ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଶକ୍ତିରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଥିବା ବ୍ରାହ୍ମୀ, ଗୋଦାବରୀ, ନନ୍ଦା, ସୁନନ୍ଦା ଏବଂ କାମଧେନୁ ନଦୀ ପାପ ନାଶ କରିଥାଏ । ଏହି ନଦୀମାନଙ୍କୁ କେବଳ ସ୍ମରଣ କଲେ ମଧ୍ୟ ପ୍ରଚୁର ପାପ କ୍ଷୟ ହୁଏ ଏବଂ ସେମାନେ ସଦା ମୋତେ ପ୍ରିୟ । ପଞ୍ଚତତ୍ତ୍ୱ ମଧ୍ୟରେ ଜଳ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ସ୍ଥାନ ପାଇଛି । ଏହି ଜଳମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ତୀର୍ଥଜଳ ସବୁଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମନାଯାଏ, ତା ମଧ୍ୟରେ ଭାଗୀରଥୀ ସବୁଠାରୁ ଉତ୍ତମ ଏବଂ ଗୌତମୀ ତାଙ୍କ ସମାନ । ମୁଣ୍ଡ ଜଟାରେ ଆଣାଯାଇଥିବା ଗଙ୍ଗା ଭଳି ଶୁଭ ଅନ୍ୟ କିଛି ନାହିଁ । ସ୍ୱର୍ଗ, ମର୍ତ୍ୟ, ପାତାଳ କୌଣସି ଜାଗାରେ ତୀର୍ଥ ମନ୍ୟ ମାନବର ସମସ୍ତ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ପୂରଣ କରେ । ମୁଁ ଏହି କଥା ଗୌତମ ମହାତ୍ମାଙ୍କୁ ହରିଙ୍କ ମୁଖରୁ ଯେପରି ଶୁଣିଥିଲି, ସେପରି ତୁମକୁ କୁହିଲି । ଏହିପରି ଗୌତମୀ ଗଙ୍ଗା ସମସ୍ତ ନଦୀମାନଙ୍କୁ ଅତିକ୍ରମ କରି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମନାଯାଏ; ତାଙ୍କର ସ୍ୱରୂପ ଏଠାରେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଯାଇଛି, ତେଣୁ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ନଦୀ ବିଷୟରେ ଶୁଣିବାକୁ ଆଶା କଣ ରହିଯାଏ? ଏହି ଗଙ୍ଗା ବେଶି ଦେଖିବାକୁ ଦୁଇଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ ହେଉଛନ୍ତି, ଯଦ୍ୟପି ସେ ଏକ; ତାଙ୍କର ଏକ ଭାଗ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଆଣାଯାଇଥିଲା । ଅନ୍ୟ ଭାଗ କ୍ଷତ୍ରିୟଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଆଣାଯାଇ ଭବ (ମହାଦେବ)ଙ୍କ ଜଟାରେ ରହିଥିଲା; ଏହି ବିଷୟ ମୋତେ କୁହ । ଏହି ଭାବେ, ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବଂଶର ଏକ ଶାଖା, ବୈବସ୍ବତଙ୍କ ଶ୍ରେଣୀରେ, ଏକ ଅତି ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରାଜା ସଗର ଥିଲେ । ସେ ଯଜ୍ଞ ଓ ଦାନରେ ନିୟତ, ଧର୍ମ ଅନୁଷ୍ଠାନ ଓ ଚିନ୍ତନରେ ଲିନ ଥିଲେ; ତାଙ୍କର ଦୁଇ ଝିଅ ଥିଲେ, ଦୁହେଁ ମଧ୍ୟ ପତିଭକ୍ତ । କିନ୍ତୁ ସନ୍ତାନ ନ ଥିବାରୁ ସେ ଚିନ୍ତିତ ହେଲେ; ତେଣୁ ବସିଷ୍ଠଙ୍କୁ ଘରକୁ ଆମନ୍ତ୍ରଣ କଲେ, ଯଥାଯଥ ଆଦର କଲେ । ତାପରେ ରାଜା ସନ୍ତାନ ପ୍ରାପ୍ତି ବିଷୟରେ ନିଜ କଥା ରଖିଲେ; ଏହି କଥା ଶୁଣି ସେ ଋଷି ଧ୍ୟାନ କରି ରାଜାଙ୍କୁ କହିଲେ, "ହେ ରାଜା, ସଦା ତୁମ ଝିଅମାନେ ସହିତ ଋଷିମାନେଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କରିବାରେ ନିଷ୍ଠା ରଖ ।" ଏପରି କହି ବସିଷ୍ଠ ତାଙ୍କ ନିଜ ସ୍ଥାନକୁ ଚାଲିଗଲେ; କିଛି ଦିନ ପରେ ସେ ତପସ୍ଵୀ ରାଜାଙ୍କ ଘରକୁ ଆସିଲେ । ରାଜା ଉଚିତ ଭାବରେ ତାଙ୍କ ପୂଜା କଲେ, ତାପରେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୋଇ ବସିଷ୍ଠ କହିଲେ, "ବର ମାଗ ।" ରାଜା ସନ୍ତାନ ଚାହିଲେ । ଏପରି ରାଜାଙ୍କୁ ବସିଷ୍ଠ କହିଲେ, "ତୁମ ଏକ ଝିଅ ରାଜବଂଶ ବଢ଼ାଇବା ପାଇଁ ଏକ ପୁଅ ପାଇବ, ଅନ୍ୟ ଝିଅ ସାଠି ହଜାର ପୁଅ ପାଇବ ।" ବର ଦେଇ ବସିଷ୍ଠ ଚାଲିଗଲେ, ସେପରି ସାଠି ହଜାର ପୁଅ ଜନ୍ମ ନେଲେ; ରାଜା ବହୁତ ଯଜ୍ଞ କଲେ, ବଡ଼ ଦାନ ସହିତ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ କଲେ । ଏମିତି ଏକ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞରେ ରାଜା ଉଚିତ ଭାବେ ଦୀକ୍ଷିତ ହେଲେ; ଅଶ୍ୱ ରକ୍ଷା ପାଇଁ ତାଙ୍କ ପୁଅମାନେ ଏବଂ ସେମାନଙ୍କ ସେନାକୁ ନିଯୁକ୍ତ କଲେ । କିଛି ସମୟ ପରେ ଇନ୍ଦ୍ର ଅଶ୍ୱ ଚୋରି କଲେ; ରାଜାଙ୍କ ପୁଅମାନେ ଖୋଜିଲେ, କିନ୍ତୁ ଏହି ସମୟରେ ଅଶ୍ୱ ମିଳିଲା ନାହିଁ । ସାଠି ହଜାର ପୁଅ, ଯୁଦ୍ଧ କଳାରେ ପାରଙ୍ଗତ, ଦେଖିଲେ ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କିଛି ଦାନବ ଅଛନ୍ତି । ସେମାନେ ଅଶ୍ୱକୁ ନେଇ ପାତାଳକୁ ଗଲେ; କିନ୍ତୁ ସଗରଙ୍କ ପୁଅମାନେ ଦାନବମାନେଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ ନାହିଁ, କାରଣ ସେମାନେ ମାୟାବୀ ଥିଲେ । ଅଶ୍ୱ ନ ମିଳିଲେ, ସେମାନେ ଦିଗ୍ବିଦିଗ୍ ଘୁଞ୍ଚିଲେ, ତଥାପି ତା ସମୟରେ ଅଶ୍ୱ ଦେଖିଲେ ନାହିଁ । ସେମାନେ ଦେବଲୋକକୁ ଗଲେ, ପାହାଡ଼, ହ୍ରଦ, ଓ ଅରଣ୍ୟ ଖୋଜିଲେ, କିନ୍ତୁ ଅଶ୍ୱ ମିଳିଲା ନାହିଁ । ରାଜା ଯଜ୍ଞ କ୍ରିