ପ୍ରାଚୀନ କାଳରେ ତାରକାସୁରଙ୍କ ବିନାଶ ପାଇଁ, ଏକ ଋଷି ଭଗବାନ ଶିବଙ୍କର ବୀର୍ୟ ପାନ କରିଥିଲେ। ସେହି ବୀର୍ୟରୁ ଜଣେ ଗର୍ଭ ଆକାର ନେଇଥିବାକୁ ଦେଖି, ସେଇ ଋଷିଙ୍କୁ ଅନ୍ୟ ଋଷିମାନଙ୍କର ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ଆକର୍ଷିତ ହେଲେ। ସପ୍ତ ଋଷିଙ୍କ ସ୍ତ୍ରୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ, କେବଳ ଅରୁନ୍ଧତୀ ବ୍ୟତୀତ, ଯେଉଁ ଛଅଜଣ ନିଜ ମାସିକ ପବିତ୍ରତା ପୂର୍ଣ୍ଣ କରିଥିଲେ, ସେମାନଙ୍କ ଗର୍ଭ ହେଲା—ଏହା ଅଗ୍ନିଜନିତ ଶିବବୀର୍ୟରୁ ହେଉଥିଲା। ସେଇ ଭାସ୍କର୍ୟମୟୀ, ପବିତ୍ର ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ଏକାଉଁଠି ମିଶି, ଆତ୍ମସଂଶୟରେ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ—“ଆମେ କ’ଣ କରିବୁ? କେଉଁଠି ଯିବୁ? କ’ଣ କରିଲେ ଆମେ ପୁଣ୍ୟ ଲାଭ କରିପାରିବୁ?” ଏମିତି ଆଲୋଚନା କରି, ସେମାନେ ଦୁଃଖିତ ହେଇ ଦ୍ରୁତ ଗତିରେ ଗଙ୍ଗା ନଦୀକୁ ଗଲେ ଏବଂ ସେଠାରେ ନିଜ ଗର୍ଭକୁ ଛାଡ଼ିଦେଲେ। ଏହି ଗର୍ଭଗୁଡ଼ିକ ଜଳରେ ଝାଗ ଆକାର ନେଇଲା। ସେହି ଛଅଟି ଗର୍ଭ ଜଳରେ ଏକାଠି ହୋଇ, ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା ଏକତ୍ରିତ ହୋଇ, ଏକ ଦେହ ଗଠନ କଲା। ଏହିପରି ଭାବେ ଷଣ୍ମୁଖ ଜନ୍ମ ନେଲେ। ଗର୍ଭ ତ୍ୟାଗ କରି, ସେଉଁଠୁ ସେମାନେ ନିଜ ଘରକୁ ଫେରିଲେ; ଏବେ ଦେଖିଲେ, ସେମାନଙ୍କ ଦେହ ଆଗରୁ ଭିନ୍ନ। ଏହା ଦେଖି ଋଷିମାନେ କହିଲେ, “ଚାଲ, ଚାଲ! ନାରୀମାନେ ନିଜ ଇଚ୍ଛାରେ ଚଳାଚଳ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।” ଏଭଳି କହି, ସେମାନେ ସେଉଁଠୁ ବହିଷ୍କୃତ ହେଲେ। ପତିମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ତ୍ୟାଗିତ ଏହି ଛଅ ମହିଳା ଦୁଃଖରେ ଡୁବିଥିଲେ। ସେମାନେ ନାରଦଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଦେଖାଯାଇଲେ। ନାରଦ କହିଲେ, “ହରଙ୍କର ଏକ ପୁତ୍ର କାର୍ତ୍ତିକେୟ ଜନ୍ମ ନେଇଛନ୍ତି। ସେ ଗଙ୍ଗାଙ୍କର ପୁତ୍ର, ଅଗ୍ନିଜନିତ ଏବଂ ତାରକାସୁରଙ୍କ ବଧକ। ତୁମେ ତାଙ୍କ ପାଖକୁ ଯାଅ, ସେ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ ତୁମେ ଭୋଗ ଲାଭ କରିପାରିବେ।” ଦେବ ଋଷିଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, କୃତ୍ତିକାମାନେ ଷଣ୍ମୁଖଙ୍କ ପାଖକୁ ଗଲେ ଏବଂ ସମସ୍ତ ଘଟଣା ତାଙ୍କୁ କହିଲେ। କାର୍ତ୍ତିକେୟ ସମ୍ମତି ଦେଇ କହିଲେ, “ତୁମେମାନେ ସମସ୍ତେ ଗୌତମୀ ନଦୀରେ ସ୍ନାନ କରି, ମହେଶ୍ବରଙ୍କ ପୂଜା କର। ମୁଁ ମଧ୍ୟ ଆସିବି ଏବଂ ପରେ ଦେବଲୋକକୁ ଯିବି।” ଏଭଳି କହି, କୃତ୍ତିକାମାନେ ଗଙ୍ଗା ଓ ଗୌତମୀରେ ସ୍ନାନ କଲେ। ପରେ, କାର୍ତ୍ତିକେୟଙ୍କ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଓ ଦେବାଦିଦେବଙ୍କ କୃପାରେ, ସେମାନେ ଦେବଲୋକକୁ ଯିବାକୁ ପ୍ରସ୍ଥାନ କଲେ। ସେଠାରୁ ଆଜିଯାଏ, ସେହି ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ କୃତ୍ତିକା ତୀର୍ଥ ନାମରେ ପରିଚିତ। କାର୍ତ୍ତିକ ଓ କୃତ୍ତିକା ଯୋଗରେ ଏଠାରେ ସ୍ନାନ କଲେ ସମସ୍ତ ଯଜ୍ଞର ଫଳ ମିଳେ, ଧର୍ମଶୀଳ ରାଜା ହୁଏ। କେବଳ ସ୍ମରଣ କିମ୍ବା ଶ୍ରବଣ କଲେ ମଧ୍ୟ, ସମସ୍ତ ପାପ ଦୂର ହୋଇ ଦୀର୍ଘାୟୁ ମିଳେ। ଏବେ ଦଶାଶ୍ୱମେଧିକ ତୀର୍ଥର କଥା ଶୁଣ। ଏହାର କଥା କେବଳ ଶୁଣିଲେ ମଧ୍ୟ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞର ଫଳ ମିଳେ। ବିଶ୍ୱକର୍ମାଙ୍କ ପୁତ୍ର ବିଶ୍ୱରୂପ ପ୍ରଥମ ପୁତ୍ର ଥିଲେ, ତାଙ୍କ ପୁତ୍ର ଭୌବନ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାଜା ଥିଲେ। କଶ୍ୟପ, ସମସ୍ତ ଜ୍ଞାନରେ ପାରଙ୍ଗତ, ତାଙ୍କ ପୂରୋହିତ ଥିଲେ। ଭୌବନ ଏହି ବିଦ୍ୱାନ ବ୍ରାହ୍ମଣକୁ ପଚାରିଲେ, “ମୁଁ ଏକାସାଥିରେ ଦଶଟି ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ କରିବାକୁ ଚାହେଁ, କେଉଁଠି ଦେବମାନେ ପାଇଁ ଯଜ୍ଞ କରିବି?” ପୂରୋହିତ କହିଲେ, “ଯେଉଁଠି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ମହାଯଜ୍ଞ ଆରମ୍ଭ କରିଛନ୍ତି, ସେଠି ଯଜ୍ଞ ମଣ୍ଡପ ନିର୍ମାଣ କର।” ସେଠାରେ ଋଷିମାନେ ଯଜ୍ଞ କର୍ମରେ ନିୟୁକ୍ତ ହେଲେ, ମୁଖ୍ୟ ପୂରୋହିତ ଏକା ସମୟରେ ଦଶଟି ଅଶ୍ୱମେଧ ଆରମ୍ଭ କଲେ। ସେମାନେ ସଫଳତାରେ ଯଜ୍ଞ ସମ୍ପନ୍ନ କଲେ, କିନ୍ତୁ ରାଜା ଏହା ଦେଖି ଚିନ୍ତିତ ହେଲେ ଏବଂ ଅନ୍ୟ ଏକ ସ୍ଥାନରେ ପୁନି ଯଜ୍ଞ ଆରମ୍ଭ କଲେ। ଏଠାରେ ମଧ୍ୟ ଅନେକ ବାଧା ଓ ଦୋଷ ଆସିଲା; ଯଜ୍ଞ ସଫଳ ହେଲାନି। ରାଜା ତାଙ୍କ ପୂରୋହିତଙ୍କୁ କହିଲେ, “ସ୍ଥାନ, କାଳ, ମୋ ଅଥବା ତୁମର ଦୋଷରୁ, ଏହି ଦଶଟି ଅଶ୍ୱମେଧ ସଫଳ ହେଲାନି।” ଏହାପରେ ଦୁଃଖିତ ରାଜା ଓ ପୂରୋହିତ କଶ୍ୟପ ସମ୍ବର୍ତ୍ତଙ୍କ ପାଖକୁ ଗଲେ ଏବଂ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, “ମହାନୁଭାବ, କେଉଁଠି ଏକାସାଥିରେ ଦଶଟି ଅଶ୍ୱମେଧ ସଫଳ ହୁଏ? କିଏ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଗୁରୁ?” ସମ୍ବର୍ତ୍ତ ଧ୍ୟାନ କରି କହିଲେ, “ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପାଖକୁ ଯାଅ, ସେ ତୁମକୁ ସ୍ଥାନ କହିଦେବେ।” ଭୌବନ ଓ କଶ୍ୟପ ମୋ ପାଖକୁ ଆସି, ସମସ୍ତ କଥା ମୋତେ କହିଲେ। ମୁଁ ତାଙ୍କୁ କହିଲି, “ଗୌତମୀ ନଦୀକୁ ଯାଅ। ଏହା ଯଜ୍ଞ ସ୍ଥଳୀ ଭାବେ ପବିତ୍ର। କଶ୍ୟପ ଏଠାରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଗୁରୁ, ତାଙ୍କର କୃପା ଓ ଗୌତମୀର ପବିତ୍ରତାରେ ଶୁଭ ଫଳ ମିଳିବ। ଏଠାରେ ଏକ ଅଶ୍ୱମେଧ କିମ୍ବା ସ୍ନାନ କଲେ ମଧ୍ୟ, ଦଶଟି ଅଶ୍ୱମେଧର ସଫଳତା ମିଳିବ।” ଏହା ଶୁଣି, ରାଜା ଭୌବନ କଶ୍ୟପଙ୍କ ସହିତ ଗୌତମୀ ତଟରେ ଗଲେ ଏବଂ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ ଆରମ୍ଭ କଲେ। ମହାଯଜ୍ଞ ଆରମ୍ଭ ଓ ସମ୍ପନ୍ନ ହେଲାପରେ, ରାଜା ପୃଥିବୀ ଦାନ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ। ସେମିତିବେଳେ, ଆକାଶରୁ ଏକ ଦିଗବଜୟୀ ସ୍ୱର ଉଚ୍ଚାରିତ ହେଲା, “ହେ ରାଜା, ତୁମେ ପୂରୋହିତ କଶ୍ୟପଙ୍କୁ ପାହାଡ଼, ଜଙ୍ଗଲ ଓ ଉଦ୍ୟାନ ସହିତ ପୃଥିବୀ ଦେବାକୁ ଚାହୁଁଛ; ତୁମେ ସବୁଠି ଦେଇ ସାରିଛ।” “ପୃଥିବୀ ଦାନ ଅଭିଲାଷା ତ୍ୟାଗ କର, ଖାଦ୍ୟ ଦାନ କର, ଏହା ଅତି ପୁଣ୍ୟଦାୟକ। ତିନି ଲୋକରେ ଖାଦ୍ୟ ଦାନ ସମାନ କୌଣସି ଧର୍ମ ନାହିଁ। ବିଶେଷ କରି, ଏହି ଅଶ୍ୱମେଧ ତୁମେ ଗଙ୍ଗା ତଟରେ ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ବହୁ ଦାନ ସହିତ କରିଛ; ତୁମର କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ପୂରା ହେଲା—ଏଠାରେ ଆଉ ଚିନ୍ତା ଦରକାର ନାହିଁ।” ତଥାପି, ଭୌବନ ଦାନ କରିବାକୁ ଚାହୁଁଥିବା ବେଳେ, ପୃଥିବୀ ତାଙ୍କୁ କହିଲେ, “ହେ ବିଶ୍ୱକର୍ମାପୁତ୍ର, ପୃଥିବୀକୁ ପୁନିପୁନି ଦିଅନାହଁ; ମୁଁ ଜଳ ମଧ୍ୟରେ ବୁଡ଼ିଯାଏ, ଏହିକାରଣରୁ ମୋତେ ଦେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।” ଭୌବନ ଭୟଭୀତ ହୋଇ ପଚାରିଲେ, “ତେବେ କ’ଣ ଦେବା ଉଚିତ?” ପୃଥିବୀ, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଦ୍ୱାରା ପରିବେଷ୍ଟିତ ହୋଇ, ଭୌବନକୁ ପୁନି କହିଲେ...