ମାଆଙ୍କର ଏମିତି କଥା ପାଇଁ, ବିଶାଖା ଦେବୀମାନଙ୍କର ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ସହିତ ବହୁତ ଆନନ୍ଦରେ ରହିଲେ, ଏବଂ ସେହି ଦେବୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବ କରୁଥିଲେ। ଏହି ସମୟରେ, ହେ ନାରଦ, ଦେବତାମାନେ ସ୍ୱର୍ଗରେ ବସିଥିଲେ ଓ ସେମାନଙ୍କର ସ୍ତ୍ରୀମାନେ କାର୍ତ୍ତିକେୟଙ୍କ ସହିତ ଆନନ୍ଦ କରୁଥିବା ଦେଖି, ସେଠାରେ କିଛି କରିପାରିଲେ ନାହିଁ। ତେଣୁ ସେମାନେ ପାର୍ବତୀଙ୍କୁ ସୂଚନା ଦେଲେ ଯେ, ତାଙ୍କର ପୁଅ ସଂପର୍କରେ କିଛି କାର୍ଯ୍ୟ କରିବା ଦରକାର। ମାଆ ଓ ଦେବତାମାନେ ବାରମ୍ବାର ରୋକିଲେ ମଧ୍ୟ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ କାର୍ତ୍ତିକେୟ ତାହାକୁ ଅବହେଳା କଲେ। ଷଣ୍ମୁଖ କାର୍ତ୍ତିକେୟ ପ୍ରମାଦରେ ନାରୀମାନେ ପ୍ରତି ଆସକ୍ତ ହୋଇ, ମାଆଙ୍କ କଥା ଶୁଣିଲେ ନାହିଁ। ପାର୍ବତୀ ଶାପର ଭୟରେ ଭୀତ ହୋଇ ଚିନ୍ତା କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ। ମାଆଙ୍କର ସ୍ନେହ ଓ ଦେବତାଙ୍କ କାମନା ପୂରଣ ପାଇଁ ଦେବୀମାନେ ଦୀର୍ଘକାଳ ରକ୍ଷିତ ହେବା ଉଚିତ ବୋଲି ଭାବିଲେ। ଯେଉଁଠି ଷଣ୍ମୁଖ ସନ୍ତୋଷ ଅନୁଭବ କରୁଥିଲେ, ସେଠି ପାର୍ବତୀ ଏକାକାର ରୂପ ଧାରଣ କରି ସେହିଭଳି ଆଚରଣ କଲେ। କାର୍ତ୍ତିକେୟ ଯେତେବେଳେ ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ବରୁଣଙ୍କ ସ୍ତ୍ରୀମାନେଙ୍କୁ ଡାକି ଦେଖିଲେ, ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମାଆଙ୍କ ରୂପ ପ୍ରତିଫଳିତ ଦେଖିଲେ। ଭୟ ଓ ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ମୁହଁ ଘୁଞ୍ଚାଇ, ଆଉ ଜଣେ ନାରୀଙ୍କୁ ଡାକିଲେ, କିନ୍ତୁ ସେଉଁଠି ମଧ୍ୟ ମାଆଙ୍କ ରୂପ ଦେଖି ଲଜ୍ଜା ଅନୁଭବ କଲେ। ଏପରି ଅନେକ ନାରୀଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମାଆଙ୍କ ରୂପ ଦେଖି, ସମଗ୍ର ବିଶ୍ୱକୁ ମାଆରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଦେଖି, ଗଙ୍ଗାପୁତ୍ର କାର୍ତ୍ତିକେୟ ଆସକ୍ତି ଛାଡ଼ିଦେଲେ। ସେ ବୁଝିଲେ ଯେ, ତାଙ୍କର ଏହି ବିରକ୍ତିର କାରଣ ମାଆ ହିଁ। 'ଏଠି ଯଦି ମୋତେ ରୋକାଯାଉଛି, ତେବେ ମୁଁ ଆଗରୁ ଆରମ୍ଭ କରିଥିଲି,' ବୋଲି ଭାବିଲେ। 