ଅସମଞ୍ଜଙ୍କର ପୁଅ ଥିଲେ ଅଂଶୁମାନ୍। ରାଜା ସଗର ତାଙ୍କୁ ଡାକି, ଏକ ଦାୟିତ୍ୱ ଦେଲେ। ଅଂଶୁମାନ୍, କପିଳ ମୁନିଙ୍କୁ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ କରି, ହାତୀଘୋଡ଼ାକୁ ଫେରାଇ ନେଇ ଆସିଲେ ଏବଂ ସଗରଙ୍କୁ ଦେଲେ, ଏଭଳି ଯଜ୍ଞ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲା। ତାଙ୍କ ପୁଅ ଥିଲେ ଦୀପ୍ତିମାନ୍ ଏବଂ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଦିଲୀପ; ଦିଲୀପଙ୍କ ପୁଅ ଥିଲେ ପ୍ରଜ୍ଞାବାନ୍ ଭଗୀରଥ। ଏହି ଘଟଣାଗୁଡ଼ିକୁ ଶୁଣି, ଭଗୀରଥ ଦୁଃଖିତ ହେଲେ ଏବଂ ବଡ଼ ନମ୍ରତା ସହିତ ସିଂହସମ ରାଜା ସଗରଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ—"ମୋର ପୂର୍ବଜମାନେ ଏଭଳି ଅନ୍ତ ପାଇଲେ, ସେଥିପାଇଁ କେମିତି ପରିହାର କରିବି?" ରାଜା ଉତ୍ତର ଦେଲେ, "ମୋ ପୁଅ, କପିଳ ମୁନି ସବୁ ଜାଣନ୍ତି।" ଏହି କଥା ଶୁଣି, ଭଗୀରଥ ପାତାଳ ଲୋକକୁ ଗଲେ, କପିଳଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କଲେ ଏବଂ ସମସ୍ତ କଥା ତାଙ୍କୁ କହିଲେ। ଏହି ମହାମୁନି ଦୀର୍ଘ ଧ୍ୟାନ ଏବଂ ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ଶଙ୍କରଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କଲେ, ତାଙ୍କ ଜଟାରୁ ଝରୁଥିବା ଜଳ ଦ୍ୱାରା ପୂର୍ବଜମାନଙ୍କୁ ପବିତ୍ର କଲେ। ଏପରେ ମୁନି କହିଲେ, "ତୁମେ ଏବଂ ତୁମର ପିତୃମାନେ ପୂର୍ଣ୍ଣତା ପାଇବେ, ମୁଁ ଏହି କାମ କରିବି।" ଭଗୀରଥ ପଚାରିଲେ, "ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ, ମୁଁ କେଉଁଠିକୁ ଯିବି? କ’ଣ କରିବି?" ମୁନି କହିଲେ, "ତୁମେ କୈଳାସ ପର୍ବତକୁ ଯାଅ, ମହାଦେବଙ୍କୁ ପ୍ରଶଂସା କର, ଯେତିକି ସମ୍ଭବ ତପସ୍ୟା କର, ତାପରେ ତୁମର ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ ହେବ।" ମୁନିଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ଭଗୀରଥ ତାଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି କୈଳାସକୁ ଗଲେ। ସେ ଅପରିପକ୍ୱ ଥିଲେ, ତଥାପି ଦୃଢ଼ ନିଷ୍ଠା ସହିତ ତପସ୍ୟାରେ ଲଗିଗଲେ ଏବଂ ପ୍ରାର୍ଥନା କଲେ—"ମୁଁ ଏକ ଶିଶୁ, ମୋର ଅବୁଧି ଶିଶୁ ସମାନ। ପ୍ରଭୁ, ମୋତେ କିଛି ଜଣା ନାହିଁ, ଦୟାକରି ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅନ୍ତୁ।" "ମୋ ମଙ୍ଗଳରେ ଯେଉଁମାନେ ସହଯୋଗ କରନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ମୁଁ ବନ୍ଦନା କରେ। ମୋର ବଢ଼ିବା ଏବଂ ଅନୁଶାସନରେ ଯେଉଁମାନେ ଅଂଶୀ, ଶିବ ତାଙ୍କ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରନ୍ତୁ।" ଏଭଳି ଭଗୀରଥ ପ୍ରାର୍ଥନା କରୁଥିବା ବେଳେ, ଶିବ ସ୍ୱୟଂ ଦର୍ଶନ ଦେଲେ ଏବଂ ତାଙ୍କୁ ଇଚ୍ଛାମୂଳକ ବର ଦେବାକୁ କହିଲେ—"ଦେବମାନେ ଯାହା ସମ୍ଭବ କରିପାରିବେ ନାହିଁ, ମୁଁ ସେଉଁଥିରେ ତୁମକୁ ଦେଇବି। ଭୟ ଛାଡ଼, ଭଗୀରଥ, ତୁମେ କ’ଣ ଚାହୁଁଛ?" ଭଗୀରଥ ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି ଆନନ୍ଦରେ କହିଲେ—"ଦେବଦେବ, ମୋ ପୂର୍ବଜମାନଙ୍କୁ ପବିତ୍ର କରିବା ପାଇଁ ଆପଣଙ୍କ ଜଟାରେ ବସିଥିବା ଶ୍ରେଷ୍ଠ ନଦୀ ମୋତେ ଦିଅନ୍ତୁ। ତେବେ ସମସ୍ତ କାମ ସଫଳ ହେବ।" ମହେଶ୍ୱର ହସି କହିଲେ, "ମୋର ପୁଅ, ଏହି ନଦୀକୁ ମୁଁ ତୁମକୁ ଦେଲି। ବାପା, ଏବେ ତୁମେ ଏହାଙ୍କୁ ପୁନଃ ପ୍ରଶଂସା କର।" ଦେବଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ଭଗୀରଥ ଏହି ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ମହାତପସ୍ୟା କଲେ ଏବଂ ଏକାଗ୍ର ମନେ ଗଙ୍ଗାଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କଲେ। ଏଭଳି ଶିଶୁ ହେଉଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ମହେଶ୍ୱରଙ୍କଠାରୁ ଗଙ୍ଗାକୁ ଗ୍ରହଣ କରି ପାତାଳ ଲୋକକୁ ନେଇଗଲେ। ଶାସ୍ତ୍ର ଅନୁଯାୟୀ ଭାବେ ଗଙ୍ଗାଙ୍କୁ ସ୍ଥାପନ କରି, ମହାମୁନି କପିଳଙ୍କୁ ସମସ୍ତ କଥା କହିଲେ। ତାପରେ, ଭଗୀରଥ ହାତ ଜୋଡି କହିଲେ, "ମା, ମୋର ପୂର୍ବଜମାନେ କପିଳ ମହାର୍ଷିଙ୍କ ଶାପରେ ନଶ୍ଟ ହୋଇଛନ୍ତି, ଦୟାକରି ତାଙ୍କୁ ପବିତ୍ର କର।" ଦିବ୍ୟ ନଦୀ ସମସ୍ତଙ୍କ ମଙ୍ଗଳ ନିମିତ୍ତେ ଏବଂ ପୂର୍ବଜମାନଙ୍କ ପବିତ୍ରତା ପାଇଁ "ତଥାସ୍ତୁ" କହି ସ୍୵ୀକାର କଲେ। ଅଗସ୍ତ୍ୟ ମୁନି ପିଇଥିବା ସମୁଦ୍ରକୁ ପୂରଣ କରିବା ପ୍ରୟୋଜନରେ, ମାତ୍ର ଦିବ୍ୟ ଗଙ୍ଗାଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରିବା ମାନେ ମହାପାପ ନାଶ କରେ। ଭଗୀରଥ ଗଙ୍ଗାକୁ ପ୍ରବାହିତ କଲେ, ବିଶେଷକରି ରାଜପୁତ୍ରମାନଙ୍କ ଅସ୍ଥି ଏବଂ ପାତାଳ ଲୋକର ସମୁଦ୍ରଖଣ୍ଡ ପାଇଁ। ଯେଉଁମାନେ ଦଗ୍ଧ ହୋଇଥିଲେ, ସେମାନେ ପବିତ୍ର ହେଲେ; ଏପରେ ଏକ ନାଳା ତିଆରି କଲେ ଏବଂ ମେରୁ ପର୍ବତକୁ ଜଳରେ ବୁଡ଼ାଇ ଦେଲେ। ଏହାପରେ ଭଗୀରଥ କହିଲେ, "ତୁମେ କାର୍ଯ୍ୟକ୍ଷେତ୍ରରେ ଏହି କାମ ସଫଳ କର।" ତାପରେ ଗଙ୍ଗା ହିମାଲୟକୁ ଗଲେ ଏବଂ ଭାରତ ଭୂମିରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ଏଠାରୁ ଗଙ୍ଗା ପୂର୍ବ ସାଗର ଦିଗକୁ ପ୍ରବାହିତ ହେଲେ। ଏହି ଭାବେ ରାଜସ୍ନାନୀ ଗଙ୍ଗାର କଥା ତୁମକୁ କୁହିଲି। ସେ ଗଙ୍ଗା ହେଉଛନ୍ତି ପବିତ୍ରକାରିଣୀ, ମହେଶ୍ୱରୀ, ବୈଷ୍ଣବୀ ଏବଂ ବ୍ରାହ୍ମୀ; ଭଗୀରଥୀ ଦିବ୍ୟ ନଦୀ ହିମାଲୟ ପର୍ବତର ଶିଖରରେ ବସିଛନ୍ତି। ଶିବଙ୍କ ଜଟାର ଜଳ ଦୁଇ ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ ହେଲା: ବିନ୍ଧ୍ୟା ପର୍ବତର ଦକ୍ଷିଣରେ ସେ ଗୌତମୀ ଗଙ୍ଗା, ଉତ୍ତରରେ ଭଗୀରଥୀ ବୋଲି ଖ୍ୟାତ। ଏଉଁ ସମୟରେ ଶ୍ରୋତା କହିଲେ, "ତୁମେ ଯେଉଁ କଥା କହିଲ, ମୋର ମନ ତାହାରେ ତୃପ୍ତି ପାଉନାହିଁ; ପବିତ୍ର ସ୍ଥଳଗୁଡ଼ିକର ଫଳ ଶୁଣିବାକୁ ମୋର ଆଗ୍ରହ।" "କ୍ରମକ୍ରମେ ଆଗେ ଗଙ୍ଗା ଯେଉଁଠାରେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଆଣିଥିଲେ, ସେଥିରେ ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପବିତ୍ର ସ୍ଥଳର ଫଳ ଓ ଏହାର ଇତିହାସ ମୋତେ କୁହ।" "ମୁଁ ସମସ୍ତ ପବିତ୍ର ସ୍ଥଳର ଅଲଗା ଗୁଣ, ଫଳ ଓ ମହିମା କହିପାରିବି ନାହିଁ, ତୁମେ ମଧ୍ୟ ସବୁ ଶୁଣିପାରିବେ ନାହିଁ।" "ତଥାପି, ମୁଁ କିଛି କଥା କହିବି; ନାରଦ, ମନ ଲଗାଇ ଶୁଣ। ପୂର୍ବେ ତ୍ରିନେତ୍ର ମହାଦେବଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି, ଯେଉଁଠାରେ ସ୍ୱାମୀ ତ୍ରୟମ୍ବକ ରୂପେ ପ୍ରକଟିତ ହେଇଥିଲେ, ସେହି ପବିତ୍ର ସ୍ଥଳର କଥା କହିବି।" "ତ୍ରୟମ୍ବକ ନାମକ ପବିତ୍ର ସ୍ଥଳ ଭୋଗ ଓ ମୋକ୍ଷ ଦେଇଥାଏ; ଅନ୍ୟ ଏକ ପବିତ୍ର ସ୍ଥଳ ବରାହ ତିନି ଲୋକରେ ଖ୍ୟାତ। ଏହା କିପରି ରୂପ ଧାରଣ କଲା ଏବଂ କିପରି ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ କରାଗଲା, ମୁଁ କହିବି। ଗୋଟିଏ ଦାନବ ଦେବମାନେ ହରାଇ, ଯଜ୍ଞକୁ ହତ୍ୟା କଲା।