ସାଗର ରାଜାଙ୍କ ପୁଅମାନେ ପବିତ୍ର ଅଶ୍ୱଟିକୁ ନେଇ ନିମ୍ନଲୋକକୁ ଗଲେ, କିନ୍ତୁ ମାୟାରେ ପ୍ରଭିନ ଦାନବମାନେ ସେଠାରେ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ସାଗରପୁତ୍ରମାନେ ସେମାନେ କୁହାଯାଉଥିବା ଦାନବମାନେ କୁ ଦେଖିପାରିଲେ ନାହିଁ। ଅଶ୍ୱଟି ମିଳିଲା ନାହିଁ ବୋଲି ସେମାନେ ଏଠୁ ସେଠୁ ଘୁରିବାରେ ଲାଗିଲେ, କିନ୍ତୁ ସେ ସମୟରେ ମଧ୍ୟ ଅଶ୍ୱଟି ମିଳିଲା ନାହିଁ। ସେଠାରୁ ଏବେ ସେମାନେ ଦେବଲୋକକୁ ଗଲେ, ପାହାଡ଼, ସରୋବର ଓ ଅରଣ୍ୟ ଅନ୍ବେଷଣ କଲେ, କିନ୍ତୁ ଅଶ୍ୱଟି ମିଳିଲା ନାହିଁ। ଏଠାରେ ରାଜା ସାଗର ମଙ୍ଗଳମୟ କାର୍ଯ୍ୟ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କରି, ପୁରୋହିତମାନଙ୍କ ଆଶୀର୍ବାଦ ନେଇ, ଅଶ୍ୱଟି ଦେଖିନଥିବାରୁ ଚିନ୍ତିତ ହେଲେ। ସମସ୍ତ ସାଗରମାନେ ଦେବଲୋକକୁ ଗଲେ, ଅଶ୍ୱଟି ଖୋଜିଲେ, କିନ୍ତୁ ସେଠାରେ ମଧ୍ୟ ମିଳିଲା ନାହିଁ। ପଛରେ ସେମାନେ ପୃଥିବୀକୁ ଫେରିଲେ, ପାହାଡ଼ ଓ ଅରଣ୍ୟରେ ଖୋଜିଲେ, କିନ୍ତୁ ସେଠାରେ ମଧ୍ୟ ଅଶ୍ୱଟି ଦେଖିଲେ ନାହିଁ। ଏହି ସମୟରେ ଏକ ଦିବ୍ୟବାଣୀ ହେଲା—"ଅଶ୍ୱଟି ନିମ୍ନଲୋକରେ ବାନ୍ଧାଯାଇଛି, ଅନ୍ୟ କେଉଁଠି ନୁହେଁ, ହେ ସାଗରମାନେ।" ଏହି କଥା ଶୁଣି ସାଗରମାନେ ନିମ୍ନଲୋକକୁ ଯିବାକୁ ଚାହିଲେ ଓ ସମସ୍ତ ପୃଥିବୀକୁ ଚାରିପାଖରେ ଖୋଦିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ। ଭୋକରେ, ସେମାନେ ଦିନ ରାତି ଶୁଖିଲା ମାଟି ଖାଇଲେ ଓ ଖୋଦି ନିମ୍ନଲୋକକୁ ଶୀଘ୍ର ପହଞ୍ଚିଗଲେ। ଏଠି ରାଜାଙ୍କ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ପୁଅମାନେ ନିମ୍ନଲୋକରେ ପହଞ୍ଚିଛନ୍ତି ବୋଲି ଶୁଣି, ଭୟଭୀତ ଦାନବମାନେ କପିଳଙ୍କ ନିକଟକୁ ପଳାଇଗଲେ। ମହାଋଷି କପିଳ ସେଠି ଶୋଇଥିଲେ; ପୁରାତନ ଦିନରେ ସେ ଦେବମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଉତ୍ତମ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଥିଲେ। ସେ ଦେବମାନଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କରି ଦୀର୍ଘ ସମୟ ନିଦ୍ରାହୀନ ଓ କ୍ଲାନ୍ତ ହୋଇ, ଦେବତାଙ୍କୁ କହିଲେ—"ମୋତେ ଶୋଇବା ପାଇଁ ଏକ ସ୍ଥାନ ଦିଅ।" ଦେବମାନେ ତାଙ୍କୁ ନିମ୍ନଲୋକ ଦେଲେ। ଏବଂ ଋଷି କହିଲେ—"ଯିଏ ମୋତେ ଅବିବେକରେ ଜାଗାଇଦେବ, ସେ ତୁରନ୍ତ ଭସ୍ମ ହେବ।" ସେଠାରେ ଶୋଇଥିବା କପିଳ କହିଲେ—"ମୁଁ ଯଦି ଶୁଏନି, ଏହା କେବଳ ସ୍ୱପ୍ନ ଭଳି।" ଏଭଳି ଦେବମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା କହାଯାଇ, ସେ ନିମ୍ନଲୋକରେ ଶୋଇ ରହିଲେ। କପିଳଙ୍କ ଶକ୍ତି ଜାଣି, ମାୟାବୀ ଦାନବମାନେ ସମସ୍ତ ସାଗରମାନେ କୁ ନଶ୍ଟ କରିବା ଉପାୟ ଚିନ୍ତା କଲେ। ଯୁଦ୍ଧର ଭୟରେ, ସେମାନେ ଶୀଘ୍ର କାର୍ଯ୍ୟ କରି, କପିଳଙ୍କ ସମ୍ମୁଖକୁ ଗଲେ। ସେମାନେ ଅଶ୍ୱଟିକୁ କପିଳଙ୍କ ମୁଣ୍ଡ ନିକଟେ ବାନ୍ଧିଦେଲେ ଓ ଦୂରରେ ଦଢ଼ି ରହି, ଘଟଣା ଦେଖିବାକୁ ଲାଗିଲେ। ତାପରେ ସମସ୍ତ ସାଗରମାନେ ନିମ୍ନଲୋକକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ, ବାନ୍ଧାଯାଇଥିବା ଅଶ୍ୱଟି ଓ ଏକ ଲୋକଙ୍କୁ ଶୋଇଥିବା ଦେଖିଲେ। ସେମାନେ ଭାବିଲେ—ଏହି ଲୋକଟି ଚୋର ଓ ଯଜ୍ଞ ନଶ୍ଟ କରିଥିବା ସଂହାରକ। ସେମାନେ କହିଲେ—"ଏହି ମହାପାପୀକୁ ମାରି, ଅଶ୍ୱଟିକୁ ରାଜାଙ୍କ ପାଖକୁ ନେଇଯିବା ଉଚିତ।" କିଛି ଲୋକ କହିଲେ—"ବାନ୍ଧାଯାଇଥିବା ପଶୁଟିକୁ ନେଉଛୁ, ଏଠି ଆଉ କ'ଣ ଦରକାର?" କିଛିରାଜସିକ ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟବଂଶୀ କହିଲେ—"ଆମେ ରାଜା।" ସେମାନେ ଏହି ମହାପାପୀକୁ ଉଠାଇ, କଠୋର ଶବ୍ଦ କହିଲେ ଓ ଆପଣଙ୍କ କ୍ଷତ୍ରିୟ ଶକ୍ତିର ଗର୍ବରେ ତାଙ୍କୁ ପାଦରେ ଆଘାତ କଲେ। ଏହା ଦେଖି ବିକ୍ରୋଧରେ ଭରିଯାଇଥିବା ମହାଋଷି କପିଳ ତାଙ୍କୁ ତୀବ୍ର ଦୃଷ୍ଟିରେ ଦେଖିଲେ ଓ କ୍ରୋଧରେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଭସ୍ମ କରିଦେଲେ। ଏଭଳି ସମସ୍ତ ସାଗରପୁତ୍ର ସେଠାରେ ତୁରନ୍ତ ଅଗ୍ନିରେ ଭସ୍ମ ହେଲେ; କିନ୍ତୁ ସାଗର ରାଜା ଦୀକ୍ଷିତ ଥିବାରୁ ଏହି ଘଟଣା ଜାଣିଲେ ନାହିଁ। ତାପରେ ମହାତ୍ମା ନାରଦ ରାଜା ସାଗରଙ୍କୁ କପିଳଙ୍କ ଅବସ୍ଥା ଓ ଅଶ୍ୱଟି ଅବସ୍ଥା ବିଷୟରେ କହିଲେ। ସେ ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ଦୁଷ୍କର୍ମ ଓ ସାଗରମାନଙ୍କ ବିନାଶ ବିଷୟରେ ବିବରଣୀ ଦେଲେ; ଏହି ଦୁଃଖ ଶୁଣି ରାଜା ଭୟ ଓ ଚିନ୍ତାରେ ଅନ୍ଧା ହେଲେ, କଣ କରିବେ ବୁଝିପାରିଲେ ନାହିଁ। ସାଗରଙ୍କ ଆଉ ଜଣେ ପୁଅ ଥିଲେ, ତାଙ୍କ ନାମ ଥିଲା ଅସମଞ୍ଜସ। ସେ ଅବିବେକରେ ନାଗରିକମାନଙ୍କ ଶିଶୁମାନେ କୁ ଜଳରେ ଛାଡ଼ି ଦେଇଥାଏ। ଏହି ଦୁଷ୍କର୍ମ ସମ୍ବନ୍ଧରେ ନାଗରିକମାନେ ରାଜାଙ୍କୁ ଖବର ଦେଲେ, ତେଣୁ ରାଜା କ୍ରୋଧିତ ହେଲେ ଓ କହିଲେ—"ଏହି ଅସମଞ୍ଜସ କୁ ନିକାଳିଦିଅ, ସେ କ୍ଷତ୍ରିୟ ଧର୍ମ ଛାଡ଼ି ଶିଶୁମାନେ କୁ ମାରୁଛି।" ରାଜାଙ୍କ ଆଦେଶ ଶୁଣି, ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ତାଙ୍କୁ ତୁରନ୍ତ ନିର୍ବାସିତ କଲେ ଓ ସେ ଅସମଞ୍ଜସ ଅରଣ୍ୟକୁ ଚଲିଗଲେ। ସମସ୍ତ ସାଗରମାନେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଶାପରେ ନିମ୍ନଲୋକରେ ବିନଶିଗଲେ; ଏବେ ଏକମାତ୍ର ପୁଅ ଅରଣ୍ୟକୁ ଚଲିଗଲେ, ମୋ ପାଖରେ କ'ଣ ଉପାୟ ଅଛି? ଅସମଞ୍ଜସଙ୍କ ଏକ ପୁଅ ଥିଲେ, ତାଙ୍କ ନାମ ଅଂଶୁମାନ। ରାଜା ତାଙ୍କୁ ଡାକି ଏହି କାର୍ଯ୍ୟର ଦାୟିତ୍ୱ ଦେଲେ। ଅଂଶୁମାନ କପିଳଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରି ଅଶ୍ୱଟିକୁ ଫେରାଇ ରାଜାଙ୍କୁ ଦେଲେ; ଏଭଳି ଯଜ୍ଞ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଲା। ତାଙ୍କ ପୁଅ ଥିଲେ ତେଜୋମୟ ଓ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଦିଲୀପ, ଦିଲୀପଙ୍କ ପୁଅ ଥିଲେ ଜ୍ଞାନୀ ଭଗୀରଥ। ସମସ୍ତ ପୂର୍ବଜଙ୍କ ଦୁଃଖଦ ଅବସ୍ଥା ଶୁଣି, ଭଗୀରଥ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ ନମ୍ରତା ସହିତ ବୀର ସାଗରଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ—"ସମସ୍ତ ସାଗରମାନଙ୍କ ପାଇଁ କିପରି ପ୍ରାୟଶ୍ଚିତ୍ତ ହେବ?" ସାଗର କହିଲେ—"ମୋ ପୁଅ, କପିଳ ଏହି ବିଷୟ ଜାଣନ୍ତି।" ଏହି କଥା ଶୁଣି, ଭଗୀରଥ ନିମ୍ନଲୋକକୁ ଗଲେ, କପିଳଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି ସମସ୍ତ କଥା ତାଙ୍କୁ ଜଣାଇଲେ। ଏହି ମହାଋଷି ଦୀର୍ଘ ଧ୍ୟାନ ଓ ତପସ୍ୟା ସହିତ ଶିବଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କଲେ ଓ ତାଙ୍କ ଝଟାରୁ ବହୁଥିବା ଜଳଦ୍ୱାରା ପୂର୍ବଜମାନେ କୁ ପବିତ୍ର କଲେ। ଏପରେ ମହାଋଷି କହିଲେ—"ଏଭଳି ତୁମେ ଓ ତୁମ ପିତୃମାନେ ସଫଳ ହେବେ; ମୁଁ ଏହା କରିବି।" ଭଗୀରଥ ପଚାରିଲେ—"ମୁଁ କେଉଁଠି ଯିବି, କ'ଣ କରିବି?" ଋଷି କହିଲେ—"କୈଳାସ ପର୍ବତକୁ ଯାଅ, ମହାଦେବଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କର, ଯେତିକି ଶକ୍ତି ତପସ୍ୟା କର, ତାହା ପରେ ତୁମ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ ହେବ।