ପାପରୁ ମୁକ୍ତି ପାଇଁ, ଯେତେବେଳେ ଆପଣ ପୁଣିଥରେ ଗଙ୍ଗା ରେ ସ୍ନାନ କରିବେ, ଆପଣ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞର ସମାନ ପୁଣ୍ୟ ଲାଭ କରିବେ ଏବଂ ଧାର୍ମିକ ହେବେ। ଏହିପରି, ଶ୍ରୀବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ, ଶିବ ଓ ଶମ୍ଭୁ ଅବସ୍ଥିତ ଥିବା ପବିତ୍ର ଗୌତମୀ ନଦୀରେ ସ୍ନାନ କଲେ ମଳିନ ଦେହକୁ ଛାଡ଼ି ଦେବେ। ତାପରେ ଆପଣ ଏକ ଅତି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାଜମହଳକୁ ଆରୋହଣ କରି ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯିବେ। ଏହି ଉପଦେଶ ଶୁଣି, ଶିକାରୀ ଠିକ୍ ସେହିପରି କଲେ; ସେ ଅତି ଶୋଭାମୟ ରାଜମହଳକୁ ଆରୋହଣ କରି ଦେବମୟ ଦେହ ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ। ଦେବୀୟ ମାଳା ଓ ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧି, ଅପ୍ସରାମାନେ ସମ୍ମାନ କରୁଥିବା, କପୋତ, କପୋତୀ ଓ ଶିକାରୀ—ଏହି ତିନିଯଣେ ଗଙ୍ଗାର ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ। ସେଠାରୁ ଏହି ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ 'କପୋତ' ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲା; ଏଠାରେ ସ୍ନାନ, ଦାନ ଓ ପିତୃତର୍ପଣ କରାଯାଏ। ଏଠାରେ ଜପ, ଯଜ୍ଞ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ କର୍ମ କଲେ ଅନନ୍ତ ପୁଣ୍ୟ ମିଳେ। ଏହିପରି, କାର୍ତ୍ତିକେୟଙ୍କ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ 'କୌମାର' ଭାବରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ; ଏହାର ନାମ ମାତ୍ର ଶୁଣିଲେ ଲୋକ ଧନ୍ୟ ଓ ରୂପବାନ୍ ହୁଅନ୍ତି। ତାରକା ଦେମନ୍ତ୍ର ନିଧନ ଓ ସ୍ୱର୍ଗରେ ଶାନ୍ତି ଆସିଲା ପରେ, ପାର୍ବତୀ ଆପଣଙ୍କ ପ୍ରଥମ ପୁଅ କାର୍ତ୍ତିକେୟଙ୍କୁ ସ୍ନେହ ପୂର୍ଣ୍ଣ କଥା କହିଲେ—“ତୁମେ ମୋ ଆଜ୍ଞାରେ ଏବଂ ତୁମ ପିତାଙ୍କ ଦୟାରେ ତିନି ଲୋକରେ ଇଚ୍ଛାମତ କାମନା ଉପଭୋଗ କର।” ମାଆଙ୍କ ଏହି କଥା ଶୁଣି, ବିଷାଖା (କାର୍ତ୍ତିକେୟ) ଦେବୀମାନଙ୍କ ସାଙ୍ଗରେ ଆନନ୍ଦ କରିବାରେ ଲାଗିଲେ, ଦେବୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଆନନ୍ଦ ଉପଭୋଗ କଲେ। ଏପରି ଦେବୀମାନେ କାର୍ତ୍ତିକେୟଙ୍କ ସାଙ୍ଗରେ ଆନନ୍ଦ କରୁଥିବାବେଳେ, ଦେବମାନେ ତାଙ୍କୁ ରୋକିପାରିଲେ ନାହିଁ। ତେବେ ସେମାନେ ପାର୍ବତୀଙ୍କୁ ଏହି ଅନୁଷ୍ଠାନ ବିଷୟରେ ଜଣାଇଲେ; ପୁଅକୁ ବାରମ୍ବାର ରୋକିଲେ ମଧ୍ୟ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ କାର୍ତ୍ତିକେୟ ତାହାରୁ ବିରତ ହେଲେ ନାହିଁ। ଷଣ୍ମୁଖ (ଛଅମୁଖା) କାର୍ତ୍ତିକେୟ ନାରୀମାନେ ପ୍ରତି ଆସକ୍ତ ଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ମାଆଙ୍କ ଶାପ ଭୟରୁ ପାର୍ବତୀ ଭୟଭୀତ ହେଇ ଚିନ୍ତା କରିଲେ। ସେ ମାତୃସ୍ନେହରୁ ଏହିପରି ଭାବିଲେ ଯେ, ଦେବମାନଙ୍କ କାମନା ସାଧନ ପାଇଁ ତାଙ୍କର ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ଦୀର୍ଘକାଳ ସୁରକ୍ଷିତ ରହିବା ଦରକାର। ଯେଉଁଠି କାର୍ତ୍ତିକେୟ ଆନନ୍ଦ ପାଉଥିଲେ, ସେଠି ପାର୍ବତୀ ତାଙ୍କ ସଦୃଶ ରୂପ ଧାରଣ କରି, ସେହିପରି ଆଚରଣ କରିଥିଲେ। କାର୍ତ୍ତିକେୟ ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ବରୁଣଙ୍କ ସ୍ତ୍ରୀମାନେକୁ ଡାକି ଦେଖିଲେ, ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମାଆଙ୍କ ରୂପ ଦେଖିଲେ। ସେ ଆଦର ସହ ବାହାରି ଆସି, ଅନ୍ୟ ଜଣକୁ ଡାକିଲେ, କିନ୍ତୁ ସେଠାରେ ମଧ୍ୟ ମାଆଙ୍କ ରୂପ ଦେଖି ଲଜ୍ଜାୟିତ ହେଲେ। ଏଭଳି ଅନେକ ନାରୀ ମଧ୍ୟରେ ମାଆଙ୍କ ରୂପ ଦେଖି, ସାରା ସଂସାରକୁ ମାଆରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଦେଖି, ଗଙ୍ଗାପୁତ୍ର କାର୍ତ୍ତିକେୟ ଭୋଗରୁ ବିରକ୍ତ ହେଲେ। ତାଙ୍କର ଏହି ବିରତି ମାଆ ଦ୍ୱାରା ହେବା ଜାଣି, ସେ ଭାବିଲେ—“ଯଦି ଏବେ ମୋତେ ରୋକାଯାଏ, ମୁଁ ପୂର୍ବରୁ ଆରମ୍ଭ କରିଥିଲି।” ଏହିପରି, ମୋ ମାଆ ଦ୍ୱାରା ଘଟିଥିବା ଏହି ସବୁ ବର୍ତ୍ତମାନ ମୋ ପାଇଁ ଉପହାସର କାରଣ; ଦୁଃଖ ଓ ଲଜ୍ଜାରେ ଭରି, ସେ ଗୌତମୀ ନଦୀକୁ ଗଲେ। ଏବଂ ମୋ ମାଆଙ୍କ ରୂପରେ ଥିବା ଏହି ଜନନୀ—ତାଙ୍କୁ ମୋ କଥା ଶୁଣିବାକୁ ଦିଅ: ଏଠାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି, ଯେଉଁ ନାରୀଙ୍କୁ ମୋ ମାଆଙ୍କ ନାମ ଦିଆଯିବ, ସେମାନେ ମୋ ପାଖରେ ମାଆ ସମାନ ମନ୍ତବ୍ୟ ହେବେ। ଏହିପରି ଜାଣି, ଶିବ ଓ ପାର୍ବତୀ ତାଙ୍କ ପୁଅକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି, “ଏହି ଆଚରଣ ବନ୍ଦ କର,” ବୋଲି ଉପଦେଶ ଦେଲେ। ତାପରେ ଦେବମାନଙ୍କ ସ୍ୱାମୀ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୋଇ ଚିନ୍ତା କଲେ—“ମୁଁ କଣ ଦେବି?” ତାଙ୍କ ପିତାଙ୍କ ପାଖରେ ହାତ ଜୋଡି କର୍ତ୍ତିକେୟ ପୁନି କହିଲେ—“ମୁଁ ଦେବମାନଙ୍କ ସେନାପତି ଓ ଆପଣଙ୍କ ପୁଅ; ଏହା ପର୍ଯ୍ୟାପ୍ତ, ମୋ ପାଇଁ କୌଣସି ଆଶୀର୍ବାଦ ଦରକାର ନାହିଁ। କିନ୍ତୁ ଆପଣ ଯଦି ଦେବାକୁ ଚାହାନ୍ତି, ସମସ୍ତ ଜଗତର କଳ୍ୟାଣ କାମନା କରି, ମୁଁ ମୋ ପାଇଁ ନୁହେଁ, ଏହି ଆଶୀର୍ବାଦ ଦିଅନ୍ତୁ—ଯେଉଁମାନେ ମହାପାପ କରିଛନ୍ତି, ଗୁରୁପତ୍ନୀ ସମ୍ପର୍କରେ ଗଲେ ମଧ୍ୟ, ଏଠାରେ ସ୍ନାନ କଲେ ସେମାନେ ପାପମୁକ୍ତ ହେଉନ୍ତୁ। ଏଠାରେ ସ୍ନାନ କଲେ ପଶୁମାନେ ମଧ୍ୟ ଉତ୍ତମ ଜନ୍ମ ପାଉନ୍ତୁ; ଯେଉଁମାନେ ଅଙ୍ଗବିକଳ, ସେମାନେ ରୂପଶ୍ରୀ ପାଉନ୍ତୁ।” ଶିବ ତାଙ୍କ ପୁଅଙ୍କ କଥାରେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ—“ତଥା