ପୁରାତନ କାଳରେ, ମହାମୁନି କପିଳ ନେତ୍ରଲୋକରେ ଶୟନ କରୁଥିଲେ। ସେ ଦେବତାମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏକ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଉତ୍ତମ କାର୍ଯ୍ୟ ସଫଳ କରିଥିଲେ। ଏହି ଦେବତାଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କରି ଦୀର୍ଘ ସମୟ ନିଦ୍ରାହୀନ ଓ କ୍ଲାନ୍ତ ହୋଇଥିବା ବେଳେ, ପ୍ରସିଦ୍ଧ କପିଳ ଦେବତାମାନଙ୍କୁ କହିଲେ, “ମୋତେ ଶୟନ ପାଇଁ ଏକ ସ୍ଥାନ ଦିଅ।” ଦେବତାମାନେ ତାଙ୍କୁ ନେତ୍ରଲୋକ ଦେଲେ। କପିଳ ଏହିପରି ଦେବତାମାନଙ୍କୁ କହିଲେ, “ଯେଉଁଠି ମୁଁ ଶୟନ କରିଛି, ଯଦି କେହି ମୋତେ ଅବିବେକରେ ଜଗାଇଦେଇବେ, ସେ ତୁରନ୍ତ ଭସ୍ମ ହେଇଯିବେ।” ତାପରେ, ସେ ନେତ୍ରଲୋକରେ ଶୟନ କରୁଥିବା ବେଳେ କହିଲେ, “ମୁଁ ଯଦି ନିଦ୍ରାରେ ନାହିଁ, ତେବେ ମୁଁ ସ୍ୱପ୍ନରେ ଅଛି ବୋଲି ଭାବ।” ଏହିପରି ଦେବତାମାନଙ୍କ କଥା ଅନୁସାରେ, ସେ ନେତ୍ରଲୋକରେ ଶୟନ କଲେ। ମୁନି କପିଳଙ୍କର ଶକ୍ତି ସମ୍ପର୍କରେ ଜାଣି, ମାୟାବୀ ଦାନବମାନେ ସମସ୍ତ ସାଗରମାନେ କିପରି ନଶ୍ଟ ହେବେ ବୋଲି ଚିନ୍ତା କଲେ। ଯୁଦ୍ଧକୁ ଭୟ କରି, ସେମାନେ ତ୍ୱରିତ କାର୍ଯ୍ୟ କରି, କ୍ରୋଧିତ ଓ ଶକ୍ତିଶାଳୀ କପିଳଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲେ। ସେମାନେ ଘୋଡ଼ାକୁ କପିଳଙ୍କ ମୁଣ୍ଡ ନିକଟରେ ବାନ୍ଧି ଦେଲେ ଓ ଦୂରରୁ ଉପେକ୍ଷା କରି ଦେଖିବାକୁ ଲାଗିଲେ କ’ଣ ଘଟେ। ସମସ୍ତ ସାଗରମାନେ ନେତ୍ରଲୋକରେ ପ୍ରବେଶ କରି, ଘୋଡ଼ା ବନ୍ଧା ଓ ଏକ ପୁରୁଷ ଶୟନ କରୁଥିବା ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖିଲେ। ସେମାନେ ଭାବିଲେ ଏହିଏ ଚୋର ଓ ଯଜ୍ଞ ନାଶକାରୀ। ସେମାନେ କହିଲେ, “ଏହି ମହାପାପୀକୁ ମାରି, ଘୋଡ଼ାକୁ ରାଜାଙ୍କୁ ନେଇଯିବା ଉଚିତ୍।” କିଛି ଲୋକ କହିଲେ, “ଏହି ବନ୍ଧା ପଶୁଟିକୁ ନେବା ଉଚିତ୍, ଏହା ଛାଡ଼ି ଆଉ କ’ଣ?” କିଛି ରାଜସିକ ଓ ଶୂରବୀର କହିଲେ, “ଆମେ ଶାସକ।” ସେମାନେ ଏହି ମହାପାପୀକୁ ଉଠାଇ, କଠୋର କଥା କହିଲେ ଓ କ୍ଷତ୍ରିୟ ଶକ୍ତିର ଗର୍ବରେ ମୁନିଙ୍କୁ ପାଦ ଦେଇ ଆଘାତ କଲେ। ତାହାପରେ, ମହାକ୍ରୋଧରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ, ମୁନି କପିଳ ସେମାନଙ୍କୁ ଦୃଢ଼ ନଜରେ ଦେଖିଲେ ଓ କ୍ରୋଧରେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଭସ୍ମ କରିଦେଲେ। ଏଇପରି ଭାବରେ ସମସ୍ତ ସାଗରମାନେ ସେଠାରେ ଅଗ୍ନିରେ ଭସ୍ମ ହେଲେ, କିନ୍ତୁ ରାଜା ସଗର ଯଜ୍ଞଦୀକ୍ଷିତ ଥିବାରୁ ଏହି ଘଟଣା ବିଷୟରେ କିଛି ଜାଣିଲେ ନାହିଁ। ତାପରେ ନାରଦ ମହାତ୍ମା ସଗରଙ୍କୁ କପିଳଙ୍କ ଅବସ୍ଥା ଓ ଘୋଡ଼ାର ଦୁର୍ଦ୍ଶା ବିଷୟରେ କହିଲେ। ସେ ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ଦୁଷ୍କର୍ମ ଓ ସାଗରମାନଙ୍କ ନାଶ ବିଷୟରେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କଲେ। ଏହି ଶୁଣି ରାଜା ଚିନ୍ତାରେ ଭାସୁଥିଲେ, କ’ଣ କରିବେ ଭାବି ପାରୁନଥିଲେ। ତାଙ୍କର ଅନ୍ୟ ଏକ ପୁଅ ଥିଲେ, ନାମ ଥିଲା ଅସମଞ୍ଜସ। ସେ ଅବିବେକରେ ନାଗରିକମାନଙ୍କ ଶିଶୁମାନେକୁ ଜଳରେ ଫିଙ୍ଗିଦେଉଥିଲେ। ଏହି ଦୁଷ୍ଟତା ନାଗରିକମାନେ ରାଜାଙ୍କୁ କହିଲେ। ଏହା ଶୁଣି ସଗର କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ କହିଲେ, “ଏହି ଅସମଞ୍ଜସ କ୍ଷତ୍ରିୟ ଧର୍ମ ଛାଡ଼ି ଶିଶୁ ହନନ କରୁଛି, ଏହାକୁ ନିଷ୍କାସିତ କର।” ରାଜାଙ୍କ ଆଦେଶ ଶୁଣି, ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ତ୍ୱରିତ କାର୍ଯ୍ୟ କରି ଅସମଞ୍ଜସକୁ ଅରଣ୍ୟକୁ ପ୍ରସ୍ଥାନ କରାଇଲେ। ସମସ୍ତ ସାଗରମାନେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଶାପରେ ନେତ୍ରଲୋକରେ ନଶ୍ଟ ହୋଇଥିଲେ, ଏବେ ଅସମଞ୍ଜସ ଏକମାତ୍ର ଅରଣ୍ୟକୁ ଚଳିଗଲେ, ଏହା ଦେଖି ସଗର ଚିନ୍ତା କଲେ, “ମୋ ପାଇଁ ଏବେ କ’ଣ ପଥ ଅଛି?” ଅସମଞ୍ଜସଙ୍କ ଏକ ପୁଅ ଥିଲେ, ନାମ ଥିଲା ଅଂଶୁମାନ। ରାଜା ଏହି ଶିଶୁକୁ ଡାକି ଏହି କାର୍ଯ୍ୟର ଦାୟିତ୍ୱ ଦେଲେ। ଅଂଶୁମାନ କପିଳଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରି, ଘୋଡ଼ାକୁ ଫେରାଇ ରାଜା ସଗରଙ୍କୁ ଦେଲେ; ଏହିପରି ଯଜ୍ଞ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲା। ଏହି ଅଂଶୁମାନଙ୍କ ପୁଅ ଥିଲେ ତେଜସ୍ୱୀ ଓ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଦିଲୀପ, ଦିଲୀପଙ୍କ ପୁଅ ଥିଲେ ଜ୍ଞାନୀ ଭଗୀରଥ। ତାଙ୍କ ପୂର୍ବଜମାନଙ୍କ ଦୁର୍ଦ୍ଦଶା ଶୁଣି, ଭଗୀରଥ ଦୁଃଖରେ ଭରି, ବଡ଼ ନମ୍ରତାରେ ରାଜା ସଗରଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ। ଭଗୀରଥ ଜିଜ୍ଞାସା କଲେ, “ସମସ୍ତ ସାଗରମାନଙ୍କ ପାପ କିପରି ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ ହେବ?” ରାଜା କହିଲେ, “ମୋ ପୁତ୍ର, ଏହି ଉତ୍ତର କପିଳ ଜାଣନ୍ତି।” ଏହି କଥା ଶୁଣି, ଭଗୀରଥ ନେତ୍ରଲୋକକୁ ଗଲେ, କପିଳଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି ସମସ୍ତ ଘଟଣା ବର୍ଣ୍ଣନା କଲେ। ମୁନି କପିଳ ଦୀର୍ଘ ଧ୍ୟାନ ଓ ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ଶଙ୍କରଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କଲେ, ଏବଂ ତାଙ୍କର ଜଟାରୁ ନିସ୍ସୃତ ଜଳ ଦ୍ୱାରା ପୂର୍ବଜମାନଙ୍କୁ ପବିତ୍ର କଲେ, ହେ ରାଜନ୍। ତାପରେ, ମୁନି କପିଳ ନମସ୍କାର ଗ୍ରହଣ କରି ପୁନି କହିଲେ, “ଏହିପରି ତୁମେ ଓ ତୁମର ପିତୃଗଣ ସଫଳ ହେବେ; ମୁଁ ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ କରିବି।” ଭଗୀରଥ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, “ମୁଁ କେଉଁଠି ଯିବି, ହେ ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ? କ’ଣ କରିବା ଉଚିତ୍ ତାହା କହନ୍ତୁ।” କପିଳ କହିଲେ, “ହେ ପୁରୁଷଶ୍ରେଷ୍ଠ, କୈଳାସ ପର୍ବତକୁ ଯାଅ, ମହାଦେବଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କର, ଯେତେ ଶକ୍ତି ଅଛି ତପସ୍ୟା କର, ତେବେ ତୁମର ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ ହେବ।” ମୁନିଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ଭଗୀରଥ ମୁନିଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି କୈଳାସକୁ ଗଲେ। ସ୍ନାନ କରି ଶୁଦ୍ଧ ହୋଇ, ଶିଶୁ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଦୃଢ଼ ଭାବେ ତପସ୍ୟାରେ ନିୟୋଜିତ ହେଲେ, ଏବଂ ଭଗୀରଥ କହିଲେ: “ମୁଁ ଏକ ଶିଶୁ, ଶିଶୁମନ ଓ ଅବୁଦ୍ଧି ରହିଛି, ହେ ଚନ୍ଦ୍ରଶେଖର, ମୁଁ କିଛି ଜାଣେ ନାହିଁ, ତେଣୁ ମୋପ୍ରତି କୃପା କରନ୍ତୁ, ହେ ପ୍ରଭୁ। ଯେଉଁମାନେ ମୋ ମଙ୍ଗଳକାମନା କରନ୍ତି, ସେମାନେ କଥା, ଚିନ୍ତା, କିମ୍ବା କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ସହଯୋଗ କରନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ଭଲ ପାଇଁ, ହେ ଭୂତନାଥ, ମୁଁ ଦେବତାମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପୂଜିତ ସୋମକୁ ନମସ୍କାର କରେ। ଯେଉଁମାନେ ମୋତେ ଜନ୍ମ ଓ ପୋଷଣ କରିଛନ୍ତି, ମୋ ସଙ୍ଗୀ ଓ ଚରିତ୍ରରେ ସମାନ, ସେମାନଙ୍କ ଇଚ୍ଛା ଶିବ ଦ୍ୱାରା ପୂରଣ ହେଉ। ମୁଁ ସଦା ଚନ୍ଦ୍ରଶେଖରଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରେ।” ଏପରି ଭାବେ ଭଗୀରଥ କହୁଥିବା ବେଳେ, ଶିବ ତାଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ପ୍ରକଟ ହୋଇ, ଯେଉଁ ଆଶୀର୍ବାଦ ଚାହୁଁଛ, ତାହା ଦେବି ବୋଲି କହିଲେ। “ଦେବମାନେ ଯାହା କରିପାରିବେନି, ମୁଁ ତାହିଁ ନିଶ୍ଚୟ ଦେଇପାରିବି। ଭୟ ଛାଡ଼, ଭଗୀରଥ, ତୁମ ଇଚ୍ଛା କହ।” ଭଗୀରଥ ଶିବଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି ଆନନ୍ଦରେ କହିଲେ, “ହେ ଦେବମହେଶ୍ବର, ଆପଣଙ୍କ ଜଟାରେ ଅବସ୍ଥିତ ଯେଉଁ ପବିତ୍ର ନଦୀ ଅଛି, ସେହି ନଦୀକୁ ମୋ ପୂର୍ବଜମାନଙ୍କ ପବିତ୍ରତା ପାଇଁ ଦିଅନ୍ତୁ। ତେବେ ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ସଫଳ ହେବ।" ମହେଶ୍ୱର ହସି କହିଲେ, “ହେ ପୁତ୍ର, ଏହି ନଦୀକୁ ମୁଁ ତୁମକୁ ଦେଇଛି। ଏବେ ପୁନି ତାଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କର, ହେ ଧୃଢ଼ଚିତ୍ତ।