ଏହିଭଳି, ମହାମୁନି, ରାଜସ୍ୱରୂପୀ ଗଙ୍ଗାର କଥା କୁହାଯାଉଛି—ଏହାର ମଧ୍ୟଭାଗରୁ ପବିତ୍ର ନଦୀ ପୂର୍ବ ସାଗରକୁ ବହିଗଲା। ଏହି ଦିବ୍ୟ ଗଙ୍ଗା, ଶୁଦ୍ଧିକର୍ତ୍ତ୍ରୀ, ମହେଶ୍ୱରୀ, ବୈଷ୍ଣବୀ ଏବଂ ବ୍ରାହ୍ମୀ ଭାବରେ ପୂଜିତ; ଭାଗୀରଥୀ ଏହି ଦେବୀ ହିମାଳୟ ପର୍ବତର ଶିଖରମାନେ ମଧ୍ୟରେ ବିରାଜିତି। ଶିବଙ୍କ ଜଟାରେ ଥିବା ଜଳ ଦୁଇ ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ ହେଲା—ବିନ୍ଧ୍ୟ ପର୍ବତର ଦକ୍ଷିଣକୁ ଏହା ଗୌତମୀ ଗଙ୍ଗା ବୋଲି ଜଣାଯାଏ, ଉତ୍ତରକୁ ଭାଗୀରଥୀ ଭାବେ ପରିଚିତ। ମୋ ମନ ତୁମେ କହିଥିବା କଥା ଶୁଣି ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହେଉନାହିଁ; ମୋର ଆଗ୍ରହ ପବିତ୍ର ସ୍ଥଳମାନଙ୍କର ଫଳ ବିଷୟରେ ଜାଣିବାକୁ। ପ୍ରଥମେ, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଆଣିଥିବା ଗଙ୍ଗା ବିଷୟରେ ଏବଂ ପୃଥକ୍ ପୃଥକ୍ ଭାବେ ପବିତ୍ର ସ୍ଥଳମାନଙ୍କର ଫଳ, ମହତ୍ତ୍ୱ ଏବଂ ତାଙ୍କ ଐତିହ୍ୟ କ୍ରମବଦ୍ଧ ଭାବେ କୁହ। ମୁଁ ସମସ୍ତ ପବିତ୍ର ସ୍ଥଳମାନଙ୍କର ବିଶେଷତା, ଫଳ ଏବଂ ମହତ୍ତ୍ୱ କହିପାରିବି ନାହିଁ, ତୁମେ ମଧ୍ୟ ଏତେ ଶୁଣିପାରିବ ନାହିଁ। ତଥାପି, ମୁଁ କିଛି କହିବି; ନାରଦ, ଶ୍ରଦ୍ଧାଭାବରେ ଶୁଣ, ପବିତ୍ର ସ୍ଥଳ ଏବଂ ଶାସ୍ତ୍ରର ଉକ୍ତିମାନେ। ତିନି ଚକ୍ଷୁ ଥିବା ଭଗବାନଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି, ମୁଁ ସଂକ୍ଷିପ୍ତରେ ସେହି ସ୍ଥଳମାନଙ୍କ ବିଷୟରେ କହିବି, ଯେଉଁଠାରେ ପ୍ରଭୁ ତ୍ରୟମ୍ବକ ଭାବେ ପ୍ରକଟ ହୋଇଥିଲେ। ତ୍ରୟମ୍ବକ ନାମକ ଏହି ତୀର୍ଥ ଭୋଗ ଏବଂ ମୋକ୍ଷ ଦେଇଥାଏ; ଅନ୍ୟ ଏକ ପବିତ୍ର ସ୍ଥଳ ହେଉଛି ବରାହ, ଯାହା ତିନି ଲୋକରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ଏହାର ରୂପ ଏବଂ କିପରି ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ନାମରେ ଏହା ହୋଇଥିଲା, ମୁଁ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବି। ଏକଥିରେ ଦେବତାମାନେ ହାରିଗଲାପରେ ଏକ ଦାନବ ବଳିଦାନ ଦଳବଳକୁ ହରଣ କଲା। ସେ ସିନ୍ଧୁସେନ ନାମକ ପାତାଳ ଲୋକକୁ ପ୍ରବେଶ କଲା; ବଳିଦାନ ପାତାଳକୁ ଯିବା ସହିତ ପୃଥିବୀରୁ ବଳିଦାନ ଶୂନ୍ୟ ହେଇଗଲା। ଏହିପରି ଦୃଶ୍ୟରେ, ନ ଏହି ଲୋକ ରହିଗଲା, ନ ଅଗ୍ରଲୋକ; ବଳିଦାନ ହରାଇଯିବାରୁ ଦେବତାମାନେ ଚିନ୍ତିତ ହୋଇ ଏହି ଦାନବ ପଛରେ ପାତାଳକୁ ଗଲେ। ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ଦେବତାମାନେ ସେଠାରେ ତାଙ୍କୁ ହରାଇପାରିଲେ ନାହିଁ; ସେମାନେ ପୁନି ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପାଖକୁ ଗଲେ ଏବଂ ସମସ୍ତ କଥା କହିଲେ। ଦାନବର କାର୍ଯ୍ୟ ହେଉଛି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବଳିଦାନ ଧ୍ୱଂସ କରିଦେବା; ତେବେ ଭଗବାନ ବରାହ ରୂପ ଧାରଣ କରି କହିଲେ—"ମୋ ହାତରେ ଶଂଖ, ଚକ୍ର ଏବଂ ଗଦା ଧରି, ମୁଁ ପାତାଳକୁ ଯାଇ, ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠକୁ ବଧ କରି ପବିତ୍ର ବଳିଦାନ ଆଣିବି।" "ସମସ୍ତ ଦେବତା ଦେବଲୋକକୁ ଫେରିଯାଆନ୍ତୁ; ତୁମ ମନର ଚିନ୍ତା ଦୂର ହେଉ। ଯେପଥରେ ଗଙ୍ଗା ଗଭୀରତାକୁ ପହଞ୍ଚିଥିଲେ, ସେହିପଥରେ ଚକ୍ରଧାରୀ ବିଷ୍ଣୁ ଯିବେ।" ଏପରି କହି, ସେ ବରାହ ରୂପେ ଭୂମିକୁ ଭେଦି ଶୀଘ୍ର ପାତାଳକୁ ପହଞ୍ଚିଗଲେ। ସେଠାରେ ରାକ୍ଷସ ଏବଂ ଦାନବମାନେ ବଧ ହେଲେ; ବରାହ ରୂପୀ ଭଗବାନ ମହା ବଳିଦାନକୁ ମୁହଁରେ ଧରି, ବଳିଦାନର ଉପଭୋକ୍ତା ଭାବେ ବଳିଦାନକୁ ଉଠାଇଲେ। ଯେପଥରେ ବିଷ୍ଣୁ ଗଭୀର ପାତାଳକୁ ଗଲେ, ସେହିପଥରେ ରାକ୍ଷସ ବିଜୟୀ ବିଷ୍ଣୁ ବଳିଦାନକୁ ମୁହଁରେ ଧରି ପୁନି ବାହାରିଲେ। ବ୍ରହ୍ମଗିରି ପର୍ବତରେ ଦେବତାମାନେ ହରିଙ୍କ ପଥ ଅପେକ୍ଷା କରୁଥିଲେ; ସେଠାରୁ ବାହାରି ସେ ଗଙ୍ଗାର ମୂଳକୁ ଆସିଲେ। ଏଠାରେ, ନାରଦ, ତାଙ୍କ ଶରୀରରୁ ଲାଗିଥିବା ରକ୍ତକୁ ଗଙ୍ଗା ଜଳରେ ଧୋଇଲେ; ଏଠି ଏକ ବରାହ କୁଣ୍ଡ ଗଠିତ ହେଲା। ଭଗବାନ ହରି ବଳିଦାନକୁ ମୁହଁରେ ଧରି ଦେବମାନେ ମଧ୍ୟରେ, ମହା ବଳିଦାନକୁ ଉଦ୍ଗାର କଲେ; ତାଙ୍କ ମୁହଁରୁ ବଳିଦାନ ପୁନଃ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା। ସେଠାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି, ବଳିଦାନର ପ୍ରଧାନ ହୋମଚରୁ ବରାହ ରୂପ ନାମରେ ପରିଚିତ ହେଲା। ଏହିପରି ଅନ୍ୟ କାରଣରୁ ମଧ୍ୟ ଏହା ହେଲା। ଏହିପରି, ବରାହ ତୀର୍ଥ ସବୁଠାରୁ ପବିତ୍ର ଏବଂ ସମସ୍ତ ଆଶା ପୂରଣ କରେ; ସେଠାରେ ସ୍ନାନ କରିବା ଏବଂ ଦାନ କରିବା ସମସ୍ତ ବଳିଦାନର ଫଳ ଦେଇଥାଏ। ଯେଉଁଠାରେ ଯେଉଁକେହି ତାଙ୍କର ପିତୃପୁରୁଷଙ୍କୁ ଶ୍ରଦ୍ଧାଭାବରେ ସ୍ମରଣ କରନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କର ପୂର୍ବଜମାନେ ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତି ଲାଭ କରି ସ୍ୱର୍ଗକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି। ମୁଁ କୁଶାବର୍ତ୍ତର ମହତ୍ତ୍ୱ କହିପାରିବି ନାହିଁ; କେବଳ ଏହାକୁ ସ୍ମରଣ କଲେ ମଧ୍ୟ ମନୁଷ୍ୟ ପୂର୍ଣ୍ଣତା ଲାଭ କରେ। କୁଶାବର୍ତ୍ତ ମନୁଷ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟରେ ସମସ୍ତ ଆଶା ପୂରଣ କରୁଥିବା ସ୍ଥଳ ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ଯେଉଁଠାରେ ମହାତ୍ମା ଗୌତମ କୁଶା ଘାସ ଦ୍ୱାରା ଏକ ଘୂର୍ଣ୍ଣି ସୃଷ୍ଟି କରିଥିଲେ। ଏହିପରି ଘୂର୍ଣ୍ଣି ସୃଷ୍ଟି କରି, ଋଷି ଗଙ୍ଗାକୁ ଏଠାକୁ ଆଣିଥିଲେ; ସେଠାରେ ସ୍ନାନ ଏବଂ ଦାନ କରିବା ପିତୃପୁରୁଷଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରେ। ନୀଳ ପର୍ବତରୁ ନୀଳ ଗଙ୍ଗା, ସମସ୍ତ ନଦୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ବହିଯାଏ; ଯେଉଁଠି ଭକ୍ତିଭାବରେ କିଛି କରାଯାଏ—ସ୍ନାନ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ—ସେସବୁ ଅକ୍ଷୟ ଓ ପିତୃପୁରୁଷଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରାଏ। କପୋତ ତୀର୍ଥ ତିନି ଲୋକରେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ପବିତ୍ର ସ୍ଥଳ ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ମୁଁ ଏହାର ରୂପ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବି, ମୁନି; ଏହାର ମହତ୍ତ୍ୱ ଶୁଣ। ବ୍ରହ୍ମଗିରିରେ ଏକ ଅତି କ୍ରୂର ଶିକାରୀ ଥିଲେ। ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ସଦାଚାରୀ, ତପସ୍ୱୀ, ଗୋପାଳକ ଓ ପଶୁମାନଙ୍କୁ କ୍ଷତି କରୁଥିଲେ; ସେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ପାପୀ, କ୍ରୁଧ୍ଧ, ମିଥ୍ୟା କଥା କହୁଥିଲେ। ତାଙ୍କ ରୂପ ଭୟଙ୍କର, ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଷ୍ଟ, କଳା ଚକ୍ଷୁ, ଛୋଟ ହାତ, ବାହାରିଆ ଦାନ୍ତ, ନାକ ଓ ଆଖି ନାହିଁ, ଛୋଟ ପାଦ, ଚଉଡ଼ା ପେଟ। ଛୋଟ ପେଟ, ଛୋଟ ହାତ, ବିକୃତ ଶରୀର, ଗଧା ପରି ଚିତ୍କାର, ହାତରେ ଫାନ୍ଦା, ଦୁଷ୍ଟମନ, ସବୁବେଳେ ଧନୁଷ୍ୟ ଧରିଥିଲେ। ତାଙ୍କର ଜଣେ ସ୍ତ୍ରୀ ମଧ୍ୟ ଏହିପରି ଚରିତ୍ରର, ତାଙ୍କର ସନ୍ତାନମାନେ ମଧ୍ୟ ଏଭଳି। ସେ ସ୍ତ୍ରୀର ପ୍ରେରଣାରେ ସେ ଘନ ଜଙ୍ଗଲକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ସେ ଦୁଷ୍ଟ ମଣିଷ ଅନେକ ପଶୁପକ୍ଷୀ ମାରିଦେଲେ, କେତେକ ଜୀବନ୍ତକୁ ଖଚ୍ଛରେ ରଖିଲେ, ଅନ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟ ଏଭଳି କଲେ। ଭୁଖରେ ପୀଡ଼ିତ, ତିର୍ଷ୍ଣାରେ ଅତିକ୍ରାନ୍ତ, ଭ୍ରମଣ କରି, ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପରେ ଘରକୁ ଫେରିଲେ। ଏହିଭଳି, ବିକାଳ ବେଳେ ଓ ବସନ୍ତ ଋତୁ ଶେଷ ହେଉଥିବାବେଳେ, ହଠାତ୍ ମେଘ ଗର୍ଜନ, ବିଜୁଳି ଚମକ, ମେଘ ଆକାଶକୁ ଢାଙ୍କିଦେଲା। ବାୟୁ ବହିଲା, ପ୍ରବଳ ପାଥର ବର୍ଷା ଓ ଜଳ ବର୍ଷା ହେଲା; ଶିକାରୀ ଥକି ଆସୁଥିଲେ, ସେ ତାଙ୍କର ପଥ ଖୋଜିପାରିଲେ ନାହିଁ।