ଏହି ଉପଖ୍ୟାନ ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି ଏକ ଭୟଙ୍କର ଅନୁଭୂତି ସହିତ। ଦେବତାମାନଙ୍କର ଅଧିପତି ଇନ୍ଦ୍ର ଦୁଃଖିତ ହୋଇ କହିଲେ, “ହାୟ, ଏହା କେତେ ଭୟଙ୍କର! ମୋର ଦେବତ୍ୱ ଶକ୍ତି ହରାଇଯାଇଛି। ଯଦି ଯମ ଦୁଷ୍ଟ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ଗୋଦାବରୀ ତୀରେ ତପସ୍ୟା କରୁଛନ୍ତି, ସେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ମୋ ଅସନ୍ନ ଦାବି କରିବାକୁ ଚାହାଁନ୍ତି—ମୋର ଏମିତି ଭାବନା ହେଉଛି, ହେ ଦେବଗଣ।” ଏପରି କହି ବସି, ଇନ୍ଦ୍ର ତୁରନ୍ତ ଅପ୍ସରାମାନେ ସମ୍ମିଳିତ ହେବାକୁ ଆହ୍ୱାନ କଲେ। ସେମାନଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ, “ତମ୍ମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ କିଏ ଏହି ଶତ୍ରୁଙ୍କର ଦୀର୍ଘ ତପସ୍ୟାକୁ ଭଙ୍ଗ କରିପାରିବେ? ଶୀଘ୍ର କହ।” ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଏହି କଥା ଶୁଣି, ମହାମୁନିମାନେ ନିରବ ରହିଲେ। ତେବେ କ୍ରୋଧିତ ଇନ୍ଦ୍ର ଅପ୍ସରାମାନେ ଉପରେ କହିଲେ, “ଯେହେତୁ କେହି ଉତ୍ତର ଦେଲେ ନାହିଁ, ତେଣୁ ଆମେ ନିଜେଁଯିବା ଉଚିତ। ଦେବମାନେ ସେନା ସହିତ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହେଉନ୍ତୁ, ଦେରି କରନ୍ତୁ ନାହିଁ। ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ଶ୍ୱର୍ଗ ଆଶା କରୁଥିବା ଏହି ଶତ୍ରୁଙ୍କୁ ଆମେ ନାଶ କରିବା।” ଏହିପରି କହିବା ପରେ ଦେବସେନା ପ୍ରକଟ ହେଲା। ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ମନସ୍ଥିତି ବୁଝି, ବିଶ୍ୱର ଧାରକ ହରି, ଚକ୍ରଧାରୀ, ଯମଙ୍କୁ ସୁରକ୍ଷା ଦେବା ପାଇଁ ତାଙ୍କର ସୁଦର୍ଶନ ଚକ୍ର ପଠାଇଲେ। ଯେଉଁଠାରେ ଏହି ଚକ୍ର ରହିଲା, ସେଠି ଏକ ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା—ଏହାକୁ ଚକ୍ରତୀର୍ଥ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଏହି ସମୟରେ ମେନକା ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ସନ୍ଦେହ ଜଣାଇ କହିଲେ, “ହେ ଦେବତାନାୟକ, ଆମେ କେହି କାଳଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟିକୁ ସହିପାରିବୁ ନାହିଁ। ଏ ଭୟଙ୍କର, ଆପଣଙ୍କ ହାତରେ ମୃତ୍ୟୁ ଯମଙ୍କ ହାତରେ ମୃତ୍ୟୁଠାରୁ ଭଲ।” ମେନକା ଆଉ କହିଲେ, “ଏହି ଅପ୍ସରା ସୌନ୍ଦର୍ୟ ଓ ଯୌବନରେ ମଦମସ୍ତ, ସେ ସଦା ଆକର୍ଷଣରେ ପ୍ରବୃତ୍ତ। ଏହାକୁ ପଠାନ୍ତୁ, ଏହି ଆପଣଙ୍କର ଅଧିନ ମନେ କରେ।” ତାଙ୍କର କଥା ଶୁଣି, ଦେବରାଜ ଇନ୍ଦ୍ର ଏହି ରୂପବତୀ ଅପ୍ସରାଙ୍କୁ ଆଦର ଦେଇ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଦେଲେ, “ହେ ରୂପବତୀ, ମୋ କାମ ସଫଳ କରି ଶୀଘ୍ର ଫେର, ତୁମେ ମୋ ପ୍ରିୟା ଶଚୀ ପରି ହେବେ।” ଶକ୍ରଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ଶୁଣି, ଏହି ଅପ୍ସରା ତୁରନ୍ତ ଦିଗ୍ଗଜନ୍ତୁ ଦେଇ ଯମଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ପହଁଚିଲେ। ସେ ଦଶ ଦିଗକୁ ଆଲୋକିତ କରି, ହିନ୍ଦୋଳ ରାଗ ଗାଇ ଯମଙ୍କ ଆଗରେ ନୃତ୍ୟ କରିଲେ। ତାପରେ ଯମଙ୍କ ମନ ଅସ୍ଥିର ହେଲା, ତାଙ୍କ ଚକ୍ଷୁ ମଧୁର କାମାଗ୍ନିରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲା। ସେ ତାଙ୍କ ସହିତ କାର୍ଯ୍ୟରତ ହେଲେ, ଯଦିଓ ସେ ତାଙ୍କ ଶତ୍ରୁ ଥିଲେ। ଏହା ପରେ ସେ ଅପ୍ସରା ତୁରନ୍ତ ଏକ ନଦୀରେ ପରିଣତ ହେଲେ। ଏହି ଅପ୍ସରା ତାଙ୍କ ଗାୟିକାମାନେ ଓ ସାଥୀମାନେ ସହିତ ଗୌତମୀ ତୀରେ ଗୀତ ଶୁଣି, ତୀର୍ଥର ପୂଣ୍ୟ ଶକ୍ତିରେ ଦେବଲୋକକୁ ଉତ୍କ୍ରମ କଲେ। ଏହି ଅପ୍ସରା ଦେବ ରଥରେ ଦେବଲୋକକୁ ଯାଉଥିବାକୁ ଦେଖି, କାଳ (ଯମ) ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ ପଡିଲେ। ଏହି ସମୟରେ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଆସି, ଯମଙ୍କୁ କହିଲେ, “ତୁମେ ତୁମର କର୍ତ୍ତବ୍ୟ କର। ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କର ଅନ୍ତ ଦେଖ, ପୃଥିବୀ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀକୁ ଧାରଣ କରୁଛି, ବାୟୁ ସୃଷ୍ଟିକାର୍ଯ୍ୟରେ ଲାଗିଛି, ଲୋକେ ତିନି ଲୋକରେ ଘୁରୁଛନ୍ତି।” ଏହି କଥା ଶୁଣି, ଯମ ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କୁ ଉତ୍ତର ଦେଲେ, “ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ ନିନ୍ଦନୀୟ ନୁହେଁ, ମୁଁ ନିଶ୍ଚୟ କରିବି। ଏପରି କ୍ରୁର କାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ ଆପଣ ମୋତେ ଆଜ୍ଞା ଦିଅନ୍ତୁ ନାହିଁ।” ସୂର୍ଯ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ, “ଯମ, ତୁମ ପାଇଁ କେଉଁ କାର୍ଯ୍ୟ ନିନ୍ଦନୀୟ? ତୁମେ ଦେଖିଲୁ ନାହିଁ କି, ଅପ୍ସରା ତାଙ୍କ ସାଥୀମାନେ ସହିତ ଗୌତମୀରେ ସ୍ନାନ କରି, ତୁରନ୍ତ ଦେବଲୋକକୁ ଗଲେ?” “ତୁମେ ଏଠି ଅତ୍ୟନ୍ତ କଠିନ ତପସ୍ୟା କରିଛ, କିନ୍ତୁ ଏହାର ଶେଷ ମୁଁ ଦେଖୁନି। ତେଣୁ ତୁମ ନିଜ ସହରକୁ ଫେର।” ଏହିପରି କହି, ପୂଣ୍ୟଶ୍ଳୋକ ସୂର୍ଯ୍ୟ ସେଠାରେ ସ୍ନାନ କରି, ଦେବଲୋକକୁ ଗଲେ। ଯମ ମଧ୍ୟ ସଂଗମରେ ସ୍ନାନ କରି ନିଜ ସହରକୁ ଫେରିଲେ। ଏହିପରେ, ପ୍ରାଣୀମାନେ ନାଶ କରୁଥିବା ଯମ ମଧ୍ୟ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ଛାଡିଦେଲେ, ଯମଙ୍କୁ ଯିଯାଉଥିବା ଦେଖି, ସେ ନିଜ ଚକ୍ରକୁ ଗତି କଲେ। ଯେଉଁଠି ପୂଜ୍ୟ ଗୋବିନ୍ଦ, ଅରଣ୍ୟମାଳା ଧାରଣ କରି ରହନ୍ତି, ସେଉଁଠି ଏହି କଥା ଯେ ଶ୍ରଦ୍ଧାଭାବରେ ଶୁଣେ କିମ୍ବା ପଢ଼େ, ତାଙ୍କର ସମସ୍ତ ଦୁଃଖ ନାଶ ହୁଏ ଓ ଦୀର୍ଘାୟୁ ପ୍ରାପ୍ତି ହୁଏ। ଏବେ, ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ତୁମେ ଆହଲ୍ୟା ସଂଯୋଗ ତୀର୍ଥର କଥା ଶୁଣ, ଯାହା ତିନି ଲୋକକୁ ପବିତ୍ର କରେ, ଓ ସେଠାରେ କ’ଣ ଘଟିଥିଲା। ପୂର୍ବେ, ମୋତେ ବଡ଼ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହେଲା, ଏହି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଦେଖି, ମୁଁ ବିଭିନ୍ନ ରୂପ ଓ ଗୁଣ ଥିବା ଅନେକ କନ୍ୟା ସୃଷ୍ଟି କରିଥିଲି। ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ମୁଁ ଏକ ସ୍ରେଷ୍ଠ କନ୍ୟା ତିଆରି କଲି, ଯିଏ ଶୁଭ ଚିହ୍ନ ଧାରଣ କରିଥିଲେ। ତାଙ୍କୁ ଦେଖି, ମୋ ମନେ ଏହି ଚିନ୍ତା ହେଲା—'କିଏ ଏହିଁକୁ ଧାରଣ କରିପାରିବେ? ଦେବ, ଦାନବ, ମୁନି—କେହି ନୁହେଁ।' ତେବେ ମୋର ମନରେ ଏହି ଭାବ ଉପଜିଲା—'ଏହିଁକୁ କେବଳ ଏକ ଶିଳ୍ପୀ, ତପସ୍ବୀ, ଧର୍ମିକ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଛାଡ଼ି କେହି ଧାରଣ କରିପାରିବେ ନାହିଁ।' ଏହିପରି ଚିନ୍ତା କରି, ମୁଁ ସମସ୍ତ ଶୁଭ ଲକ୍ଷଣ ଥିବା, ବେଦ ଓ ଶାଖା ଜ୍ଞାନୀ ମହାମୁନି ଗୌତମଙ୍କୁ ଏହି କନ୍ୟାକୁ ରଖିବାକୁ ଦେଲି। 'ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ତୁମେ ଏହିଁକୁ ଯୌବନ ପ୍ରାପ୍ତି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସୁରକ୍ଷିତ ରଖ, ଯେତେବେଳେ ଯୌବନରେ ପହଁଚିବ, ତାଙ୍କୁ ମୋ ପାଖକୁ ଆଣିଦିଅ।' ଏହିପରି କହି, ଗୌତମଙ୍କୁ ତାଙ୍କୁ ଦେଲି, ଗୌତମ ତାଙ୍କୁ ନେଇ ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ପବିତ୍ର ହୋଇ ଚାଲିଗଲେ। ଗୌତମ ତାଙ୍କୁ ସଠିକ ଭାବେ ପାଳନ କରି, ଶୋଭା ଦେଇ, ଅନ୍ତର୍ଗତ ଅଚଳତା ସହିତ ଆହଲ୍ୟାକୁ ମୋ ପାଖକୁ ଆଣିଦେଲେ। ତାଙ୍କୁ ଦେଖି, ଇନ୍ଦ୍ର, ଅଗ୍ନି, ବରୁଣ ଓ ଅନ୍ୟ ଦେବତାମାନେ ଆଲଗା ଭାବେ ମୋତେ କହିଲେ, 'ଏହିଁକୁ ଆମକୁ ଦିଅ, ହେ ଦେବେଶ।' ସେପରି, ଋଷି, ସାଧ୍ୟ, ଦାନବ, ଯକ୍ଷ, ରାକ୍ଷସମାନେ ମଧ୍ୟ ସେଠି ଏହି କନ୍ୟା ପାଇଁ ଏସିଥିଲେ। ତଥାପି, ଇନ୍ଦ୍ର ନିମିତ୍ତେ ବିଶେଷ ଆକାଂକ୍ଷା ଉପଜିଲା; କିନ୍ତୁ ଗୌତମଙ୍କର ମହତ୍ତ୍ୱ, ଗଭୀରତା ଓ ଧୃଢତା ସ୍ପଷ୍ଟ ହେଲା।