ହେଉ,” କହିଲେ। ସେଠାରୁ ଏହି ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ 'କାର୍ତ୍ତିକେୟ' ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲା। ଏଠାରେ ସ୍ନାନ ଓ ଦାନ କଲେ ସମସ୍ତ ଯଜ୍ଞର ଫଳ ମିଳେ। ଏହିପରି, କୃତ୍ତିକା ନାମକ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ, କାର୍ତ୍ତିକେୟଙ୍କ ପରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ; ଏହି ସ୍ଥାନର କଥା ଶୁଣିଲେ ମଧ୍ୟ ମନୁଷ୍ୟ ସୋମପାନର ଫଳ ପାଉଥିବା କଥା କୁହାଯାଏ। ପୂର୍ବେ, ତାରକା ବଧ ପାଇଁ ଏକ ଋଷି ଶିବଙ୍କ ବୀର୍ୟ ପାନ କଲେ; ସେହି ବୀର୍ୟରୁ ଗଠିତ ଗର୍ଭ ଦେଖି, ଋଷିମାନଙ୍କ ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ସେ ଋଷିଙ୍କୁ ଆକାଂକ୍ଷା କଲେ। ସପ୍ତ ଋଷିଙ୍କ ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ମଧ୍ୟରେ, ଅରୁନ୍ଧତୀ ବ୍ୟତୀତ, ମାସିକ ଶୁଧି ନିଷ୍ପନ୍ନ ହୋଇଥିବା ଛଅ ଜଣ ସ୍ତ୍ରୀ ଅଗ୍ନିଜନିତ ସେହି ବୀର୍ୟରୁ ଗର୍ଭବତୀ ହେଲେ। ସେମାନେ ପରସ୍ପରେ—“କଣ କରିବୁ? କେଉଁଠି ଯିବୁ? କ'ଣ କଲେ ପୁଣ୍ୟ ମିଳିବ?”—ବୋଲି ଚିନ୍ତା କଲେ। ଏଭଳି କଥାବାର୍ତ୍ତା କରି, ସେମାନେ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ ଗଙ୍ଗାରେ ଗଲେ ଓ ଗର୍ଭକୁ ତ୍ୟାଗ କଲେ, ଯାହା ଫେନ ରୂପେ ଜଳରେ ହୋଇଗଲା। ସେମାନଙ୍କ ସମସ୍ତଙ୍କ ଗର୍ଭ ଜଳରେ ଏକତ୍ରିତ ହୋଇ, ପବନରେ ଏକ ରୂପ ଧାରଣ କଲା; ଏଠାରୁ ଷଣ୍ମୁଖ (କାର୍ତ୍ତିକେୟ) ଜନ୍ମ ନେଲେ। ଗର୍ଭ ତ୍ୟାଗ କରି, ସେ ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ଘରକୁ ଫେରିଲେ; ତାଙ୍କ ରୂପ ବଦଳିଯିବା ଦେଖି, ଋଷିମାନେ କହିଲେ—“ଚାଲ, ଚାଲ! ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ନିଜ ଇଚ୍ଛାରେ ଆଚରଣ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।” ଏଭଳି, ସେ ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ପତିମାନେ ଦ୍ୱାରା ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହେଲେ। ଏହିପରି ଦୁଃଖରେ ଭରି, ପତିମାନେ ତ୍ୟାଗ କରିଥିବା ସେ ଛଅ ଜଣ ନାରୀକୁ ନାରଦ ଦେଖିଲେ ଓ କହିଲେ—“ହରଙ୍କ ପୁଅ କାର୍ତ୍ତିକେୟ ଜନ୍ମ ନେଇଛନ୍ତି। ସେ ଗଙ୍ଗାପୁତ୍ର, ଅଗ୍ନିଜନିତ ଏବଂ ତାରକା ବଧକାରୀ। ତୁମେ ତାଙ୍କ ପାଖକୁ ଯାଅ, ସେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ତୁମେ ଆନନ୍ଦ ଉପଭୋଗ କରିପାରିବେ।” ଦିବ୍ୟ ଋଷିଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, କୃତ୍ତିକାମାନେ ଷଣ୍ମୁଖଙ୍କ ପାଖକୁ ଗଲେ ଓ ସେଠାରେ ଘଟିଥିବା ସମସ୍ତ ଘଟଣା ତାଙ୍କୁ କହିଦେଲେ।