ଋଷିଙ୍କର ଉପଦେଶ ଶୁଣି, ଭଗୀରଥ ତାଙ୍କୁ ଶିର ନମାଇ କୈଳାସ ପର୍ବତକୁ ଗଲେ। ସେଠାରେ ଶୁଦ୍ଧ ହୋଇ, ଯଦିଓ ଏଏଁ ଶିଶୁ ଥିଲେ ଓ ଶିଶୁସ୍ୱଭାବର କ୍ରୀଡ଼ା କରୁଥିଲେ, ତଥାପି ଚିତ୍ତରେ ଦୃଢ଼ ସଙ୍କଳ୍ପ କରି ତପସ୍ୟାରେ ଲିନ ହେଲେ। ଏବଂ ସେ ଭଗୀରଥ କହିଲେ— “ମୁଁ ଏକ ଶିଶୁ, ମୋର ଜ୍ଞାନ ମଧ୍ୟ ଶିଶୁସ୍ଥାନୀୟ; ହେ ଚନ୍ଦ୍ରକଳାଧାରୀ ପ୍ରଭୁ, ମୁଁ କିଛି ଜାଣେ ନାହିଁ; ତେଣୁ ଦୟା କର। ମୋ ମଙ୍ଗଳ ନିମିତ୍ତେ ଯେଉଁମାନେ କେବେ କେବେ କଥା, ଚିନ୍ତା କିମ୍ବା କାର୍ଯ୍ୟରେ ସାହାଯ୍ୟ କରନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କର ମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ, ହେ ଭୂତପତି, ମୁଁ ଦେବମାନେ ଦ୍ୱାରା ପୂଜିତ ସୋମ ଦେବତାଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରେ। ଯେଉଁମାନେ ମୋତେ ଜନ୍ମ ଦେଇଛନ୍ତି, ପାଳନ କରିଛନ୍ତି, ଏବଂ ମୋ ସଂପ୍ରଦାୟ ଓ ଆଚରଣରେ ସମାନ, ସେମାନଙ୍କ ଇଚ୍ଛା ଶିବ ନିଶ୍ଚୟ ପୂରଣ କରୁନ୍; ମୁଁ ସଦା ଚନ୍ଦ୍ରକଳାଧାରୀ ତାଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରେ। ଏଭଳି ଭଗୀରଥ କହୁଥିବା ବେଳେ, ଶିବ ତାଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ପ୍ରକଟ ହେଲେ ଓ ଏକ ଇଚ୍ଛା ଅନୁସାରେ ବର ଦେବାକୁ କହିଲେ— “ଦେବମାନେ ଯାହା କରିପାରିବେ ନାହିଁ, ସେଠିକି ମୁଁ ନିଶ୍ଚୟ ଦେବି; ଭୟ ବିନା କହ, ହେ ଭଗୀରଥ, ତୁମେ ବୁଦ୍ଧିମାନ। ଭଗୀରଥ ଶିବଙ୍କୁ ଶିର ନମାଇ ଆନନ୍ଦରେ କହିଲେ— “ହେ ଦେବେଶ, ଆପଣଙ୍କ ଯଟାରେ ବସିଥିବା ମହାନ ନଦୀ ମୋ ପୂର୍ବଜମାନଙ୍କର ପବିତ୍ରତା ପାଇଁ ଦିଅନ୍ତୁ; ତେବେ ସମସ୍ତ କାମ ସିଦ୍ଧ ହେବ। ମହେଶ୍ୱର ହସି ଭଗୀରଥଙ୍କୁ କହିଲେ— “ଏହି ନଦୀକୁ ମୁଁ ତୁମକୁ ଦେଲି; ଏବେ ପୁନି ତାଙ୍କୁ ପ୍ରଶଂସା କର, ହେ ଧୃଢ଼ସଙ୍କଳ୍ପ। ଦେବଙ୍କର ଏହି ଉପଦେଶ ଶୁଣି, ଭଗୀରଥ ଏହି ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ମହାତପସ୍ୟା କଲେ, ଏବଂ ଏକାଗ୍ର ଚିତ୍ତରେ ଗଙ୍ଗାଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କଲେ। ଏଭଳି ତାଙ୍କ ଦୟା ଲାଗିଲା, ଯଦିଓ ଏଏଁ ଶିଶୁ, ଶିଶୁ ନୁହେଁ ପରି ଶିବଙ୍କୁ ମାଗିଥିବା ଗଙ୍ଗାକୁ ଗ୍ରହଣ କରି, ତଳଲୋକକୁ ଗଲେ। ସେ ନିୟମାନୁସାରେ ଗଙ୍ଗାଙ୍କୁ ସ୍ଥାପିତ କଲେ ଓ ମହାତ୍ମା କପିଳ ଋଷିଙ୍କୁ ଏହା ଜଣାଇଲେ। ପରେ, ହାତ ଗଠି ଚାରିପଟେ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା କରି କହିଲେ— “ମା, ମୋ ପୂର୍ବଜମାନେ କପିଳ ମହାର୍ଷିଙ୍କ ଶାପରେ ନଶ୍ଟ ହୋଇଛନ୍ତି; ତେଣୁ ଆପଣ ତାଙ୍କୁ ପବିତ୍ର କରନ୍ତୁ। ଦେବୀ ଗଙ୍ଗା କହିଲେ— “ଏହିପରି ହେଉ।” ସେ ସମସ୍ତଙ୍କ ମଙ୍ଗଳ ଓ ପୂର୍ବଜମାନଙ୍କର ପବିତ୍ରତା ପାଇଁ ଏହି କଥା ଦେଲେ। ଅଗସ୍ତ୍ୟ ମୁନି ଯେଉଁ ସମୁଦ୍ର ପିଇଥିଲେ, ତାହା ପୂରଣ ପାଇଁ ଏହି ଦିବ୍ୟ ନଦୀର ସ୍ମରଣ କରିଲେ ମଧ୍ୟ ପାପ ନଶ୍ଟ ହୁଏ। ଭଗୀରଥ ଏହି ନଦୀକୁ ବହାଇଲେ, ବିଶେଷକରି ରାଜପୁତ୍ରମାନଙ୍କ ଅସ୍ଥି ଓ ତଳଲୋକର ସମୁଦ୍ରଖଣ୍ଡ ପାଇଁ। ଯେଉଁମାନେ ଦହିଯାଇଥିଲେ, ସେମାନେ ପବିତ୍ର ହେଲେ; ପରେ ସେ ଏକ ନଳା କଲେ, ଏବଂ ମେରୁ ପର୍ବତକୁ ବନ୍ୟା କଲେ; ଏବେ ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ କ୍ଷେତ୍ରରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କରିବା ପାଇଁ ଦେବୀ ହିମାଲୟକୁ ଗଲେ ଏବଂ ସେଠାରୁ ଭାରତ ଭୂମିକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ସେଠାରୁ ପବିତ୍ର ଗଙ୍ଗା ପୂର୍ବ ସମୁଦ୍ର ଦିଗକୁ ବହିଗଲେ। ଏହିଭଳି, ହେ ମହାମୁନି, ରାଜସ୍ୱ ଗଙ୍ଗାର କଥା ତୁମକୁ କହିଲି। ସେ ଶିବଶକ୍ତି, ବିଷ୍ଣୁଶକ୍ତି, ବ୍ରହ୍ମୀ ଓ ଭଗୀରଥୀ ନାମରେ ପରିଚିତ ଦିବ୍ୟ ନଦୀ ହିମାଲୟର ଶିଖର ମଧ୍ୟରେ ବସିଛନ୍ତି। ଶିବଙ୍କ ଯଟାର ଜଳ ଦୁଇଭାଗ ହେଲା— ବିନ୍ଧ୍ୟ ପାହାଡ଼ର ଦକ୍ଷିଣେ ଗୌତମୀ ଗଙ୍ଗା, ଉତ୍ତରେ ଭଗୀରଥୀ ନାମରେ ପରିଚିତ। ଏତିକି କଥା ଶୁଣି, ଶୃତିକାର୍ତ୍ତା କହିଲେ— “ମୋ ମନ ତୁମେ କହିଥିବା କଥାରେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହେଉନାହିଁ; ପବିତ୍ର କ୍ଷେତ୍ରର ଫଳ ଜାଣିବାକୁ ଆଗ୍ରହୀ।” ପ୍ରଥମେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଆଣିଥିବା ଗଙ୍ଗା ବିଷୟରେ ଏବଂ ପୃଥକ୍ ପୃଥକ୍ ତୀର୍ଥର ଫଳ ଓ ଏହାର ଇତିହାସ କ୍ରମରେ କହିବାକୁ ଅନୁରୋଧ କଲେ। ତେବେ ଉତ୍ତର ମିଳିଲା— “ମୁଁ ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥର ଉତ୍କୃଷ୍ଟତା, ଫଳ ଓ ମହତ୍ତ୍ୱ କହିପାରିବି ନାହିଁ, ତୁମେ ମଧ୍ୟ ଶୁଣିପାରିବ ନାହିଁ। ତଥାପି, ମୁଁ କିଛି କହିବି; ତୁମେ ମନୋଯୋଗରେ ଶୁଣ, ହେ ନାରଦ, ତୀର୍ଥ ଓ ଶାସ୍ତ୍ରବାଣୀ ଯାହା କୁହାଯାଇଛି। ମୁଁ ତ୍ରିନେତ୍ରୀ ଭଗବାନଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି, ସଂକ୍ଷିପ୍ତରେ କିଛି ତୀର୍ଥ କଥା କହିବି, ଯେଉଁଠାରେ ଭଗବାନ ତ୍ରୟମ୍ବକ ରୂପେ ପ୍ରକଟ ହେଇଥିଲେ। ତ୍ରୟମ୍ବକ ନାମକ ପବିତ୍ର କ୍ଷେତ୍ର ଭୋଗ ଓ ମୋକ୍ଷ ଦେଇଥାଏ; ଅନ୍ୟ ଏକ ତୀର୍ଥ ହେଉଛି ବରାହ, ତିନି ଲୋକରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ଏହାର ରୂପ ଏବଂ କିପରି ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ନାମରେ ହେଲା, ମୁଁ କହିବି। ଏକଥର ଦେବତାମାନେ ହାରିଥିବା ବେଳେ, ଏକ ଦାନବ ଯଜ୍ଞ ହରି ତଳଲୋକକୁ ନେଇଗଲା। ତେବେ ଭୂମି ଯଜ୍ଞଶୂନ୍ୟ ହେଲା। ଏଭଳି ଯଜ୍ଞ ନାଷ୍ଟ ହେବାରୁ, ଏହି ଲୋକ କିମ୍ବା ପରଲୋକ କିଛି ରହିଲା ନାହିଁ। ଦେବମାନେ ଚିନ୍ତିତ ହୋଇ, ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ତଳଲୋକକୁ ଗଲେ, କିନ୍ତୁ ଦାନବକୁ ହରାଇପାରିଲେ ନାହିଁ। ତେବେ ସେମାନେ ପ୍ରାଚୀନ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ଗିଲେ ଓ ସମସ୍ୟା କହିଲେ। ଦାନବ ଯଜ୍ଞକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ନାଷ୍ଟ କରିଦେଇଥିଲେ। ତେବେ ଭଗବାନ ବରାହ ରୂପ ଧାରଣ କରି କହିଲେ— “ମୋ ହାତରେ ଶଂଖ, ଚକ୍ର, ଗଦା ଧରି ମୁଁ ତଳଲୋକକୁ ଯିବି ଓ ରାକ୍ଷସମାନେଙ୍କୁ ମାରି, ଯଜ୍ଞକୁ ଫେରାଇ ଆଣିବି।” ସମସ୍ତ ଦେବତା ଶ୍ୱର୍ଗକୁ ଫେରିଯିବାକୁ କହି, ତୁମେ ଚିନ୍ତା ଛାଡ଼। ଯେଉଁ ପଥରେ ଗଙ୍ଗା ତଳଲୋକକୁ ଗଲା, ସେଇ ପଥରେ ମଧ୍ୟ ବିଷ୍ଣୁ ଯିବେ। ତେବେ ସେ ଶୀଘ୍ର ଭାବେ ପୃଥିବୀ ଭେଦି ତଳଲୋକକୁ ଗଲେ, ବରାହ ରୂପେ ତଳଲୋକବାସୀଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ରାକ୍ଷସ ଓ ଦାନବମାନେଙ୍କୁ ବଧ କରି, ମହାଯଜ୍ଞକୁ ମୁଖରେ ଧରି, ଯଜ୍ଞର ଉପଭୋକ୍ତା ଭାବରେ ବହାରିଲେ। ଯେଉଁ ପଥରେ ବିଷ୍ଣୁ ତଳଲୋକକୁ ଗଲେ, ସେଇ ପଥରେ ମହାଯଜ୍ଞକୁ ମୁଖରେ ଧରି ବାହାରିଲେ। ବ୍ରହ୍ମଗିରି ପର୍ବତରେ ଦେବମାନେ ହରିଙ୍କ ପଥ ଅପେକ୍ଷା କରୁଥିଲେ; ସେଠାରୁ ଉଦ୍ଭବ ହୋଇ, ସେ ଗଙ୍ଗାର ମୂଳକୁ ଆସିଲେ।