କାର୍ତ୍ତିକେୟ କୃତ୍ତିକାମାନଙ୍କ କଥାକୁ ସ୍ୱୀକାର କରି କହିଲେ, “ତମେମାନେ ସମସ୍ତେ ଗୌତମୀ ନଦୀକୁ ଯାଅ, ସେଠାରେ ସ୍ନାନ କରି ମହେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ପୂଜା କର। ମୁଁ ମଧ୍ୟ ସେଠାକୁ ଆସିବି, ଏବଂ ସେଠାରୁ ଦେବତାମାନଙ୍କ ନିବାସକୁ ଯିବି।” ଏହିପରି କହି, କୃତ୍ତିକାମାନେ ଗଙ୍ଗା ଓ ଗୌତମୀ ନଦୀରେ ସ୍ନାନ କଲେ। କାର୍ତ୍ତିକେୟଙ୍କ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଓ ଦେବତାମାନଙ୍କ ପ୍ରସାଦରେ ସେମାନେ ଭଗବାନଙ୍କୁ ପୂଜା କରି, ଦେବଲୋକକୁ ଯାଇଲେ। ସେହି ସମୟରୁ, ସେଠି ତିର୍ଥକୁ “କୃତ୍ତିକା-ତୀର୍ଥ” ବୋଲି କୁହାଯାଏ। କାର୍ତ୍ତିକ ଓ କୃତ୍ତିକା ନକ୍ଷତ୍ର ଯୋଗରେ ଯେଉଁଠାରେ ଜଣେ ବ୍ୟକ୍ତି ସ୍ନାନ କରେ, ସେ ସମସ୍ତ ଯଜ୍ଞର ଫଳ ଲାଭ କରେ ଓ ଧର୍ମିକ ରାଜା ହୁଏ। କେବଳ ଏହି ତୀର୍ଥକୁ ସ୍ମରଣ କଲେ କିମ୍ବା ଶୁଣିଲେ ମଧ୍ୟ, ସମସ୍ତ ପାପ ଦୂର ହୁଏ ଓ ଦୀର୍ଘ ଆୟୁ ମିଳେ। ଏବେ, ମହାମୁନି! ଦଶାଶ୍ୱମେଧିକ ତୀର୍ଥ ବିଷୟରେ ଶୁଣ। କେବଳ ଏହାକୁ ଶୁଣିଲେ ମଧ୍ୟ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞର ଫଳ ମିଳେ। ବିଶ୍ୱକର୍ମାଙ୍କ ପୁତ୍ର ବିଶ୍ୱରୂପ, ଯିଏ ମହାନ୍ ଓ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ, ତାଙ୍କର ପୁତ୍ର ଥିଲେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଭୌବନ। କାଶ୍ୟପ, ସମସ୍ତ ବିଦ୍ୟାରେ ପାରଙ୍ଗତ, ତାଙ୍କ ପୂରୋହିତ ଥିଲେ। ଭୌବନ, ମହାବଳୀ ରାଜା, ତାଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ—ସେ ଏକାସାଥିରେ ଦଶଟି ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ କରିବାକୁ ଚାହାଁଥିଲେ। ସେ ତାଙ୍କ ବିଦ୍ୱାନ୍ ଗୁରୁଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ, “ମୁଁ କେଉଁଠି ଦେବତାମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଯଜ୍ଞ କରିବି?” ତେବେ ପୂରୋହିତ କହିଲେ, “ହେ ରାଜନ୍! ଯେଉଁଠି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ମହାଯଜ୍ଞ ଆରମ୍ଭ କରିଛନ୍ତି, ସେଠି ଯଜ୍ଞ ମଣ୍ଡପ ସ୍ଥାପନ କର।” ସେଠାରେ ଋଷିମାନଙ୍କ ଦଳ ଅଧ୍ଵର୍ୟୁ ହୋଇ ଯଜ୍ଞକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ, ଏବଂ ପ୍ରଧାନ ପୂରୋହିତ ଦଶଟି ଅଶ୍ୱମେଧ ଏକାସାଥିରେ ଆରମ୍ଭ କଲେ। ସେମାନେ ସଫଳତାର ସହିତ ଯଜ୍ଞ ସମାପ୍ତ କଲେ, କିନ୍ତୁ ଏହା ଦେଖି ରାଜା ଚିନ୍ତିତ ହେଲେ ଓ ସେଠିଏ ତ୍ୟାଗ କରି ଅନ୍ୟ ସ୍ଥାନରେ ପୁନର୍ବାର ଯଜ୍ଞ ଆରମ୍ଭ କଲେ। ଏଭଳି ଏଠି ଆରମ୍ଭ କରିବା ସହିତ, ବିପରୀତ ଘଟଣା ଓ ଦୋଷ ଆସିଲା; ଯଜ୍ଞ ଅସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଦେଖି ରାଜା ତାଙ୍କ ଗୁରୁଙ୍କୁ କହିଲେ, “ସ୍ଥାନ, କାଳ, ମୋ ପ୍ରଭାବ କିମ୍ବା ଆପଣଙ୍କ ଦୋଷରୁ ହେବ, ଦଶ ଅଶ୍ୱମେଧ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲା ନାହିଁ।” ତେବେ ଦୁଃଖିତ ଭାବେ ରାଜା ଓ ପ୍ରଧାନ ପୂରୋହିତ କାଶ୍ୟପ, ସାମ୍ବର୍ତ୍ତଙ୍କ ପାଖକୁ ଗଲେ, ଯିଏ ସାମ୍ବେଦର ଠାକୁରା ଭାଇ। ସେମାନେ ପ୍ରଣାମ କରି ପଚାରିଲେ, “ମହାନୁଭାବ, କେଉଁଠି ଏକାସାଥିରେ ଦଶ ଅଶ୍ୱମେଧ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ? ସେଠି ଅଧ୍ଵର୍ୟୁ କିଏ? ଦୟାକରି କହନ୍ତୁ।” ସାମ୍ବର୍ତ୍ତ ଧ୍ୟାନ କରି କହିଲେ, “ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପାଖକୁ ଯାଅ, ସେ ଶିକ୍ଷକ ଏବଂ ସେଠି ସ୍ଥାନ ବିଷୟରେ କହିଦେବେ।” ଏହିପରି, ଭୌବନ ଏବଂ କାଶ୍ୟପ ମୋ (ବ୍ରହ୍ମା) ପାଖକୁ ଆସି, ସମସ୍ତ କଥା କହିଲେ। ମୁଁ ମୋ ପୁତ୍ର ଭୌବନ ଓ କାଶ୍ୟପଙ୍କୁ କହିଲି, “ଗୌତମୀ ନଦୀକୁ ଯାଅ, ହେ ରାଜା! ସେଠି ଭୂମି ଯଜ୍ଞରେ ପବିତ୍ର। କାଶ୍ୟପ ବେଦବିଦ୍ୟାରେ ପାରଙ୍ଗତ, ସେଠି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଅଧ୍ଵର୍ୟୁ; ତାଙ୍କ ଦୟା ଓ ଗୌତମୀର ପବିତ୍ରତାରେ ଶୁଭ ଫଳ ମିଳିବ। ସେଠି ଏକ ଅଶ୍ୱମେଧ କିମ୍ବା ସ୍ନାନ କଲେ ମଧ୍ୟ ଦଶ ଅଶ୍ୱମେଧର ଫଳ ମିଳିବ।” ଏହି କଥା ଶୁଣି ଭୌବନ ରାଜା କାଶ୍ୟପ ସହିତ ଗୌତମୀ ତୀରକୁ ଗଲେ ଓ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ ଆରମ୍ଭ କଲେ। ଯେତେବେଳେ ମହାନ୍ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ ଆରମ୍ଭ ଓ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲା, ରାଜା ପୃଥିବୀ ଦାନ କରିବାକୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହେଲେ। ସେତେବେଳେ ଆକାଶରୁ ଏକ ଧ୍ୱନି ହେଲା—“ହେ ରାଜା! ପୃଥିବୀ, ପାହାଡ଼, ଜଙ୍ଗଲ, ଉଦ୍ୟାନ ସମେତ କାଶ୍ୟପଙ୍କୁ ଦେବାକୁ ଚାହୁଁଛ, ତୁମେ ପୂର୍ବରୁ ଏହା ସମସ୍ତ ଦେଇଛ। ଭୂମିଦାନ ଆଶା ତ୍ୟାଗ କର, ଅନ୍ନଦାନ କର; ଏହା ତିନି ଲୋକରେ ସର୍ବୋତ୍ତମ ପୁଣ୍ୟ। ବିଶେଷ କରି, ଏହି ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ ଅନେକ ଦାନ ସହିତ ତୁମେ ଗଙ୍ଗା ତୀରେ ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ କରିଛ, ତୁମର କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ପୂରଣ ହେଲା; ଏଠାରେ ଆଉ ଚିନ୍ତାର ଆବଶ୍ୟକତା ନାହିଁ।” ତଥାପି, ଭୌବନ ଦେବାକୁ ଚାହୁଁଥିବାବେଳେ ଭୂମି ରାଜାଙ୍କୁ କହିଲେ, “ହେ ବିଶ୍ୱକର୍ମାଙ୍କ ପୁତ୍ର, ମହାରାଜ, ମୋତେ ପୁନଃପୁନି ଦେଉନାହାଁ; ମୁଁ ପାଣିରେ ଡୁବିଯାଏ, ତେଣୁ ମୋତେ ଦେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।” ଏହା ଶୁଣି ଭୌବନ ଭୟଭିତ ହୋଇ ପଚାରିଲେ, “ତେବେ କଣ ଦେବା ଉଚିତ?” ସେବେ ଭୂମି, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଘେରି ରହିଥିବା ବେଳେ, କହିଲେ, “ତିଳ, ଗାଈ, ଧନ, ଧାନ—ଯାହାକି ଗୌତମୀ ତୀରେ ଦିଆଯାଏ, ସେ ସମସ୍ତ ଅକ୍ଷୟ ଦାନ; ମୋତେ ଆଉ କଣ ଦେବେ, ଭୌବନ? ଯେଉଁଠାରେ ଗଙ୍ଗା ତୀରେ ଏକ ମୁଠି ଅନ୍ନ ଦିଏ, ସେ ମୋତେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଦେଇଦେଉଛି; ଭୌବନ, ଆଉ କଣ ଦେବେ?” ଭୂମିଙ୍କ ଏହି ଉପଦେଶ ଶୁଣି ଭୌବନ ରାଜା ମନେ କଲେ, “ତଥା ହେଉ,” ଏବଂ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଙ୍କୁ ବହୁତ ଅନ୍ନ ଦାନ କଲେ। ସେହି ସମୟରୁ ସେଠି ତୀର୍ଥ “ଦଶାଶ୍ୱମେଧିକ” ବୋଲି ପରିଚିତ ହେଲା; ସେଠାରେ ସ୍ନାନ କଲେ ଦଶ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞର ଫଳ ମିଳିଥାଏ। ଏବେ ଆଉ ଏକ ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥ ବିଷୟରେ କହିବି, ଯାହାକୁ “ପୈଶାଚ” କୁହାଯାଏ, ଏହା ବେଦବିଦ୍ୟାରେ ପାରଙ୍ଗତମାନେ ପୂଜିଥାନ୍ତି। ଏହା ଗୌତମୀ ଦକ୍ଷିଣ ତୀରରେ, ବ୍ରହ୍ମଗିରି ପାଖରେ ଅଞ୍ଜନା ନାମକ ପାହାଡ଼ ରହିଛି। ସେଠି ଏକ ଦେବକନ୍ୟା ଶାପଗ୍ରସ୍ତ ହୋଇ ରହୁଥିଲେ। ଏଠାରେ ଅଞ୍ଜନା ନାମକ ଏକ ମହାନ୍ ଶରୀର ଥିବା ବାନରୀ ଥିଲେ; ତାଙ୍କର ସ୍ୱାମୀ କେଶରୀ ଏବଂ ଅନ୍ୟ ଜଣେ ଅଦ୍ରିକା ଥିଲେ। ଶାପଗ୍ରସ୍ତ ଦେବକନ୍ୟା ଅଞ୍ଜନା, କେଶରୀଙ୍କ ପତ୍ନୀ, ଉତ୍ତମ ଶରୀର ଧାରଣ କରି ଏବେ ବିଲେଇ ରୂପେ ଅଞ୍ଜନା ପାହାଡ଼ରେ ବସୁଥିଲେ। କେଶରୀ, ସଂସାରରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ଦକ୍ଷିଣ ସାଗରକୁ ଗଲେ; ଏହି ସମୟରେ ମହାମୁନି ଅଗସ୍ତ୍ୟ ଅଞ୍ଜନା ପାହାଡ଼କୁ ଆସିଲେ। ଅଞ୍ଜନା ଓ ଅଦ୍ରିକା, ଦୁଇଜଣେ ନିଜ ନିଜ ପରମ୍ପରା ଓ ଆନନ୍ଦରେ ମହାମୁନି ଅଗସ୍ତ୍ୟଙ୍କୁ ପୂଜା କଲେ।