ମୋର ମାଆଙ୍କ କାରଣରୁ ଆଜି ସମସ୍ତେ ମୋତେ ଉପହାସ କରୁଛନ୍ତି, ଏହା ଭଳି ଲଜ୍ଜାରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ, ସ୍କନ୍ଦ ଗୌତମୀ ନଦୀ ପାଖକୁ ଚାଲିଗଲେ। ସେଠାରେ ସେ କହିଲେ—“ଏହି ମୋର ମାଆଙ୍କ ନାମ ଯେଉଁ ମହିଳାଙ୍କ ଉପରେ ରହିଛି, ସେମାନଙ୍କୁ ମୁଁ ମୋର ମାଆ ସମାନ ମାନିବି।” ଏହିପରି ସ୍କନ୍ଦଙ୍କ ଆଚରଣ ଦେଖି, ଜଗନ୍ନାଥ ଶିବ ଓ ପାର୍ବତୀ ମିଶି, ତାଙ୍କ ପୁଅଙ୍କୁ ନିବାରଣ କରି କହିଲେ, “ଏହି ଆଚରଣ ଏଠି ଅବସ୍ଥାନ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।” ତାପରେ ଦେବତାମାନଙ୍କର ମହାପ୍ରଭୁ ଖୁସି ହୋଇ ଭାବିଲେ, “ମୁଁ କ’ଣ ଦେଇପାରିବି?” ତେବେ ସ୍କନ୍ଦ ନମ୍ରତାରେ ହାତ ଜୋଡି ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କୁ କହିଲେ, “ମୁଁ ଦେବସେନାପତି ଓ ଆପଣଙ୍କ ପୁଅ ହେବାର ସୌଭାଗ୍ୟ ଲାଭ କରିଛି, ଏହିଠାରେ ଆଉ କୌଣସି ଵର ଆବଶ୍ୟକ ନାହିଁ। ଯଦି ଆପଣ ସଂସାରର ମଙ୍ଗଳ ନିମିତ୍ତ ଦେବାକୁ ଚାହୁଁଛନ୍ତି, ତେବେ ମୁଁ ନିଜ ପାଇଁ କିଛି ଚାହେଁ ନାହିଁ; ମୁଁ ଏହି ଵର ମାଗୁଛି—ଯେଉଁମାନେ ଗୁରୁପତ୍ନୀଙ୍କୁ ସ୍ପର୍ଶ କରି ମହାପାପ କରିଛନ୍ତି, ସେମାନେ ଏଠାରେ ସ୍ନାନ କଲେ ସବୁ ପାପରୁ ମୁକ୍ତି ଲାଭ କରିବେ। ଏଠି ସ୍ନାନ କଲେ ପଶୁମାନେ ପ୍ରମୁଖ ଜନ୍ମ ଲାଭ କରିବେ, ଅପଙ୍ଗମାନେ ଶୋଭା ପାଇବେ।” ତାହାରେ ଶିବ ତାଙ୍କ ପୁଅଙ୍କ କଥାରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ, “ଏହିପରି ହେଉ,” ବୋଲି ଦେଲେ। ସେଠିଠୁ ଏହି ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ କାର୍ତ୍ତିକେୟଙ୍କ ତୀର୍ଥ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲା। ଏଠି ସ୍ନାନ କଲେ ଓ ଦାନ କଲେ ସମସ୍ତ ଯଜ୍ଞର ଫଳ ମିଳେ। ଏହି କୃତ୍ତିକା ତୀର୍ଥ କାର୍ତ୍ତିକେୟଙ୍କ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। କେବଳ ଏହି ତୀର୍ଥର କଥା ଶୁଣିଲେ ମଧ୍ୟ ସୋମପାନର ଫଳ ମିଳେ। ପ୍ରାଚୀନ କାଳରେ ତାରକାସୁର ନାଶ ପାଇଁ ଏକ ଋଷି ଶିବଙ୍କ ବୀର୍ୟ ପାନ କରିଥିଲେ। ସେଠାରୁ ଯେଉଁ ଭ୍ରୁଣ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା, ତାହା ଦେଖି ସପ୍ତ ଋଷିଙ୍କ ଜନନୀମାନେ ତାଙ୍କ ଉପରେ ଆକାଙ୍କ୍ଷା କଲେ। ଅରୁନ୍ଧତୀ ବ୍ୟତୀତ, ସେମାନଙ୍କର ମାସିକ ଶୁଧ୍ଧି