, ମୁନିଜୀ।” ସେ ଆଉ କହିଲେ, “ଏହି ପାପ ମୋ ପରେ ଆସିଛି; ମୁଁ ଯାହା କହିଛି, ଏହା ଏଠି ସତ୍ୟ। ମୁଁ ଏକ ଅତ୍ୟନ୍ତ ନିନ୍ଦିତ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଛି, ମୁନି।” ସେ ମୁନିକୁ କହିଲେ, “ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଯେଉଁମାନେ ପ୍ରେମର ଅଗ୍ନିରେ ହୃଦୟ ଭିଦ୍ରା ହୋଇଯାନ୍ତି, ସେମାନେ କଣ ନ କରନ୍ତି? ମୋତେ ଖ୍ଷମା କର, ଦୟାର ସାଗର, ଯଦିଓ ମୁଁ ଏକ ବଡ଼ ପାପୀ।” ଧର୍ମିକ ଲୋକମାନେ ଅପମାନ ହେଲେ ମଧ୍ୟ କଦାପି କଠୋର ଅଭିମତ ନେନ୍ତି; ମୁନି ଏହି କଥା ଶୁଣି ବିଷଣ୍ଣ ହେଇ, ହରିଙ୍କୁ କହିଲେ, “ଭଗାର ଭକ୍ତିରେ ତୁମେ କରିଥିବା ପାପ ତୁମକୁ ସହସ୍ରଭାଗା କରୁ। ତୁମେ ଏକ ଶୁଷ୍କ ନଦୀ ହେଇଯାଉ।” ତାପରେ, ସେ ମୁନିକୁ ଶାନ୍ତ କରିବା ପାଇଁ ଅବସ୍ଥା ବିବରଣା କରିଲେ। ମୁନି କହିଲେ, “ଏହି ଦୁଷ୍ଟ ନାରୀମାନେ ଯେଉଁମାନେ ମନରେ ଅନ୍ୟ ପୁରୁଷକୁ ଆକାଂକ୍ଷା କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଅନନ୍ତ ନରକକୁ ଯାନ୍ତି, ଏବଂ ସେମାନଙ୍କ ପୂର୍ବଜମାନେ ମଧ୍ୟ।” ମୁନି ଶାନ୍ତ ହେଇ, ଅହଲ୍ୟାଙ୍କୁ କହିଲେ, “ମୋ ପ୍ରଭୁ, ମୋ କଥା ବୁଝ; ଏହି ସାକ୍ଷୀମାନେ ତୁମର ରୂପ ଧରି ମୋ ପାଖକୁ ଆସିଥିଲେ।” ଏହା ସ୍ୱୀକାର କରି, ଦିଗପାଳମାନେ “ଏହିପରି ହେଉ” କହିଲେ, ଏବଂ ଅହଲ୍ୟା ମଧ୍ୟ ଏହାକୁ ମନେ ରଖିଲେ। ମୁନି ଧ୍ୟାନ ଦ୍ୱାରା ଏହି ସତ୍ୟ ଜାଣି, ଶାନ୍ତ ଭାବରେ ଭକ୍ତିନୀ ଅହଲ୍ୟାଙ୍କୁ କହିଲେ, “ଓ ଭାଗ୍ୟବତୀ, ତୁମେ ଗୌତମୀ ନଦୀ ସହିତ ଏକତ୍ର ହେଲେ, ଏବଂ ପୁନଃ ତୁମର ପୂର୍ବ ରୂପ ପ୍ରାପ୍ତ କରିବା।” ମୁନିଙ୍କ ଉପଦେଶ ଶୁଣି, ଅହଲ୍ୟା ତାହା ଅନୁସରଣ କଲେ; ଏଭଳି ଅହଲ୍ୟା, ଗୌତମଙ୍କ ପ୍ରିୟା, ଗୌତମୀ ସହିତ ଏକତ୍ର ହେଲେ। ସେ ପୁନଃ ମୁନି ତିଆରି କରିଥିବା ପୂର୍ବ ରୂପ ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ; ତାପରେ ଦେବତାମାନଙ୍କ ରାଜା ଗୌତମଙ୍କୁ ହାତ ଜୋଡି କହିଲେ, “ମୋତେ ରକ୍ଷା କର, ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, କାରଣ ମୁଁ ବଡ଼ ପାପୀ ହୋଇ ତୁମ ଘରକୁ ଆସିଛି।” ଗୌତମ ତାଙ୍କୁ ଦୟାରେ କହିଲେ, “ଗୌତମୀ ନଦୀକୁ ଯାଅ, ଭଲ ହେଉ; ସ୍ନାନ କର, ପୁରନ୍ଦର। ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ତୁମର ପାପ ଦୂର ହେଇଯିବ, ତୁମେ ପୁନଃ ସହସ୍ର ଚକ୍ଷୁ ହେବା।” ନାରଦ, ମୁଁ ଦୁଇଟି ଅଦ୍ଭୁତ ଘଟଣା ଦେଖିଛି: ଅହଲ୍ୟାଙ୍କ ରୂପ ପ୍ରତିଷ୍ଠା ଏବଂ ଶଚୀଙ୍କ ସ୍ଵାମୀଙ୍କୁ ସହସ୍ର ଚକ୍ଷୁ ଦେବା। ସେଠୁଠାରୁ ଏହି ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥ, ଯେଉଁଠି ଅହଲ୍ୟା ଏକତ୍ର ହେଲେ, ଇନ୍ଦ୍ର-ତୀର୍ଥ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲା, ଯାହା ମନୁଷ୍ୟଙ୍କୁ ସମସ୍ତ ଆକାଂକ୍ଷା ପୂରଣ କରେ। ଏହିଠାରୁ ଅଗ୍ରେ ଅନ୍ୟ ଏକ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ ଅଛି, ଯାହା ଜନସ୍ଥାନ ନାମରେ ଚିହ୍ନିତ, ଚାରି ଯୋଜନ ବିସ୍ତୃତ; ଏହାର ସ୍ମରଣ କରିଲେ ମୋକ୍ଷ ମିଳିଯାଏ। ଏଠି ଏକ ସମୟରେ ବୈବସ୍ଵତ ବଂଶରେ ଜନକ ନାମକ ଏକ ରାଜା ଜନ୍ମ ନେଲେ, ଯିଏ ଜଳର ଦେବତାଙ୍କର ଧର୍ମିକ କନ୍ୟା, ଗୁଣାର୍ଣ୍ଣବାଙ୍କୁ ବିବାହ କରିଥିଲେ। ରାଜା ଜନକ ଜନକମାନଙ୍କର ଆଦି, ଧର୍ମ, ଅର୍ଥ, କାମ ଏବଂ ମୋକ୍ଷର ଉପାଧି ରକ୍ଷା କରିଥିଲେ; ତାଙ୍କର ପତ୍ନୀ ଗୁଣାର୍ଣ୍ଣବା ତାଙ୍କ ସମାନ ଗୁଣରେ ଯୋଗ୍ୟ ଥିଲେ। ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏହି ରାଜାଙ୍କ ପୂଜାରୀ ଥିଲେ। ରାଜା ତାଙ୍କ ପୂଜାରୀଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ। “ଭୋଗ ଓ ମୋକ୍ଷ—ସେମାନେ ଦୁଇଟି ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ମନାଯାଏ; ଭୋଗ ସେଇଁ ବେଶି ଯେତେବେଳେ ଦାସ, ଦାସୀ, ହାତୀ, ଘୋଡା, ରଥ ସହିତ ମିଳେ। କିନ୍ତୁ ଭୋଗ ଅସ୍ଥାୟୀ ଏବଂ ଅସନ୍ତୋଷରେ ଶେଷ ହୁଏ, ମୋକ୍ଷ ଏକା ଉତ୍କୃଷ୍ଟ; ମୋକ୍ଷ ଭୋଗକୁ ଉପରେ ଉଠିଥାଏ। କିପରି ଭୋଗ ଦ୍ୱାରା ମୋକ୍ଷ ମିଳିପାରିବ?” “ସମସ୍ତ ଆସକ୍ତିକୁ ପୂର୍ଣ୍ଣ ତ୍ୟାଗ କଲେ ମୋକ୍ଷ ମିଳିଥାଏ, କିନ୍ତୁ ଏହା ଅତ୍ୟନ୍ତ କଷ୍ଟସାଧ୍ୟ। କିପରି ସହଜରେ ମୋକ୍ଷ ମିଳିପାରିବ, ବ୍ରାହ୍ମଣଶ୍ରେଷ୍ଠ?” “ଜଳର ଦେବତା ତୁମ ପ୍ରଧାନ ଶିକ୍ଷକ ଏବଂ ଶ୍ଵାଶୁର ଅଟୁ; ସେ ତୁମ ପ୍ରତି ଉତ୍ତମ ଭାବରେ ଅଛନ୍ତି। ତାଙ୍କଠାରେ ଯାଅ, ରାଜା; ସେ ତୁମ ଉପକୃତି ପାଇଁ ଉପଦେଶ ଦେବେ।” ଏପରି, ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ ଏବଂ ରାଜା ଜନକ ଶାନ୍ତ ଭାବରେ ଭଗବାନ୍ ଭାରୁଣଙ୍କ ପାଖକୁ ଗଲେ ଏବଂ ମୋକ୍ଷ ପଥ ବିଷୟରେ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ। “ମୋକ୍ଷ ଦୁଇ ପ୍ରକାରରେ ଥାଏ: କ୍ରିୟା ଓ ଅକ୍ରିୟା ଦ୍ୱାରା; ବେଦରେ ଏହି ପଥ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ, କ୍ରିୟା ଅକ୍ରିୟାଠାରୁ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ। ମାନବଜୀବନର ଚାରି ଲକ୍ଷ୍ୟ କ୍ରିୟାରେ ବନ୍ଧା; ତେଣୁ ମୋକ୍ଷ ପଥ ଅକ୍ରିୟାରୁ ମଧ୍ୟ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। କ୍ରିୟା ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ସାଧନା ସଫଳ ହୁଏ, ରାଜା; ତେଣୁ ବେଦୀୟ କ୍ରିୟା ମନୁଷ୍ୟଙ୍କୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ କରିବା ଆବଶ୍ୟକ। ଏହି ଦ୍ୱାରା ଲୋକେ ଏଠି ଭୋଗ ଓ ମୋକ୍ଷ ଦୁଇଟି ପାଆନ୍ତି; କ୍ରିୟା ଓ ଅକ୍ରିୟାର ଫଳ ଜୀବନର ଚାରି ଆଶ୍ରମରେ ମିଳିଥାଏ। ରାଜା, ଜନ୍ମ ବିଷୟରେ ମଧ୍ୟ ଶୁଣ; ଧର୍ମଜ୍ଞ, ଚାରି ଆଶ୍ରମ ଅଛି, କ୍ରିୟା ତାଙ୍କ ପ୍ରବେଶଦ୍ୱାର। ଚାରି ଆଶ୍ରମ ମଧ୍ୟରେ ଗୃହସ୍ଥ ଆଶ୍ରମ ସବୁଠୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ; ତେଣୁ ଏଠି ଭୋଗ ଓ ମୋକ୍ଷ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ—ଏହି ମୋ ମତ। ଏହି କଥା ଶୁଣି, ଜନକ ଏବଂ ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ ଭାରୁଣଙ୍କୁ ପୂଜା କରି, ପୁନଃ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, “କିଏ ଏହି ସ୍ଥାନ ଓ ପବିତ୍ର କ୍ଷେତ୍ର, ଯାହା ଭୋଗ ଓ ମୋକ୍ଷ ଦେଇଥାଏ? ଦେବଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଆପଣ ସବୁ ଜାଣନ୍ତି—ଆମର ନମସ୍କାର।” ପୃଥିବୀରେ ଭାରତ ଦେଶ, ତାହାରେ ଦଣ୍ଡକ କ୍ଷେତ୍ର ପବିତ୍ର; ଏଠି କ୍ରିୟା କରିଲେ ଲୋକେ ଭୋଗ ଓ ମୋକ୍ଷ ପାଆନ୍ତି। ପବିତ୍ର ଜଳମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଗୌତମୀ ଗଙ୍ଗା ସବୁଠୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଲୋକଙ୍କୁ ମୋକ୍ଷ ଦେଇଥାଏ; ଏଠି ବିଦି, ଦାନ ଦ୍ୱାରା ଭୋଗ ଓ ମୋକ୍ଷ ଦୁଇଟି ମିଳିଥାଏ। ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ ଏବଂ ଜନକ, ଭାରୁଣଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ତାଙ୍କ ଅନୁମତି ନେଇ, ସ୍ୱଶହରକୁ ଫିରିଗଲେ। ରାଜା ଜନକ ଅଶ୍ଵମେଧ ଦିଆଁ ଦିଆଁ ସମ୍ପନ୍ନ କଲେ; ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଯାଜ୍ଞବଲ୍କ୍ୟ ତାଙ୍କ ପାଇଁ କ୍ରିୟା କଲେ। ଗଙ୍ଗା ତୀରରେ ବସି, ରାଜା ଯଜ୍ଞ ଦ୍ୱାରା ମୋକ୍ଷ ପାଇଲେ; ଏଠି ଅନେକ ଜନକ ନାମକ ରାଜା କ୍ରିୟା ଦ୍ୱାରା ମୋକ୍ଷ ପାଇଥିଲେ।