ପୃଥିବୀ ଏକ ଭାର ଦ୍ୱାରା ଦବିତ ହୋଇ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ପାଖକୁ ଆସିଲେ, ତାଙ୍କୁ ପ୍ରସ୍ନ କଲେ—“ଏହି ଭାର ମୋତେ ଦବିଉଛି, କିନ୍ତୁ ବିନାଶ ଦ୍ୱାରା ନୁହେଁ; ଏହାର କାରଣ କ’ଣ? ଆପଣ ମୋତେ କହନ୍ତୁ।” ଇନ୍ଦ୍ର ପୃଥିବୀଙ୍କ ଏହି ଉକ୍ତି ଶୁଣି ଉତ୍ତର ଦେଲେ—“ଯଦି କିଛି କାରଣ ଅଛି, ତାହା ମୁଁ ଜାଣିପାରିବି, କାରଣ ମୁଁ ଦେବତାମାନଙ୍କ ଓ ପୃଥିବୀର ସ୍ୱାମୀ।” ପୃଥିବୀ ଏହି ଉତ୍ତର ଶୁଣି ଶଚୀପତି ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ କହିଲେ—“ଯମଙ୍କୁ ଜ୍ଞାନ ଦିଅନ୍ତୁ, ଯେନା ସେ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କୁ ଫେରାଇପାରିବେ।” ମହାନ ମୁନି, ମୋ ଏହି ଉକ୍ତି ଶୁଣି ମହେନ୍ଦ୍ର ଶିଦ୍ଧ ଓ କିନ୍ନରମାନଙ୍କୁ ଯମଙ୍କୁ ଶୀଘ୍ର ଆଣିବାକୁ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଦେଲେ। ସେମାନେ ସବୁ ଜଣେ ଶୀଘ୍ର ଭାବେ ବୈବସ୍ବତଙ୍କ ସହରକୁ ଗଲେ, କିନ୍ତୁ ଶିଦ୍ଧ ଓ କିନ୍ନରମାନେ ଯମଙ୍କୁ ସେଠାରେ ଦେଖିଲେ ନାହିଁ; ଶୀଘ୍ର ଫେରି ଶକ୍ରଙ୍କୁ ଏହି ସମ୍ବାଦ ଦେଲେ—“ହେ ପ୍ରଭୁ, ଆମେ ବଡ଼ ଚେଷ୍ଟା କରି ବେଢ଼ିଲୁ, କିନ୍ତୁ ଯମଙ୍କୁ ସେଠାରେ ଦେଖିଲୁ ନାହିଁ।” ଏହି ଉକ୍ତି ଶୁଣି ଶକ୍ର ସବିତୃଙ୍କୁ ପ୍ରସ୍ନ କଲେ, ଯିଏ ଯମଙ୍କ ପିତା—“ଯମ କେଉଁଠି ଅଛନ୍ତି?” ସବିତୃ ଉତ୍ତର ଦେଲେ—“ହେ ଶକ୍ର, ଗୋଦାବରୀ ତୀରରେ ମୃତ୍ୟୁ ନିଜେ ଦୃଢ଼ ତପସ୍ୟାରେ ଲଗିଛନ୍ତି; ଏହାର କାରଣ କ’ଣ ମୁଁ ଜାଣିନି।” ଭାନୁଙ୍କ ଏହି ଉକ୍ତି ଶୁଣି ଶକ୍ର ଚିନ୍ତାରେ ପଡ଼ିଗଲେ—“ହାୟ, ଏହା ଭୟଙ୍କର! ମୋର ଦେବତାମାନଙ୍କ ଉପରେ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ହରାଇଯିବ। ଯଦି ଯମ ଗୋଦାବରୀ ତୀରେ ଦୁଷ୍ଟ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ତପସ୍ୟା କରୁଛନ୍ତି, ସେ ନିଶ୍ଚୟ ମୋର ସ୍ଥାନ ନେବାକୁ ଚାହୁଁଛନ୍ତି।” ଏହିପରେ ଇନ୍ଦ୍ର ତୁରନ୍ତ ଅପ୍ସରାମାନଙ୍କୁ ଡାକିଲେ। “ତମ୍ମାନେ ମଧ୍ୟରୁ କିଏ ଏହି ଶତ୍ରୁଙ୍କ ତପସ୍ୟାକୁ ଭଙ୍ଗ କରିପାରିବେ? ଶୀଘ୍ର କହ।“ ଶକ୍ରଙ୍କ ଉକ୍ତି ଶୁଣି କୌଣସି ମହାମୁନି ଉତ୍ତର ଦେଲେ ନାହିଁ; ଏହିପରେ ଶକ୍ର କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ ଅପ୍ସରାମାନଙ୍କୁ କହିଲେ—“ଯେପରି ତମ୍ମାନେ ଉତ୍ତର ଦେଲେ ନାହିଁ, ତେଣୁ ଆମେ ନିଜେ ଯିବା। ଦେବତାମାନେ ସଜା ହେଉ, ସେମାନେ ତାଙ୍କର ସେନା ସହ ଆସନ୍ତୁ। ଆମେ ଏହି ଶତ୍ରୁଙ୍କୁ ନଷ୍ଟ କରିବା, ଯିଏ ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ସ୍ୱର୍ଗ ଚାହୁଁଛନ୍ତି।” ଏହି ଉକ୍ତି ପରେ ଦେବତାମାନଙ୍କ ସେନା ଆସିଗଲା। ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ମନ ଜାଣି, ହରି, ସମସ୍ତ ଜଗତର ରକ୍ଷକ, ତାଙ୍କ ଚକ୍ରକୁ ଯମଙ୍କ ରକ୍ଷା ପାଇଁ ପଠାଇଲେ; ଯେଉଁଠି ଚକ୍ର ଥିଲା, ସେଠି ଚକ୍ରତୀର୍ଥ ନାମକ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ ଉଦ୍ଭବ ହେଲା। ଏହିପରେ ମେନକା ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ସନ୍ଦେହ ପ୍ରକାଶ କରି କହିଲେ—“ହେ ଦେବତାମାନଙ୍କ ପ୍ରଭୁ, ଆମେ କିଏ ମଧ୍ୟ କାଳଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟିକୁ ସହିପାରିବି ନାହିଁ। ଆପଣଙ୍କ ହାତରେ ମୃତ୍ୟୁ ଯମଙ୍କ ହାତରେ ମୃତ୍ୟୁଠାରୁ ଭଲ।” ଏହି ଅପ୍ସରା, ଯୁବତ୍ବ ଓ ସୌନ୍ଦର୍ୟରେ ମଦିରା ଭାବରେ ଆବେଶିତ, ସଦା ଆକର୍ଷଣରେ ଲଗିଥିବା; ଏହିଁକୁ ପଠାନ୍ତୁ, ଯିଏ ନିଜକୁ ଆପଣଙ୍କ ଅଧିନର ଭାବେ ଭାବେ। ମେନକାଙ୍କ ଉକ୍ତି ଶୁଣି ଶକ୍ର ଏହି ସୁନ୍ଦରୀ ଅପ୍ସରାକୁ ସମ୍ମାନ ଦେଇ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଦେଲେ—“ହେ ଅପ୍ସରା, ମୋର କାମ ଶୀଘ୍ର କର; ସଫଳ ହୋଇ ଫେରିଆ, ତୁମେ ମୋ ପ୍ରିୟ ଶଚୀ ପରି ପ୍ରିୟ ହେବୁ।” ଶକ୍ରଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ଶୁଣି ଅପ୍ସରା ଦିଗ୍ଗୁଡିକୁ ଉଡ଼ି, ଏକ ମହୁର୍ତ୍ତରେ ଯମଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ପହଞ୍ଚିଲେ, ଯିଏ ଦୀପ୍ତିମାନ ରୂପରେ ବସିଥିଲେ। ଯମଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ପହଞ୍ଚି, ସେ ସମସ୍ତ ଦିଗ୍ଗୁଡିକୁ ଉଜାଗର କରି, ମନୋହର ମୈଦିନୀ ହିନ୍ଦୋଳ ରାଗରେ ଗାଇବା ଆରମ୍ଭ କଲେ। ତାହାରେ କାଳଙ୍କ ମନ ଚଞ୍ଚଳ ହୋଇଗଲା; ଯମ ଚକ୍ଷୁ ଖୋଲି, ତାଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟି ଅଭିଲାଷ ଅଗ୍ନିରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଗଲା। ସେ ତାଙ୍କ ସହ ମିଶିଲେ, ଏହି ଶତ୍ରୁ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ପୁଣ୍ୟର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ; ଏହି ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ତା ସଂଯୋଗ ଭାଙ୍ଗି ଏକ ନଦୀରୂପେ ପରିଣତ ହେଲେ। ଅପ୍ସରା ତାଙ୍କ ସହ ନୃତ୍ୟାଙ୍ଗନା ଓ ସଙ୍ଗୀତ ଶିଳ୍ପୀମାନଙ୍କ ସହ ଗୌତମୀ ନଦୀରେ ଯାଇ, ଗୀତରେ ଶୁଣି, ତାହାର ପବିତ୍ରତାରେ ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଉଡ଼ିଗଲେ। ଅପ୍ସରା ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଦିବ୍ୟ ରଥରେ ଯାଉଥିବା ଦେଖି, କାଳ ଚଞ୍ଚଳ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟରେ ପଡ଼ିଲେ; ସୂର୍ଯ୍ୟ ଆସିଲେ, ଯମଙ୍କୁ କହିଲେ— “ତୁମର କାର୍ଯ୍ୟ କର, ପୁତ୍ର; ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ଶେଷ ଦେଖିବା ତୁମର କାର୍ଯ୍ୟ। ବାୟୁକୁ ଦେଖ, ସେ ସଦା ବହି, ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ପାଇଁ ପ୍ରାଣୀଗୁଡିକୁ ତିଆରି କରେ; ତିନି ଲୋକରେ ଲୋକମାନେ ଚାଲିଯାନ୍ତି, ଏବଂ ପୃଥିବୀ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀକୁ ବୋହିଥାଏ।” ଏହି ଉକ୍ତି ଶୁଣି ଯମ ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞାକୁ ଉତ୍ତର ଦେଲେ—“ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ ଦୋଷପୂର୍ଣ୍ଣ ନୁହେଁ; ମୁଁ ନିଶ୍ଚୟ ଏହା କରିବି। ଆପଣ ମୋତେ ଏପରି କ୍ରୂର କାର୍ଯ୍ୟ କରିବାକୁ ଆଜ୍ଞା ଦେବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।” ଏହି ଉତ୍ତର ଶୁଣି ସୂର୍ଯ୍ୟ କହିଲେ—“ହେ ଯମ, କେଉଁ କାର୍ଯ୍ୟ ତୁମ ପାଇଁ ଦୋଷପୂର୍ଣ୍ଣ? ତୁମେ ଅପ୍ସରାକୁ ତାଙ୍କ ସଂଗୀତ ଓ ସଙ୍ଗୀତ ଶିଳ୍ପୀମାନଙ୍କ ସହ ଗୌତମୀରେ ସ୍ନାନ କରିବା ପରେ ଦିବ୍ୟ ରଥରେ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯାଉଥିବା ଦେଖିନାହିଁ କି?” “ତୁମେ ଏଠି ଦୃଢ଼ ତପସ୍ୟା କରିଛ, ଯାହା ବହୁତ କଷ୍ଟସାଧ୍ୟ; କିନ୍ତୁ ଏହାର ଶେଷ ମୁଁ ଦେଖିପାରିନି। ଏହିପରି, ତୁମେ ନିଜ ସହରକୁ ଫେରିଯାଅ।” ଏହିପରି କହି, ଶୁଭ୍ର ସୂର୍ଯ୍ୟ ସେଠି ସ୍ନାନ କରି ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଚାଲିଗଲେ; ଯମ ମଧ୍ୟ ଗଂଗା-ଗୌତମୀ ସଂଗମରେ ସ୍ନାନ କରି ନିଜ ସହରକୁ ଫେରିଗଲେ। ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ନାଶକ ମଧ୍ୟ ଏହିପରେ ସନ୍ଦେହ ଛାଡ଼ିଲେ; ଯମଙ୍କୁ ଯିବା ଦେଖି, ସେ ଦିଗ୍ଗୁଡିକୁ ଯାତ୍ରା ପାଇଁ ଚକ୍ର ଚଳାଇଲେ। ଯେଉଁଠି ଶ୍ରୀଗୋବିନ୍ଦ, ଜଙ୍ଗଲ ଫୁଲର ମାଳାରେ ଶୋଭିତ, ବସିଛନ୍ତି—ଯେଉଁଠି ଏହି କଥା ଏକାଗ୍ର ଚିତ୍ତରେ ଶୁଣିବା କିମ୍ବା ପଢ଼ିବା କରେ, ତାଙ୍କ ଦୁଃଖ ନଷ୍ଟ ହୋଇଯାଏ, ଦୀର୍ଘ ଆୟୁ ଲାଭ କରେ। ଏବେ, ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ତୁମେ ଆହଲ୍ୟା ସଂଯୋଗର ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥ ବିଷୟରେ ଶୁଣ, ଯାହା ତିନି ଲୋକକୁ ପବିତ୍ର କରେ, ଏବଂ ସେଠି କ’ଣ ଘଟିଥିଲା। ମୁଁ ଏକ ସମୟରେ ଅତି ଉତ୍ସୁକତାରେ ବିଭିନ୍ନ ରୂପ ଓ ଗୁଣରେ ସୁସଜ୍ଜିତ ବହୁତ ମୈଦିନୀମାନେ ସୃଷ୍ଟି କରିଥିଲି।