ପରେ ଛଅ ଜନନୀ ଏହି ଅଗ୍ନିଜ ଭ୍ରୁଣ ଧାରଣ କଲେ। ସେ ଦୀପ୍ତିମାନ ନାରୀମାନେ ଏକାଉଁଠି ମିଳି, “କ’ଣ କରିବା ଉଚିତ? କେଉଁଠି ଯିବା ଉଚିତ? କ’ଣ କଲେ ପୁଣ୍ୟ ମିଳିବ?” ବୋଲି ଆଲୋଚନା କରି, ଦୁଃଖିତ ହୋଇ ଗଙ୍ଗା ନଦୀକୁ ଗଲେ ଓ ତାଙ୍କ ଭ୍ରୁଣ ଉପସର୍ଜନ କଲେ, ଯାହା ଜଳରେ ଫେନ ଆକାର ନେଲା। ସେସବୁ ଭ୍ରୁଣ ଜଳରେ ଏକତ୍ରିତ ହୋଇ, ପବନ ଦ୍ୱାରା ଏକ ଦେହ ଗଠିତ ହେଲା—ଏଠାରୁ ଛଅମୁଖୀ କାର୍ତ୍ତିକେୟ (ଷଣ୍ମୁଖ) ଜନ୍ମ ନେଲେ। ଭ୍ରୁଣ ତ୍ୟାଗ କରି, ସେମାନେ ଘରକୁ ଫେରିଲେ। ତାଙ୍କ ଦେହର ରୂପ ଦେଖି ସପ୍ତ ଋଷି କହିଲେ, “ଏପରି ସ୍ୱାଧୀନ ଚରିତ୍ର ନାରୀମାନେ ପାଇଁ ଉଚିତ ନୁହେଁ, ଚାଲନ୍ତୁ, ଚାଲନ୍ତୁ!” ବୋଲି ତାଙ୍କୁ ତ୍ୟାଗ କଲେ। ଏହି ଭାବେ ଛଅ ଜନନୀ ପତିଦ୍ୱାରା ତ୍ୟାଗିତ ହୋଇ ଦୁଃଖ ଭୋଗୁଥିଲେ, ସେମାନେ ନାରଦଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଦେଖାଗଲେ। ନାରଦ କହିଲେ, “ହରଙ୍କ ବୀର୍ୟରୁ କାର୍ତ୍ତିକେୟ ଜନ୍ମିଛନ୍ତି, ସେ ଗଙ୍ଗାପୁତ୍ର, ଅଗ୍ନିଜ ଓ ତାରକାସୁର ନାଶକ। ତାଙ୍କୁ ଯାଇ ଦେଖ, ସେ ଖୁସି ହେଲେ ଆପଣମାନେ ଭୋଗ ଲାଭ କରିବେ।” ଦେବ ଋଷିଙ୍କ ଉପଦେଶ ଅନୁଯାୟୀ, କୃତ୍ତିକାମାନେ ଷଣ୍ମୁଖଙ୍କ ପାଖକୁ ଯାଇ ସମସ୍ତ ଘଟଣା କହିଲେ। କାର୍ତ୍ତିକେୟ ସମ୍ମତି ଦେଇ କହିଲେ, “ତମେ ସମସ୍ତେ ଗୌତମୀ ନଦୀକୁ ଯାଅ, ସେଠାରେ ସ୍ନାନ କରି ମହେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ପୂଜା କର। ମୁଁ ମଧ୍ୟ ଏଠିକୁ ଆସିବି, ତାପରେ ଦେବଲୋକକୁ ଯିବି।” ଏହା ଅନୁଯାୟୀ କୃତ୍ତିକାମାନେ ଗଙ୍ଗା ଓ ଗୌତମୀ ନଦୀରେ ସ୍ନାନ କରି, ଦେବତାମାନଙ୍କ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ପୂଜା କଲେ। କାର୍ତ୍ତିକେୟଙ୍କ ଆଦେଶ ଓ ଦେବେଶ୍ୱରଙ୍କ କୃପାରେ ସେମାନେ ଦେବଲୋକକୁ ଯିବା ସଉଭାଗ୍ୟ ଲାଭ କଲେ। ସେଠାଠାରୁ ଏହି ସ୍ଥାନ କୃତ୍ତିକା-ତୀର୍ଥ ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲା। ଯେଉଁମାନେ କାର୍ତ୍ତିକ ଓ କୃତ୍ତିକା ଯୋଗରେ ଏଠି ସ୍ନାନ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ସମସ୍ତ ଯଜ୍ଞର ଫଳ ଓ ଧର୍ମିକ ରାଜ୍ୟ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି। କେବଳ ଏହି ତୀର୍ଥକୁ ମନେ କଲେ କିମ୍ବା ଶୁଣିଲେ ମଧ୍ୟ ସମସ୍ତ ପାପ ଦୂର ହୁଏ, ଦୀର୍ଘାୟୁ ମିଳେ। ଏବେ ଦଶାଶ୍ୱମେଧିକ ତୀର୍ଥର କଥା ଶୁଣ, ମହାମୁନି। କେବଳ ଏହି ତୀର୍ଥର କଥା ଶୁଣିଲେ ମଧ୍ୟ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞର ଫଳ ମିଳେ। ଏଠାରେ ବିଶ୍ୱକର୍ମାଙ୍କ ପୁଅ ବିଶ୍ୱରୂପ ଏବଂ ତାଙ୍କ ପୁଅ ଭୌବନ ଏ ଦୁଇଜଣ ମହାପ୍ରଭାବଶାଳୀ ଥିଲେ। ଭୌବନଙ୍କ ପୌରୋହିତ୍ୟ କରୁଥିଲେ ସର୍ବଜ୍ଞ କଶ୍ୟପ। ଭୌବନ, ଦଶଟି ଅଶ୍ୱମେଧ ଏକାସାଥି କରିବାକୁ ଚାହିଁ, ତାଙ୍କ ପୌରୋହିତ୍ୟ କାଶ୍ୟପଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ, “କେଉଁଠି ଦେବତାମାନେ ପାଇଁ ଯଜ୍ଞ କରିବି?” କଶ୍ୟପ କହିଲେ, “ଯେଉଁଠି ପ୍ରମୁଖ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ବଡ଼ ବଡ଼ ଯଜ୍ଞ ଆରମ୍ଭ କରିଛନ୍ତି, ସେଠି ଯଜ୍ଞ କର।” ଏହିପରି, ଅନେକ ଋଷିମାନେ ଯଜ୍ଞ ମଣ୍ଡପରେ କ୍ରିୟାନ୍ବିତ ହେଲେ, ଏବଂ ମୁଖ୍ୟ ପୌରୋହିତ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଦଶଟି ଅଶ୍ୱମେଧ ଏକାସାଥି ଆରମ୍ଭ ହେଲା। ଯଜ୍ଞ ସମ୍ପନ୍ନ କଲେ, କିନ୍ତୁ ରାଜା ଏହା ଦେଖି ଚିନ୍ତିତ ହେଲେ ଓ ଅନ୍ୟ ସ୍ଥାନରେ ପୁନଃ ଯଜ୍ଞ କରିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ। ସେଉଁଠି ମଧ୍ୟ ବିଘ୍ନ ଓ ଦୋଷ ଆସିଲା, ଯଜ୍ଞ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲା ନାହିଁ। ରାଜା ତାଙ୍କ ପୌରୋହିତ୍ୟକୁ କହିଲେ, “ସ୍ଥାନ, କାଳ, ମୋ କିମ୍ବା ତୁମ ଦୋଷରୁ ହେବ, ଏହି ଦଶଟି ଅଶ୍ୱମେଧ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲା ନାହିଁ।” ତେବେ ଦୁଃଖିତ ଭୌବନ ଓ କଶ୍ୟପ ସଂବର୍ତ୍ତଙ୍କ ପାଖକୁ ଗଲେ, ଯିଏ ଶ୍ରୁତିପତିଙ୍କ ଭାଇ, ଏବଂ ପ୍ରସ୍ତାବ ରଖିଲେ, “ମହାନୁଭାବ, କେଉଁଠି ଏକାସାଥି ଦଶଟି ଅଶ୍ୱମେଧ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ? ସେଠି ଅଧ୍ୟାପକ କିଏ?” ସଂବର୍ତ୍ତ ଧ୍ୟାନ କରି କହିଲେ, “ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପାଖକୁ ଯାଅ, ସେ ତୁମକୁ ସ୍ଥାନ କହିଦେବେ।” ତାପରେ ଭୌବନ ଓ କଶ୍ୟପ ମୋ ପାଖକୁ ଆସି, ସମସ୍ତ ଘଟଣା କହିଲେ। ମୁଁ ତାଙ୍କୁ କହିଲି, “ଗୌତମୀ ନଦୀପାର୍ଶ୍ୱକୁ ଯାଅ, ଏହି ଭୂମି ଯଜ୍ଞ ଦ୍ୱାରା ପବିତ୍ର। ସେଠି କଶ୍ୟପ ବେଦଶାସ୍ତ୍ରର ଅଗ୍ରଗଣ୍ୟ ଅଧ୍ୟାପକ; ତାଙ୍କ କୃପା ଓ ଗୌତମୀ ତୀର୍ଥର ପବିତ୍ରତାରେ ତୁମେ ଶୁଭ ଫଳ ପାଇବେ।