ସଗର ରାଜାଙ୍କ ନିଜ ସନ୍ତାନ ନଥିବାରୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଚିନ୍ତିତ ହେଇଯାଇଥିଲେ। ସେ ବଶିଷ୍ଠ ଋଷିଙ୍କୁ ନିଜ ଗୃହକୁ ଆମନ୍ତ୍ରଣ କଲେ, ତାଙ୍କୁ ଯଥାଯୋଗ୍ୟ ସମ୍ମାନ ଦେଲେ ଏବଂ ସନ୍ତାନ ଲାଗି କାରଣ ସମ୍ବନ୍ଧରେ କଥା ହେଲେ। ରାଜାଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ବଶିଷ୍ଠ ଋଷି ଧ୍ୟାନ କରି ତାଙ୍କୁ ଉପଦେଶ ଦେଲେ—“ହେ ରାଜନ୍, ସଦା ତୁମେ ଏବଂ ତୁମର ପତ୍ନୀମାନେ ଋଷିମାନଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ ଦେଇ ଭକ୍ତିଶୀଳ ରୁହ।” ଏହିପରି ଉପଦେଶ ଦେଇ ଋଷି ତାଙ୍କର ନିଜ ସ୍ଥାନକୁ ଚାଲିଗଲେ। ପରେ, ବଶିଷ୍ଠ ଏକ ଦିନ ସଗରଙ୍କ ଗୃହକୁ ଆସିଲେ। ରାଜା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ତାଙ୍କର ପୂଜା କଲେ। ଋଷି ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୋଇ କହିଲେ, “ଓ ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ, ଆଶୀର୍ବାଦ ମାଗ।” ରାଜା ସନ୍ତାନ ଚାହିଲେ। ତେବେ ବଶିଷ୍ଠ କହିଲେ, “ତୁମର ଜଣେ ପତ୍ନୀ ଏମିତି ଜଣେ ପୁଅ ପାଇବେ, ଯିଏ ବଂଶକୁ ଅଗ୍ରସର କରିବ; ଅନ୍ୟା ପତ୍ନୀ ଷଷ୍ଟି ହଜାର ପୁଅ ପାଇବେ।” ଏହିପରି ଆଶୀର୍ବାଦ ଦେଇ ଋଷି ଚାଲିଗଲେ। ସେ ଯାଉଥିବା ପରେ ରାଜାଙ୍କୁ ହଜାର-ହଜାର ପୁଅ ହେଲେ। ସେ ବହୁତ ଯଜ୍ଞ କଲେ, ମହାଦାନ ସହିତ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ କଲେ। ଏକ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞରେ ରାଜା ଉତ୍ସୃଷ୍ଟ ଭାବେ ଦୀକ୍ଷିତ ହେଲେ ଏବଂ ତାଙ୍କର ସନ୍ତାନମାନେ ଓ ସେମାନଙ୍କ ଚତୁର୍ଦ୍ଦଳୀ ସେନାକୁ ଅଶ୍ୱର ରକ୍ଷା କରିବାକୁ ନିଯୁକ୍ତ କଲେ। ଏକ ସମୟରେ ଇନ୍ଦ୍ର ଅଶ୍ୱକୁ ଚୋରି କଲେ। ଷଷ୍ଟି ହଜାର ପୁଅ ଖୋଜିଲେ କିନ୍ତୁ ସେମାନେ ସେଇ ଅଶ୍ୱକୁ ମିଳିଲେ ନାହିଁ। ସେମାନେ ବିଭିନ୍ନ ଯୁଦ୍ଧକଳାରେ ପାରଙ୍ଗତ ଥିଲେ; ଏବେ ଦେଖିଲେ କିଛି ଦାନବ ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅଛନ୍ତି। ସେମାନେ ଅଶ୍ୱକୁ ନେଇ ପାତାଳ ଲୋକକୁ ଗଲେ; କିନ୍ତୁ ସଗରଙ୍କ ପୁଅମାନେ ଦାନବମାନେ ଯେ ମାୟାବୀ, ସେମାନେ ଦେଖିପାରିଲେ ନାହିଁ। ଅଶ୍ୱ ନ ମିଳିଲେ, ସେମାନେ ଏଠାରୁ ସେଠାକୁ ଘୂରିଲେ, କିନ୍ତୁ ଅଶ୍ୱ ଦେଖିଲେ ନାହିଁ। ସେମାନେ ଦେବଲୋକକୁ, ପର୍ବତ, ସରୋବର ଓ ଅରଣ୍ୟ ଖୋଜିଲେ, ତଥାପି ଅଶ୍ୱ ମିଳିଲା ନାହିଁ। ରାଜା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କ୍ରିୟା ଶେଷ କରି, ପୁରୋହିତଙ୍କ ଆଶୀର୍ବାଦ ପାଇ ଚିନ୍ତିତ ହେଲେ କାରଣ ସେ ଯଜ୍ଞର ଶୋଭାମୟ ଅଶ୍ୱକୁ ଦେଖିଲେ ନାହିଁ। ସମସ୍ତ ସମୁଦ୍ର ଅଶ୍ୱ ଖୋଜି ଦେବଲୋକକୁ ଗଲେ, କିନ୍ତୁ ସେଠାରେ ମଧ୍ୟ ମିଳିଲା ନାହିଁ। ପଛରେ ସେମାନେ ପୃଥିବୀକୁ, ପର୍ବତ ଓ ଅରଣ୍ୟ ଖୋଜିଲେ, କିନ୍ତୁ ରାଜାଙ୍କ ପୁଅମାନେ ଅଶ୍ୱ ଦେଖିଲେ ନାହିଁ। ଏହି ସମୟରେ ଏକ ଦିବ୍ୟ ଧ୍ୱନି ହେଲା—“ଅଶ୍ୱ ପାତାଳରେ ବନ୍ଧାଯାଇଛି, ଅନ୍ୟ କେଉଁଠି ନୁହେଁ, ହେ ସମୁଦ୍ରମାନେ।” ଏହି ଶବ୍ଦ ଶୁଣି ସମୁଦ୍ରମାନେ ପାତାଳକୁ ଯିବାକୁ ଚାହିଲେ, ସମସ୍ତ ପୃଥିବୀକୁ ଚାରିପଟେ ଖୋଦିଦେଲେ। ତା’ପରେ ସେମାନେ ଦିନ ରାତି ଶୁଖିଲା ମାଟି ଖାଇ ଖୋଦିଖୋଦି ଶୀଘ୍ର ପାତାଳକୁ ପହଞ୍ଚିଗଲେ। ସେମାନେ ଆସିଛନ୍ତି ବୋଲି ଶୁଣି, ସେଠାରେ ଥିବା ଦାନବମାନେ ଭୟଭୀତ ହୋଇ କପିଳଙ୍କ ନିକଟକୁ ପଳାଇଗଲେ। କପିଳ ମହାର୍ଷି ପାତାଳରେ ଶୟନ କରୁଥିଲେ; ପୂର୍ବକାଳରେ ସେ ଦେବତାମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଥିଲେ। ଦେବମାନେ ସେଉଁଠି ଶେଇବାକୁ ସ୍ଥାନ ଦେଲେ, ଏବଂ ତାଙ୍କୁ ଏହି ଆଶୀର୍ବାଦ ଦେଲେ—“ଯେଉଁଠି ମୋତେ ଅବିବେକୀ ଜଣେ ଜଗାଇବେ, ସେ ତୁରନ୍ତ ଭସ୍ମ ହେବେ।” କପିଳ ଏହିପରି କହି, ପାତାଳରେ ଶୟନ କରୁଥିଲେ। ତାଙ୍କର ଶକ୍ତି ଜାଣି, ଦାନବମାନେ ମାୟା ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ସମୁଦ୍ରମାନେ ନାଶ କରିବା ଉପାୟ କଲେ। ଯୁଦ୍ଧକୁ ଭୟ କରି, ସେମାନେ ଶୀଘ୍ର କପିଳଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲେ, ଅଶ୍ୱକୁ ତାଙ୍କ ମୁଣ୍ଡ ଉପରେ ବାନ୍ଧିଦେଲେ ଏବଂ ଦୂରରୁ ଦେଖି ରହିଲେ। ସମସ୍ତ ସମୁଦ୍ରମାନେ ପାତାଳକୁ ପ୍ରବେଶ କରି, ବନ୍ଧାଯାଇଥିବା ଅଶ୍ୱ ଓ ଏକ ପୁରୁଷକୁ ଶୟନ ଦେଖିଲେ। ସେମାନେ ଭାବିଲେ, “ଏହିଏ ଚୋର, ଯଜ୍ଞ ନାଶ କରିଛି, ଏହି ପାପୀକୁ ମାରି ରାଜାଙ୍କୁ ଅଶ୍ୱ ନେଇଯିବା ଉଚିତ।” କିଛି ଲୋକ କହିଲେ, “ବନ୍ଧାଯାଇଥିବା ଜନ୍ତୁକୁ ନେଇଯିବା ଉଚିତ, ଏହି ପୁରୁଷକୁ ଦରକାର ନାହିଁ।” କିଛି ରାଜପୁତ୍ର କହିଲେ, “ଆମେ ରାଜା, ଆମେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ।” ସେମାନେ ଏହି ପାପୀକୁ ଉଠାଇ, କଠୋର ଶବ୍ଦ କହିଲେ ଏବଂ ତାଙ୍କର କ୍ଷତ୍ରିୟ ଶକ୍ତିର ଦମ୍ଭ କରି ପାଦେ ମାରିଲେ। ଏହିପରି କରିବା ସହିତ, କପିଳ ମୁନି କ୍ରୋଧରେ ଭରି ଦୃଷ୍ଟି ପାତ୍ର କଲେ ଏବଂ ତାଙ୍କର କ୍ରୋଧରେ ସମସ୍ତ ସମୁଦ୍ରମାନେ ତୁରନ୍ତ ଭସ୍ମ ହେଇଗଲେ। ଏହିପରି ଭାବେ ସମସ୍ତ ସଗରପୁତ୍ର ପାତାଳରେ ଅଗ୍ନିରେ ଭସ୍ମ ହେଲେ; କିନ୍ତୁ ଦୀକ୍ଷିତ ରାଜା ସଗର ଏହି ବିଷୟ ଅଜ୍ଞାତ ରହିଲେ। ନାରଦ ଏହା ସମ୍ବନ୍ଧରେ, କପିଳଙ୍କ ଅବସ୍ଥା ଓ ଅଶ୍ୱର ବିଷୟରେ ସଗରଙ୍କୁ ଜଣାଇଲେ। ସେ ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କ ଦୁଷ୍କର୍ମ ଓ ସଗରପୁତ୍ରଙ୍କ ନାଶ ବିଷୟରେ କହିଲେ; ଏହା ଶୁଣି ସଗର ମହାଚିନ୍ତାଗ୍ରସ୍ତ ହେଲେ, କ’ଣ କରିବେ ବୁଝିପାରିଲେ ନାହିଁ। ତାଙ୍କର ଅନ୍ୟ ଜଣେ ପୁଅ ଥିଲେ—ଅସମଞ୍ଜସ। ସେ ମୂର୍ଖତାବଶତଃ ନଗରବାସୀଙ୍କ ପିଲାମାନୋକୁ ଜଳରେ ଫେଙ୍କି ଦେଉଥିଲେ। ଏହି ଦୁର୍ବୃତ୍ତିର ଖବର ନାଗରିକମାନେ ରାଜାଙ୍କୁ ଦେଲେ। ରାଜା କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ କହିଲେ, “ଏହି ଅସମଞ୍ଜସ କ୍ଷତ୍ରିୟ ଧର୍ମ ଛାଡିଛି, ପିଲାମାନୋକୁ ମାରିଦେଉଛି, ଏଠାରୁ ତା’କୁ ନିକାଳିଦିଅ।” ରାଜାଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ଶୁଣି ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ଶୀଘ୍ର ଅସମଞ୍ଜସଙ୍କୁ ନିକାଳିଦେଲେ ଏବଂ ସେ ଅରଣ୍ୟକୁ ଚାଲିଗଲେ। ଏଭଳି, ସମସ୍ତ ସଗରପୁତ୍ର ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଶାପରେ ପାତାଳରେ ନାଶ ହେଲେ; ଏବେ ଏକମାତ୍ର ଅସମଞ୍ଜସ ଅରଣ୍ୟରେ ଅଛି। ଏହି ଦୁଃଖରେ ରାଜା କହିଲେ, “ମୋ ପାଇଁ ଏବେ କ’ଣ ପଥ ଅଛି?