ନାରଦ ମୁନି, ଗଙ୍ଗା ନଦୀର ତଟରେ ହରି ନିଜ ଶରୀରର ରକ୍ତ ଦୂଷିତ ଅଂଗଗୁଡିକୁ ପ୍ରକ୍ଷାଳନ କଲେ। ଏଠାରେ ଏକ ବିଶେଷ ପୋକରୀ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା, ଯାହାକୁ ବରାହ ପୋକରୀ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ତାପରେ, ହରି ନିଜ ମୁଁହରେ ବିଶ୍ୱ ଯଜ୍ଞକୁ ରଖି, ଦେବତାମାନଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ଏହାକୁ ପ୍ରକାଶ କଲେ, ଏବଂ ତାଙ୍କର ମୁଁହରୁ ଯଜ୍ଞ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା। ଏହି ଘଟଣା ପରେ ଯଜ୍ଞର ମୁଖ୍ୟ ଚମ୍ମସକୁ ବରାହ ଆକୃତି ବୋଲି ଉପାଧି ମିଳିଲା; ଏହା ଅନ୍ୟ ଏକ କାରଣରୁ ମଧ୍ୟ ଏପରି ହେଲା। ଏହି କାରଣରୁ ବରାହ ତୀର୍ଥ ସବୁଠୁ ପବିତ୍ର ଏବଂ ଚାହିଦା ପୂରଣ କରିବାରେ ସମର୍ଥ; ଏଠାରେ ସ୍ନାନ କରିବା ଓ ଦାନ ଦେଇବା, ସମସ୍ତ ଯଜ୍ଞର ଫଳ ଦେଇଥାଏ। ଯେଉଁମାନେ ଏଠାରେ ରହି ନିଜ ପିତୃପୂଜା କରନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କର ପୂର୍ବଜମାନେ ପାପମୁକ୍ତ ହୋଇ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି। କୁଶାବର୍ତ୍ତ ତୀର୍ଥର ମହିମା ମୁଁ କହିପାରିବି ନାହିଁ, କିନ୍ତୁ ଏହାକୁ କେବଳ ସ୍ମରଣ କରିଲେ ମଧ୍ୟ ମନୁଷ୍ୟର ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ ହୁଏ। କୁଶାବର୍ତ୍ତ ମାନବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏକ ନାମୀ ତୀର୍ଥ, ଯେଉଁଠି ମହାତ୍ମା ଗୌତମ କୁଶା ଗ୍ରାସରେ ଏକ ତୁର୍ବିନ ତିଆରି କରିଥିଲେ। ସେ କୁଶା ଦ୍ୱାରା ତୁର୍ବିନ କରି, ନଦୀକୁ ଆଣିଥିଲେ; ଏଠାରେ ସ୍ନାନ ଓ ଦାନ ଦେଇଲେ ପିତୃଗଣ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୁଅନ୍ତି। ନୀଳ ପର୍ବତରୁ ନୀଳ ଗଙ୍ଗା ନଦୀ ଉଦ୍ଗମ ହୁଏ, ଏଠାରେ ଭକ୍ତିରେ କରାଯାଉଥିବା ସ୍ନାନ ଓ ଅନ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟଗୁଡିକ ଅବିନାଶୀ ଫଳ ଦେଇଥାଏ, ଏବଂ ପିତୃଗଣଙ୍କୁ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ କରେ। କପୋତ ତୀର୍ଥ ତିନି ଲୋକରେ ସବୁଠୁ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ତୀର୍ଥ ବୋଲି ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ମୁଁ ଏହାର ଆକୃତି ବିବରଣ କରିବି, ନାରଦ। ବ୍ରହ୍ମଗିରିରେ ଏକ ଶିକାରୀ ଥିଲା, ଯେଉଁଠି ସେ ଅତ୍ୟନ୍ତ କ୍ରୂର ଥିଲେ। ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ସାଧୁ, ଗୋପାଳ, ଜନ୍ତୁମାନେ ଓ ପଶୁମାନେ ଉପରେ ଅନ୍ୟାୟ କରୁଥିଲେ; ଏହି ପାପୀ, ରୋଷି, ମିଥ୍ୟା ବକ୍ତା ଥିଲେ। ସେ ବିକଟ ଆକୃତିର, ଅତି କ୍ରୂର, କଳା ଚକ୍ଷୁ, ଛୋଟ ବାହୁ, ପ୍ରୋତ୍ତି ଦାନ୍ତ, ନାକ ଓ ଚକ୍ଷୁ ନାହିଁ, ଛୋଟ ପାଦ, ଚଉଡ଼ା ଉଦର ଥିଲେ। ଛୋଟ ପେଟ, ଛୋଟ ବାହୁ, ବିକୃତ, ଗଧା ଭଳି ଚିତ୍କାର କରୁଥିଲେ, ଦୂଷ୍ଟ ମନ, ପାପୀ, ତୀର-ଧାରୀ ଥିଲେ। ତାଙ୍କର ପତ୍ନୀ ଏହିପରି ଦୂଷ୍ଟ ଥିଲେ, ତାଙ୍କର ପିଲାମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହିପରି। ପତ୍ନୀର ପ୍ରେରଣାରେ ସେ ଏକ ଘନ ଜଙ୍ଗଲକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ଏହି ଦୁଷ୍ଟ ମନୁଷ୍ୟ ଅନେକ ପଶୁ ଓ ପକ୍ଷୀ ମାରିଦେଲେ, କିଛିକୁ ଜୀବନ୍ତ ଅବସ୍ଥାରେ ଖାଞ୍ଚାରେ ରଖିଲେ, ଅନ୍ୟମାନଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଏପରି କଲେ। ଭୟଙ୍କର ଭାବେ ଭୁକା ଓ ତିଆଁରେ ବିପର୍ଯ୍ୟସ୍ତ, ଘରକୁ ଫେରିଲେ। ଦିନ ହେଉଥିଲା ଅପରାହ୍ନ, ବସନ୍ତ ଋତୁ ଶେଷ ହୋଇଯାଇଥିଲା; ଏହି ସମୟରେ ଆକସ୍ମିକ ଭୟଙ୍କର ବଜ୍ରପାତ ଓ ବିଦ୍ୟୁତ, ମେଘ ଗଠିଲା। ବାୟୁ ଦେଖିଲା, ପଥର ଓ ଜଳର ଝଡ଼, ଶିକାରୀ ଏହି ବେଳେ ଦୂର୍ବଳ ହୋଇ ତାଙ୍କର ପଥ ଉପରେ ଚାଲିପାରିଲେ ନାହିଁ। ସେ ଜଳ, ଭୂମି, ଗଡ଼ି, ପଥ, ଦିଗ୍ଦିନ୍ଦିନ୍ ଅନ୍ତର କରିପାରିଲେ ନାହିଁ; ଏହି ସମୟରେ ଦିନ୍ଦିନ୍ ଦୂଷ୍ଟ ଓ ଦୂର୍ବଳ, ଆଶ୍ରୟ ମିଳିଲେ ନାହିଁ। ସେ ଭାବିଲେ, “କେଉଁଠି ଯିବି? କେଉଁଠି ରହିବି? କଣ କରିବି? ମୁଁ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀର ଜୀବନ ନେଇଥାଏ, ମୃତ୍ୟୁ ଭଳି।” “ଏବେ ମୋର ଅନ୍ତ ଆସିଛି—ଏହି ପଥର ଝଡ଼; ମୋତେ ବଞ୍ଚାଇବାକୁ କେହି ନାହିଁ, ନ ପାହାଡ଼, ନ ଗଛ।” ଏପରି ଭାବିବା ସମୟରେ, ଶିକାରୀ ଜଙ୍ଗଲରେ ନିକଟରେ ଏକ ବଡ଼ ଗଛ ଦେଖିଲେ, ଯାହା ତାରାମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଅତ୍ରି ଋଷି ଭଳି, ପଶୁମାନେ ମଧ୍ୟରେ ସିଂହ ଭଳି, ଗୃହସ୍ଥ ଭଳି ଆଶ୍ରମ ମଧ୍ୟରେ, ମନ ଭଳି ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ମଧ୍ୟରେ, ଏହି ଗଛ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କର ରକ୍ଷକ ଥିଲା। ସେ ଏହି ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଗଛର ତଳେ ଆଶ୍ରୟ ନେଲେ, ତାଙ୍କର ପୋଷାକ ଭିଜିଗଲା, ଏବଂ ବସିଗଲେ। ସେ ତାଙ୍କର ପତ୍ନୀ ଓ ପିଲାମାନେ ଉପରେ ଚିନ୍ତା କରି, ତାଙ୍କର ଜୀବନ ହେବ କି ନାହିଁ ଭାବିଲେ; ଏହି ବେଳେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅସ୍ତ ହେଲା। ଏହି ଗଛର ତଳେ ଏକ ପରିବାରୀୟ ପକ୍ଷୀ, ଏକ କପୋତ (ପିଜନ), ତାଙ୍କର ପତ୍ନୀ, ପୁଅ ଓ ନାତିମାନେ ସହିତ ରହୁଥିଲେ। ଏହି ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଗଛର ତଳେ ସେମାନେ ଅନେକ ବର୍ଷ ନିର୍ଭୟ, ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ଓ ଶାନ୍ତିରେ ରହିଥିଲେ। ତାଙ୍କର ପତ୍ନୀ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୟାଳୁ, ସ୍ୱାମୀପ୍ରତି ପ୍ରେମିକା ଥିଲେ; ଗଛର ଏକ ଖୋଲରେ ଏହି ପରିବାର ଜଳ, ବାୟୁ, ଅଗ୍ନିରୁ ନିରାପଦ ଥିଲା। ସେମାନେ ସଦା ପତ୍ନୀ ଓ ପିଲାମାନେ ଉପରେ ଘିରି ରହୁଥିଲେ; ଏହି ଦିନ ଭାଗ୍ୟକ୍ରମରେ, କପୋତ ଓ ତାଙ୍କର ମେଟି ଖାଦ୍ୟ ଖୋଜିବାକୁ ଚାଲିଗଲେ। ପିଜନ ଫେରିଆସିଲେ, କିନ୍ତୁ ମେଟି ଦୁଃଖକ୍ରମରେ ଶିକାରୀର ଖାଞ୍ଚାରେ ଧରାପଡ଼ି ରହିଗଲେ। ସେ ଜୀବନ୍ତ ଅବସ୍ଥାରେ ଶିକାରୀ ଦ୍ୱାରା ଧରାପଡ଼ି ରହିଲେ; ପୁରୁଷ କପୋତ ତାଙ୍କର ପିଲାମାନେ ମା ହାରାଇଲେ ଦେଖି ଦୁଃଖିତ ହେଲେ। ଭୟଙ୍କର ବର୍ଷା ଆସିଲା, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅସ୍ତ ହେଲା; ନିଜ ଘୋସ ମେଟି ବିନା ଦେଖି ସେ ବିପ୍ରଳମ୍ବରେ ପଡ଼ିଲେ। ସେ ବୁଝିପାରିଲେ ନାହିଁ ଯେ ମେଟି ବନ୍ଧି ଖାଞ୍ଚାରେ ଅଛନ୍ତି; ସେ ନିଜ ପ୍ରିୟା ମେଟିର ଗୁଣ ସ୍ମରଣ କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ। "ମୋର ଧର୍ମପରାୟଣା, ମୋର ଆନନ୍ଦ ବଢ଼ାଇବା, ମୋର ଶରୀର ଓ ଧର୍ମର ମା, ଏଯାଁ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଫେରିଲେ ନାହିଁ। ସେ ସଦା ମୋର ସାଥୀ, ଧର୍ମ, ଅର୍ଥ, କାମ, ମୋକ୍ଷରେ; ମୋତେ ଖୁସି କରି ହସେ, ରୋଷି ହେଲେ ମୋର ଦୁଃଖ ଦୂର କରେ। ସେ ସଦା ମୋ ଶବ୍ଦରେ ଆନନ୍ଦିତ, ମୋ ସହ ବିଚାର କରେ; ଏଯାଁ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଫେରିଲେ ନାହିଁ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅସ୍ତ ହେଲା।" "ସେ ନା ବ୍ରତ, ନା ମନ୍ତ୍ର, ନା ଭାଗ୍ୟ, ନା ଧର୍ମ ଓ ଅର୍ଥର ଅର୍ଥ ଜାଣନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ସ୍ୱାମୀପ୍ରତି ନିବେଦିତ, ତାଙ୍କର ଜୀବନ, ବିଚାର, ଏବଂ ପ୍ରେମ ସ୍ୱାମୀପ୍ରତି।" "ଏଯାଁ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମୋର ଧର୍ମପରାୟଣା ଫେରିଲେ ନାହିଁ; ମୁଁ କଣ କରିବି, କିମ୍ବା କେଉଁଠି ଯିବି? ଘର ଓ ଜଙ୍ଗଲ ଦୁହିଁଠି ମୋତେ ଖାଲି ଲାଗୁଛି।" "ସେ ସହିତ, ସମୃଦ୍ଧି କିମ୍ବା ବିପଦରେ, ଭୟଙ୍କର ମଧ୍ୟ ସୁନ୍ଦର ହେଉଥାଏ; ଏଯାଁ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ମୋର ପ୍ରିୟା, ଯିଏ ଘରକୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଇଥିଲେ, ଫେରିଲେ ନାହିଁ।" ଏପରି ଦୁଃଖ ଓ ଭାବନାରେ ଶିକାରୀ ଏବଂ କପୋତ ଦୁଇଜଣ ନିଜ ନିଜ ପରିବାର ଓ ଜୀବନ ଉପରେ ଚିନ୍ତା କରୁଥିଲେ, ତୀର୍ଥର ଏହି ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଘଟଣା ଏପରି ଭାବେ ଘଟିଲା।