ଦେବତାଙ୍କର କଥା ଶୁଣି, ସେ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ସେଇ ଶିଶୁ ଭାଗୀରଥ ଗଭୀର ତପସ୍ୟା କଲେ । ଏକାଗ୍ର ଓ ଭକ୍ତିମୟ ଚିତ୍ତରେ ସେ ଗଙ୍ଗା ଦେବୀଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କରିଲେ । ଏଭଳି ତାଙ୍କର ତପସ୍ୟାରେ ଗଙ୍ଗା ଦେବୀ ଖୁସି ହେଲେ, ଏବଂ ଶିଶୁ ହେଉଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ସେ ମାନେ ଶିଶୁ ନୁହେଁ ପରି ମହାଦେବଙ୍କୁ ମଧ୍ୟମ କରି ଗଙ୍ଗାକୁ ଗ୍ରହଣ କଲେ ଓ ପାତାଳ ଲୋକକୁ ନେଇଗଲେ । ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ସେ ଗଙ୍ଗାଙ୍କୁ ସ୍ଥାପନ କଲେ ଓ ମହାତ୍ମା କପିଳ ଋଷିଙ୍କୁ ସେଥିରେ ଜଣାଇଲେ । ତା’ପରେ ସେ ହାତ ଜୋଡି ଗଙ୍ଗାଙ୍କୁ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା କରି କହିଲେ, “ମାତା, କପିଳ ମହାର୍ଷିଙ୍କର ଶାପରେ ମୋ ପୂର୍ବଜମାନେ ନାଶ ପାଇଛନ୍ତି । ଏହି କାରଣରୁ, ମା, ଆପଣ ତାଙ୍କୁ ପବିତ୍ର କରିବା ଉଚିତ ।” ଗଙ୍ଗା ଦେବୀ ‘ତଥାସ୍ତୁ’ କହି ସମସ୍ତ ଲୋକଙ୍କ ମଙ୍ଗଳ ଓ ପିତୃମାନେ ପବିତ୍ର ହେବା ପାଇଁ ଅନୁମତି ଦେଲେ । ଅଗସ୍ତ୍ୟ ମୁନି ଦ୍ୱାରା ପିତାଳିତ ସମୁଦ୍ରକୁ ପୂରଣ କରିବା ପାଇଁ ଗଙ୍ଗା ଆସିଥିଲେ; ଏହି ଦିବ୍ୟ ନଦୀକୁ କେବଳ ସ୍ମରଣ କଲେ ମଧ୍ୟ ପାପ ନଶ୍ୱର ହୁଏ । ଭାଗୀରଥ ଏହି ଦିବ୍ୟ ନଦୀକୁ ଅନେକ ରାଜକୁମାରଙ୍କ ଅସ୍ଥି ଓ ପାତାଳ ଲୋକର ଅଂଶକୁ ପବିତ୍ର କରିବା ପାଇଁ ଧାରା ପ୍ରବାହ କରିଲେ । ଯେଉଁମାନେ ଅଗ୍ନିରେ ଦଗ୍ଧ ହୋଇଥିଲେ, ସେମାନେ ପବିତ୍ର ହେଲେ; ଏହିପରେ ଏକ ନଳିକା (ଚ୍ୟାନେଲ) ତିଆରି କଲେ । ମେରୁ ପର୍ବତକୁ ବନ୍ୟା କରି, ଏହି ଶିଶୁ ରାଜା କହିଲେ, “ମା, ଏହି କାର୍ଯ୍ୟକ୍ଷେତ୍ରରେ ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ ହେବା ଉଚିତ ।” ତା’ପରେ ଗଙ୍ଗା ହିମାଳୟକୁ ଗଲେ, ଏବଂ ସେଇ ପବିତ୍ର ପର୍ବତରୁ ଭାରତ ଭୂମିକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ । ଏହି ମଧ୍ୟରୁ ଏହି ପବିତ୍ର ନଦୀ ପୂର୍ବ ସମୁଦ୍ର ଦିଗକୁ ବହିଗଲେ । ଏଭଳି, ମହାମୁନି, ଏହା ହେଉଛି ରାଜସ୍ବରୂପ ଗଙ୍ଗାର କଥା । ଗଙ୍ଗା ହେଉଛନ୍ତି ପବିତ୍ରତାର ମୂର୍ତ୍ତି, ମହେଶ୍ୱରୀ, ବୈଷ୍ଣବୀ ଓ ବ୍ରାହ୍ମୀ ମଧ୍ୟ; ଭାଗୀରଥୀ ଦିବ୍ୟ ନଦୀ ହିମାଳୟ ପର୍ବତର ଶିଖରରେ ବିରାଜିତ । ଶିବଙ୍କ ଜଟାରେ ଥିବା ଜଳ ଦୁଇ ଭାଗରେ ବିଭାଜିତ ହୋଇଛି—ବିନ୍ଧ୍ୟ ପାହାଡ଼ର ଦକ୍ଷିଣରେ ଗୌତମୀ ଗଙ୍ଗା, ଉତ୍ତରରେ ଭାଗୀରଥୀ ନାମରେ ପରିଚିତ । ଏଠାରେ ବୃହସ୍ପତି କହିଲେ, “ମୁଁ ତୁମେ କହିଥିବା ଏହି ଉତ୍ତମ କଥା ଶୁଣି ତୃପ୍ତି ପାଉନି; ମୋର ମନ ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥର ଫଳ ଜାଣିବାକୁ ଆଗ୍ରହୀ । ପ୍ରଥମେ, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଆଣିଥିବା ଗଙ୍ଗା ବିଷୟରେ ଏବଂ ତୀର୍ଥମାନଙ୍କର ଫଳ ଓ ଇତିହାସ ଅନୁକ୍ରମରେ କହ ।” ଉତ୍ତରରେ କଥାକାର କହିଲେ, “ମୁଁ ତୀର୍ଥମାନଙ୍କର ସ୍ୱରୂପ, ଫଳ ଓ ମହିମା ସବୁ କହିପାରିବି ନାହିଁ, ତୁମେ ମଧ୍ୟ ସବୁ ଶୁଣିପାରିବ ନାହିଁ । ତଥାପି, ମୁଁ କିଛି କଥା କହିବି; ନାରଦ, ଶ୍ରଦ୍ଧାଭାବରେ ଶୁଣ । ମୁଁ ପ୍ରଥମେ ତ୍ରିନେତ୍ର ଭଗବାନଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି, ଯେଉଁଠାରେ ପୁଣ୍ୟଶ୍ଳୋକ ଭଗବାନ ତ୍ରୟମ୍ବକ ରୂପେ ପ୍ରକଟ ହୋଇଥିଲେ, ସେଇ ତ୍ରୟମ୍ବକ ତୀର୍ଥ ଏବଂ ତିନି ଲୋକରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଓ ମହିମାଶାଳୀ ବରାହ ତୀର୍ଥ ବିଷୟରେ କହିବି । ଏହି ବରାହ ତୀର୍ଥର ରୂପ ଓ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ନାମରେ ଏହା କେମିତି ହେଲା, ସେଥିରେ ଏକ ଦାନବ ଦେବତାମାନେ ହରାଇ ଯଜ୍ଞ ଅପହରଣ କଲେ, ଏବଂ ସେ ପାତାଳକୁ ଗଲେ । ଏହି ଦାନବଙ୍କ ନାମ ସିନ୍ଧୁସେନ । ଯଜ୍ଞ ପାତାଳକୁ ଯିବାରେ ପୃଥିବୀରୁ ଯଜ୍ଞ ଶୂନ୍ୟ ହେଲା, ଏହା ଦ୍ୱାରା ଏହି ଲୋକ ଓ ପରଲୋକ ଦୁହିଁ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ହୀନ ହେଲା । ଦେବତାମାନେ ଏହି ଦୁଃଖରେ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲେ ଓ ତାଙ୍କୁ ସମସ୍ୟା ଜଣାଇଲେ । ବରାହ ରୂପ ଧାରଣ କରି ଭଗବାନ କହିଲେ, “ମୋ ହାତରେ ଶଂଖ, ଚକ୍ର, ଗଦା ଧରି, ମୁଁ ପାତାଳକୁ ଯିବି ଓ ରାକ୍ଷସମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠଙ୍କୁ ମାରି, ପବିତ୍ର ଯଜ୍ଞକୁ ଆଣିବି ।” ସେ କହିଲେ, “ଦେବତାମାନେ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଫେରିଯାଆନ୍ତୁ; ତୁମେ ଚିନ୍ତା କରନ୍ତୁ ନାହିଁ । ଯେପଥରେ ଗଙ୍ଗା ପାତାଳକୁ ପହଞ୍ଚିଥିଲେ, ସେଇ ପଥରେ ମୁଁ ଚକ୍ରଧାରୀ ବିଷ୍ଣୁ ଯିବି ।” ତେବେ, ସେ ବରାହ ରୂପେ ଭୂମିକୁ ଭେଦି ଶୀଘ୍ର ପାତାଳକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ । ସେଠାରେ ରାକ୍ଷସ ଓ ଦାନବମାନେ ମାରି, ମହାୟଜ୍ଞକୁ ମୁଁହରେ ଧରି, ଏହି ବରାହ ଭଗବାନ ଯଜ୍ଞର ଉପଭୋକ୍ତା ହେଲେ । ଏହିପରି, ଯେପଥରେ ବିଷ୍ଣୁ ଗଭୀରତାକୁ ପହଞ୍ଚିଥିଲେ, ସେଇ ପଥରେ ମହାୟଜ୍ଞକୁ ମୁଁହରେ ଧରି ଦୁଷ୍ଟମାନଙ୍କୁ ହରାଇ ସେ ପୃଥିବୀକୁ ଆସିଗଲେ । ବ୍ରହ୍ମଗିରି ପର୍ବତରେ ଦେବତାମାନେ ହରିଙ୍କ ପଥ ଅପେକ୍ଷା କରୁଥିଲେ; ସେଠାରୁ ଗଙ୍ଗା ଉତ୍ସରେ ପହଞ୍ଚିଲେ । ସେଠାରେ, ନାରଦ, ତାଙ୍କ ଦେହ ରକ୍ତ ଲିପ୍ତ ଥିବାରୁ ଗଙ୍ଗା ଜଳରେ ସ୍ନାନ କଲେ; ଏଠାରେ ବରାହ କୁଣ୍ଡ ତିଆରି ହେଲା । ତା’ପରେ ଭଗବାନ ଦେବମାନେ ଆଗରେ ମୁଁହରେ ଧରିଥିବା ମହାୟଜ୍ଞକୁ ପ୍ରକାଶ କଲେ, ତାଙ୍କ ମୁଁହରୁ ଯଜ୍ଞ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା । ଏହିଠାରୁ ଯଜ୍ଞର ମୁଖ୍ୟ ଅଂଶ ବରାହ ରୂପ ନାମରେ ପରିଚିତ ହେଲା । ଏହି କାରଣରୁ, ବରାହ ତୀର୍ଥ ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରେ ଓ ସৰ্ব ପୂଜାର ଫଳ ଦିଏ; ଏଠାରେ ସ୍ନାନ ଓ ଦାନ କଲେ ସମସ୍ତ ଯଜ୍ଞର ଫଳ ମିଳେ । ଯେଉଁମାନେ ଏଠାରେ ନିବାସ କରି ଶ୍ରଦ୍ଧାଭାବରେ ପିତୃମାନେକୁ ସ୍ମରଣ କରନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କର ପୂର୍ବଜମାନେ ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି । ମୁଁ କୁଶାବର୍ତ୍ତର ମହିମା କହିପାରିବି ନାହିଁ; କେବଳ ଏହାକୁ ସ୍ମରଣ କଲେ ମଧ୍ୟ ମନୁଷ୍ୟ ପୂର୍ଣ୍ଣତା ପାଏ । କୁଶାବର୍ତ୍ତ ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରୁଥିବା ଏକ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ତୀର୍ଥ, ଯେଉଁଠି ମହାତ୍ମା ଗୌତମ କୁଶା ଦ୍ୱାରା ଏକ ଘୂର୍ଣ୍ଣି ତିଆରି କରିଥିଲେ । ସେଠାରେ ଗଙ୍ଗାଙ୍କୁ ଆଣି ସ୍ନାନ ଓ ଦାନ କଲେ ପିତୃମାନେ ପୃଷ୍ଟ ହୁଅନ୍ତି । ନୀଳ ପର୍ବତରୁ ନୀଳ ଗଙ୍ଗା ପ୍ରବାହିତ ହୁଏ; ଏଠାରେ ଭକ୍ତିଭାବରେ କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟ—ସ୍ନାନ ଇତ୍ୟାଦି—କଲେ ସେ ସବୁ ଅକ୍ଷୟ ହୁଏ ଓ ପିତୃମାନେ ପୃଷ୍ଟ ହୁଅନ୍ତି । ତିନି ଲୋକରେ କପୋତ ତୀର୍ଥ ସବୁଠାରୁ ଉତ୍ତମ ତୀର୍ଥ ଭାବେ ପରିଚିତ ।