ମଣିଷ ଶରୀରରେ ତିନି କୋଟି ଅଧା କେଶ ଯେତିକି ଅଛି, ଏତିକି ବର୍ଷ ଯାଏଁ, ଯେ ଭାର୍ୟା ସ୍ୱାମୀଙ୍କ ଅନୁସରଣ କରେ, ସେ ସ୍ୱର୍ଗରେ ବାସ କରେ। ଏଭଳି ମହା ଫଳ ଲାଭ କରିଥିଲେ ଏକ ପତିବ୍ରତା ପକ୍ଷୀ। ସେ ଭୂମି, ଦେବତାମାନେ, ଗଙ୍ଗା ଓ ବୃକ୍ଷମାନେଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି, ନିଜ ସନ୍ତାନଙ୍କୁ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଇ, ଶିକାରୀଙ୍କୁ କହିଲେ— “ହେ ମହାନ, ଆପଣଙ୍କ ଦୟାରୁ ମୁଁ ଏହି ଫଳ ପାଇଛି। ମୋ ସନ୍ତାନଙ୍କୁ ନେଇ ମୋ ଅପରାଧକୁ ମାଫ କରନ୍ତୁ, ମୁଁ ମୋ ସ୍ୱାମୀଙ୍କ ସହିତ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯାଉଛି।” ଏପରି କହି, ସେ ଧର୍ମପରାୟଣ ପକ୍ଷୀ ଯଜ୍ଞାଗ୍ନିରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ତାଙ୍କ ଅଗ୍ନିରେ ପ୍ରବେଶ କରିବା ସମୟରେ ବିଜୟ ଧ୍ୱନି ଉଠିଲା। ଆକାଶରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଏକ ଦିବ୍ୟ ମହଳ ପ୍ରକଟ ହେଲା; ସେଠାରେ ଦେବତାମାନେ ପରି ଦେଖାଯାଉଥିବା ଦିବ୍ୟ ଦମ୍ପତି ବସିଥିଲେ। ସେମାନେ ଆନନ୍ଦରେ ଶିକାରୀଙ୍କୁ କହିଲେ— “ଆସ, ଆମେ ଦେବଲୋକକୁ ଚଳିଯିବା। ଆପଣ ଆମ ସ୍ୱର୍ଗର ଅତିଥି, ଆମେ ଆପଣକୁ ନିମନ୍ତ୍ରଣ କରୁଛୁ। ଆପଣ ଆମ ସ୍ୱର୍ଗପଥର ସିଢ଼ି; ଆପଣଙ୍କୁ ନମସ୍କାର।” ଶିକାରୀ ତାଙ୍କୁ ଦେଖି, ଧନୁଷକୁ ପକେଇ ହାତ ଯୋଡି କହିଲେ— “ମୋତେ ଛାଡ଼ି ଯିଅନ୍ତୁ ନାହିଁ, ହେ ମହାଭାଗ୍ୟବତୀମାନେ; ଯିଏ ବୁଝିନାହିଁ, ସେଠାରେ କିଛି ଦିଅନ୍ତୁ ନାହିଁ। ଏଠାରେ ମୁଁ ଆପଣଙ୍କର ଅତିଥି; ମୋ ପାପର ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ କିପରି, ଆପଣମାନେ ମୋତେ କୁହନ୍ତୁ।” ସେମାନେ କହିଲେ— “ଗୌତମୀ ନଦୀକୁ ଯାଅ, ଶୁଭ ହେଉ। ତାଙ୍କୁ ତୁମ ପାପ କହିଦିଅ। ସେଠାରେ ସ୍ନାନ କଲେ ସମସ୍ତ ପାପ ମୁକ୍ତି ମିଳିବ। ପାପମୁକ୍ତ ହେଇ, ପୁଣି ଗଙ୍ଗାରେ ସ୍ନାନ କରିଲେ, ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞର ଫଳ ମିଳିବ ଏବଂ ଧର୍ମଶୀଳ ହେବୁ। ଗୌତମୀ ନଦୀରେ, ଯେଉଁଠାରେ ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ, ଶିବ ଓ ଶମ୍ଭୁ ବାସ କରନ୍ତି, ସେଠାରେ ପୁଣି ସ୍ନାନ କଲେ ତୁମ ଅଶୁଚି ଶରୀର ପଡ଼ିଯିବ। ଏହି ଦିବ୍ୟ ମହଳକୁ ଉପରେ ଚଢ଼ି, ତୁମେ ନିଶ୍ଚିତ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯିବୁ।” ଏହି ଉପଦେଶ ଶୁଣି, ଶିକାରୀ ଏହାଁ କହିଥିବା ପରି କଲେ। ସେ ଦିବ୍ୟ ମହଳକୁ ଚଢ଼ି, ଦିବ୍ୟ ଦେହ ପାଇଲେ। ଦିବ୍ୟ ମାଳା, ଦିବ୍ୟ ବସ୍ତ୍ର ପିନ୍ଧି, ଅପ୍ସରାମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସମ୍ମାନିତ ହୋଇ, ପକ୍ଷୀ, ପକ୍ଷୀନୀ ଓ ଶିକାରୀ, ଏମାନେ ତିନିଜଣେ ଗଙ୍ଗାର ଶକ୍ତିରେ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ। ସେଥିଠାରୁ ଏହି ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ “କପୋତ” ବୋଲି ପରିଚିତ ହେଲା; ଏଠାରେ ସ୍ନାନ, ଦାନ, ପିତୃତର୍ପଣ ହୁଏ। ଏଠାରେ ପାଠ, ଯଜ୍ଞ ଦିଆଯାଏ, ଏବଂ ଏହା ଅନନ୍ତ ପୁଣ୍ୟ ଦେଇଥାଏ। ଏହିପରେ କାର୍ତ୍ତିକେୟଙ୍କ ପବିତ୍ର ସ୍ଥାନ, ଯାହାକୁ “କୌମାର” ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଏହା ସର୍ବୋତ୍ତମ ତୀର୍ଥ। ଏହାର ନାମ ମାତ୍ର ଶୁଣିଲେ ମଧ୍ୟ, ଲୋକ ଧନୀ ଓ ସୁନ୍ଦର ହୁଏ। ତାରକା ଦାନବ ବଧ ଓ ସ୍ୱର୍ଗରେ ଶାନ୍ତି ପରେ, ପାର୍ବତୀ ମମତାଭରା ହୃଦୟରେ ତାଙ୍କ ପୁଅ କାର୍ତ୍ତିକେୟଙ୍କୁ କହିଲେ— “ତୁମ ଇଚ୍ଛାମତେ ତିନି ଲୋକରେ, ତୁମ ହୃଦୟର ପ୍ରିୟ ଭୋଗ କର, ମୋ ଆଜ୍ଞା ଓ ତୁମ ବାପାଙ୍କ ଆଶୀର୍ବାଦରେ ଆନନ୍ଦରେ ରୁହ।” ମାତୃବାକ୍ୟ ଶୁଣି, ବିଷାଖ (କାର୍ତ୍ତିକେୟ) ଦେବତାମାନଙ୍କ ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ସହ ଆନନ୍ଦ କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ, ଦେବୀମାନେ ମଧ୍ୟ ଆନନ୍ଦ ଉପଭୋଗ କରିଲେ। ଦେବୀମାନେ ସହିତ କାର୍ତ୍ତିକେୟ ମଜା କରୁଥିବା ବେଳେ, ସ୍ୱର୍ଗରେ ଥିବା ଦେବତାମାନେ ତାଙ୍କୁ ବାରଣ କରିପାରୁନାହାନ୍ତି। ସେମାନେ ପାର୍ବତୀଙ୍କୁ ଏହି ବିଷୟ ଜଣାଇଲେ; ମାତା ଓ ଦେବତାମାନେ ବାରମ୍ବାର ବାରଣ କଲେ ମଧ୍ୟ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ କାର୍ତ୍ତିକେୟ ଥମିଲେ ନାହିଁ। ଛଅମୁଖୀ କାର୍ତ୍ତିକେୟ ନାରୀମାନେ ପ୍ରତି ଆସକ୍ତ ଥିଲେ, ମାତାଙ୍କ କଥା ଶୁଣିଲେ ନାହିଁ; ପାର୍ବତୀ ଶାପଭୟରେ ଭୟଭୀତ ହୋଇ ଚିନ୍ତା କରିଲେ। ମାତୃସ୍ନେହରେ, ଦେବୀମାନେ ଦୀର୍ଘକାଳ ରକ୍ଷିତ ହେବା ଦରକାର ବୋଲି ଭାବି, ପାର୍ବତୀ ମନେମନେ ଅନେକ ଭାବିଲେ। ଯେଉଁଠି କାର୍ତ୍ତିକେୟ ଆନନ୍ଦ କରୁଥିଲେ, ସେଠି ପାର୍ବତୀ ତାଙ୍କ ଆକୃତି ଧାରଣ କରି, ସେହି ରୂପରେ ବ୍ୟବହାର କଲେ। ଯେତେବେଳେ ଷଣ୍ମୁଖ (କାର୍ତ୍ତିକେୟ) ଇନ୍ଦ୍ର, ବରୁଣଙ୍କ ସ୍ତ୍ରୀମାନେକୁ ଡାକି, ତାଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ, ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମାତାଙ୍କ ରୂପ ଦେଖିଲେ। ସେମାନଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି ଦୂରେ ହଟିଲେ, ପୁଣି ଅନ୍ୟ ଜଣକୁ ଡାକିଲେ; ତାଙ୍କରେ ମଧ୍ୟ ମାତାଙ୍କ ରୂପ ଦେଖି ଲଜ୍ଜା ପାଇଲେ। ଏଭଳି ଅନେକ ନାରୀ ମଧ୍ୟରେ ମାତାଙ୍କ ରୂପ ଦେଖି, ସାରା ବିଶ୍ୱକୁ ମାତାରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଦେଖି, ଗଙ୍ଗାପୁତ୍ର କାର୍ତ୍ତିକେୟ ବିରକ୍ତ ହେଲେ। ମାତାଙ୍କ କାରଣରୁ ନିଜ ଭୋଗରୁ ବିରତ ହେଉଛନ୍ତି ବୋଲି ବୁଝି, ଭାବିଲେ— “ଏବେ ମୋତେ ବାନ୍ଧାଯାଉଛି, କିନ୍ତୁ ମୁଁ ତ ଏପୂର୍ବରୁ ଆରମ୍ଭ କରିଥିଲି।” ଏହି ସବୁ ମାତାଙ୍କ କାରଣରୁ, ଏବେ ମୋ ପାଇଁ ହସ୍ୟର ଅବସ୍ଥା; ଏଭଳି ଲଜ୍ଜାରେ ଭରି, ସେ ଗୌତମୀ ନଦୀକୁ ଗଲେ। “ଏହି ମାତାଙ୍କ ରୂପରେ ଯାହା ଅଛନ୍ତି, ସେ ମୋ କଥା ଶୁଣନ୍ତୁ: ଏଠାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି, ମୋ ମାତାଙ୍କ ନାମରେ ଯେଉଁ ନାରୀ ରହିବେ, ସେମାନେ ମୋ ପାଖରେ ମାତା ସମାନ ହେବେ।” ଏଭଳି ଜାଣି, ବିଶ୍ୱନାଥ ଶିବ ପାର୍ବତୀ ସହ କାର୍ତ୍ତିକେୟଙ୍କୁ ବାନ୍ଧି କହିଲେ— “ଏହି ଆଚରଣ ରୁକିଯିବା ଉଚିତ୍,” ଗୁରୁ ଏପରି କହିଲେ। ତାପରେ ଦେବତାମାନେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ, “କ’ଣ ଦେବି?” ବୋଲି ଚିନ୍ତା କଲେ। କାର୍ତ୍ତିକେୟ ହାତ ଯୋଡି ପୁଣି ବାପାଙ୍କୁ କହିଲେ— “ମୁଁ ଦେବସେନାପତି, ଆପଣଙ୍କ ପୁଅ; ଆଉ ମୋ ପାଇଁ କିଛି ଦରକାର ନାହିଁ, ମୋତେ ବର ଦେବା ଆବଶ୍ୟକ ନାହିଁ। ତଥାପି, ଯଦି ଆପଣ ଦିଆଇବାକୁ ଚାହାନ୍ତି, ଏହା ଜଗତର ଭଲ ପାଇଁ ଦିଅନ୍ତୁ, ମୋ ପାଇଁ ନୁହେଁ— ଏହି ଦିଅନ୍ତୁ। “ଯେଉଁମାନେ ମହାପାପ କରିଛନ୍ତି, ଗୁରୁପତ୍ନୀଙ୍କୁ ଛୁଇଁଛନ୍ତି, ସେମାନେ ଏଠାରେ ମାତ୍ର ସ୍ନାନ କଲେ ମଧ୍ୟ, ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତ ହେଉନ୍ତୁ। ଏଠାରେ ପଶୁମାନେ ମଧ୍ୟ ଉତ୍ତମ ଜନ୍ମ ପାଉନ୍ତୁ, ଅପଙ୍ଗମାନେ ସ୍ନାନ କରି ସୁନ୍ଦର ହେଉନ୍ତୁ।” ଶମ୍ଭୁ, ପୁଅଙ୍କ ଉତ୍ତମ କଥାରେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ, “ତଥାସ୍ତୁ” କହିଲେ। ଏହିଠାରୁ ଏହି ତୀର୍ଥ କାର୍ତ୍ତିକେୟଙ୍କ ନାମରେ ପରିଚିତ ହେଲା; ଏଠାରେ ସ୍ନାନ, ଦାନ କଲେ ସମସ୍ତ ଯଜ୍ଞର ଫଳ ମିଳିଥାଏ। ଏହି ତୀର୍ଥକୁ “କୃତ୍ତିକା” ବୋଲି ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ; କାର୍ତ୍ତିକେୟଙ୍କ ପରେ ଏହି ନାମ। ଏହି ତୀର୍ଥର କଥା ମାତ୍ର ଶୁଣିଲେ ମଧ୍ୟ, ଲୋକ ସୋମପାନର ଫଳ ପାଉଥାଏ।