'ମୋ ମାଆ ଦ୍ୱାରା ଯାହା ହେଲା, ଏହା ଏବେ ମୋ ପାଇଁ ଉପହାସର କାରଣ,' ଏହି ଚିନ୍ତାରେ ଲଜ୍ଜାରେ ଭରି, ସେ ଗୌତମୀ ନଦୀକୁ ଚାଲିଗଲେ। ଏବଂ, 'ମୋ ମାଆଙ୍କ ନାମରେ ଯେଉଁ ନାରୀ ଥିବେ, ସେମାନେ ମୋ ପାଖରେ ମାଆ ସମାନ ମନ୍ୟତା ପାଇବେ,' ବୋଲି ନିଶ୍ଚୟ କଲେ। ଏପରେ, ଜଗତ୍ସ୍ୱାମୀ ଶଙ୍କର ପାର୍ବତୀ ସହିତ ତାଙ୍କ ପୁଅ କାର୍ତ୍ତିକେୟଙ୍କୁ ରୋକି କହିଲେ, 'ଏହି ଆଚରଣ ଏଠି ଅବସାନ ହେଉ,' ଏହିପରି ଶିକ୍ଷା ଦେଲେ। ତା'ପରେ, ଦେବତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭଗବାନ ଆନନ୍ଦିତ ହୋଇ, 'ମୁଁ କଣ ଦେଉ?' ବୋଲି ଚିନ୍ତା କଲେ। ସେତେବେଳେ, କାର୍ତ୍ତିକେୟ ହାତ ଜୋଡି ପିତାଙ୍କୁ କହିଲେ, 'ମୁଁ ଦେବତାମାନଙ୍କର ସେନାପତି ଓ ଆପଣଙ୍କ ପୁଅ, ଏଠି ଆଉ କିଛି ଆବଶ୍ୟକ ନାହିଁ; ମୁଁ ଦେବତାମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପୂଜିତ।' 'କିନ୍ତୁ ଯଦି ଆପଣ ଦେବେବାକୁ ଚାହାଁନ୍ତି, ସମସ୍ତ ଜଗତ୍ର ଭଲ ପାଇଁ, ତେବେ ମୋ ପାଇଁ ନୁହେଁ, ଏହି ଦାନ ଦିଅନ୍ତୁ—ଯେଉଁମାନେ ଗୁରୁପତ୍ନୀ ସହିତ ଅପରାଧ କରିଛନ୍ତି, ସେମାନେ ଏଠାରେ କେବଳ ସ୍ନାନ କଲେ ଦୁଷ୍କର୍ମରୁ ମୁକ୍ତି ପାଉନ୍ତୁ। ଏଠି ସ୍ନାନ କଲେ ପଶୁମାନେ ମଧ୍ୟ ଉତ୍ତମ ଜନ୍ମ ପାଉନ୍ତୁ, ଓ ଯେଉଁମାନେ ଅଙ୍ଗବିକଳ, ସେମାନେ ସୌନ୍ଦର୍ୟ ଲାଭ କରନ୍ତୁ।' ଏହି କଥାରେ ଶିବ ଆନନ୍ଦିତ ହୋଇ 'ତଥାସ୍ତୁ' ବୋଲି କହିଲେ। ସେଠାରୁ ଏହି ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ କାର୍ତ୍ତିକେୟଙ୍କ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲା। ଏଠାରେ ସ୍ନାନ କରିବା ଓ ଦାନ କରିବା ସମସ୍ତ ଯଜ୍ଞର ଫଳ ଦେଉଛି। ଏହି କୃତ୍ତିକା ତୀର୍ଥ କାର୍ତ୍ତିକେୟଙ୍କ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ—ମାତ୍ର ଏହାର କଥା ଶୁଣିଲେ ମଧ୍ୟ ସୋମପାନର ଫଳ ମିଳେ। ପୂର୍ବକାଳରେ ତାରକାସୁର ନାଶ ପାଇଁ ମୁନି ଶିବଙ୍କ ବୀର୍ୟ ପାନ କରିଥିଲେ; ସେହି ବୀର୍ୟରୁ ଜନ୍ମିତ ଗର୍ଭକୁ ଦେଖି, ଋଷିମାନଙ୍କର ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ସେ ମୁନିଙ୍କୁ ଆକାଂକ୍ଷା କଲେ। ସପ୍ତ ଋଷିଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଅରୁନ୍ଧତୀ ବ୍ୟତୀତ ଅନ୍ୟ ଛଅ ଜଣ ସ୍ତ୍ରୀ, ମାସିକ ଶୂଧି ପୂର୍ଣ୍ଣ କରି, ଅଗ୍ନିରୂପ ବୀର୍ୟରୁ ଗର୍ଭଧାରଣ କଲେ। ସେହି ଦୀପ୍ତିମାନ୍ତି ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ଏକାଠି କହିଲେ, 'ଏବେ କଣ କରିବା? କେଉଁଠି ଯିବା? କଣ କରିଲେ ପୁଣ୍ୟ ମିଳିବ?' ଏପରି ଆଲୋଚନା କରି ସେମାନେ ଦ୍ରୁତ ଗତିରେ ଗଙ୍ଗାକୁ ଯାଇ, ଦୁଃଖିତ ହୋଇ ତାଙ୍କର ଗର୍ଭ ପ୍ରସ୍ରବଣ କଲେ, ଯାହା ଜଳରେ ଫେନ ଆକାର ନେଲା। ସେଠାରେ ସମସ୍ତ ଗର୍ଭ ଜଳରେ ଏକାଠି ହୋଇ, ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା ଏକ ରୂପ ନେଲା; ଏହିଭଳି ଷଣ୍ମୁଖ କାର୍ତ୍ତିକେୟ ଜନ୍ମିଲେ। ଗର୍ଭ ପ୍ରସ୍ରବଣ କରି, ସେ ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ଘରକୁ ଫେରିଲେ; ତାଙ୍କ ରୂପ ବଦଳି ଦେଖି, ସ୍ୱାମୀମାନେ କହିଲେ, 'ଚାଲ, ଚାଲ! ନାରୀମାନେ ସ୍ୱାଧୀନ ଆଚରଣ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।' ଏହିପରି କହି ସେମାନେ ଘରରୁ ବାହାର କରାଗଲେ। ସେଠାରେ ଦୁଃଖରେ ଭାସିଥିବା, ସ୍ୱାମୀମାନେ ତ୍ୟାଗ କରିଥିବା ସେମାନେ ନାରଦଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟିରେ ପଡ଼ିଲେ। ନାରଦ କହିଲେ, 'କାର୍ତ୍ତିକେୟ ହରଙ୍କୁ ଜନ୍ମିଛନ୍ତି। ସେ ଗଙ୍ଗାପୁତ୍ର ଓ ଅଗ୍ନିଜ, ତାରକାସୁର ଘାତକ। ତୁମେ ତାଙ୍କ ପାଖକୁ ଯାଅ, ସେ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ ତୁମକୁ ଭୋଗ ଦେବେ।' ଦିବ୍ୟ ମୁନିଙ୍କ କଥାରେ, କୃତ୍ତିକାମାନେ କାର୍ତ୍ତିକେୟଙ୍କ ପାଖକୁ ଯାଇ ସମସ୍ତ କଥା କହିଲେ। କାର୍ତ୍ତିକେୟ ସେମାନଙ୍କ କଥା ଶୁଣି ସ୍ୱୀକାର କରି କହିଲେ, 'ତୁମେମାନେ ଗୌତମୀ ନଦୀକୁ ଯାଇ, ସ୍ନାନ କରି, ମହେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ପୂଜା କର।' 'ମୁଁ ମଧ୍ୟ ସେଠାକୁ ଆସି, ପରେ ଦେବତାମାନଙ୍କ ନିବାସକୁ ଯିବି।' ଏହିପରି କହି, କୃତ୍ତିକାମାନେ ଗଙ୍ଗା ଓ ଗୌତମୀରେ ସ୍ନାନ କଲେ। କାର୍ତ୍ତିକେୟଙ୍କ ନିର୍ଦ୍ଦେଶରେ ଓ ଦେବତାମାନଙ୍କ କୃପାରେ, ସେମାନେ ମହାଦେବଙ୍କୁ ପୂଜା କରି, ପରେ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯିବାକୁ ପାଇଲେ। ସେଠାରୁ, ଏହି ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ କୃତ୍ତିକା ତୀର୍ଥ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲା; କାର୍ତ୍ତିକା ଓ କୃତ୍ତିକା ଯୋଗରେ ଏଠି ସ୍ନାନ କଲେ ସମସ୍ତ ଯଜ୍ଞର ଫଳ ମିଳେ ଓ ଧର୍ମିକ ରାଜା ହୋଇଥାଏ। ଏହି ତୀର୍ଥକୁ ସ୍ମରଣ କଲେ ବା ଶୁଣିଲେ ମଧ୍ୟ ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତି ଓ ଦୀର୍ଘାୟୁ ମିଳେ। ଏବେ, ହେ ମହାମୁନି, ଦଶାଶ୍ୱମେଧିକ ତୀର୍ଥର କଥା ଶୁଣ। ଏହାର କଥା ଶୁଣିଲେ ମଧ୍ୟ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞର ଫଳ ମିଳେ। ବିଶ୍ୱକର୍ମାଙ୍କ ପ୍ରଥମ ପୁଅ ବିଶ୍ୱରୂପ, ମହାପ୍ରଭାବଶାଳୀ ଓ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଥିଲେ; ତାଙ୍କର ପୁଅ ଭୌବନ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାଜା ଥିଲେ। କଶ୍ୟପ, ସମସ୍ତ ଜ୍ଞାନରେ ପାରଙ୍ଗତ, ତାଙ୍କ ପୂରୋହିତ ଥିଲେ।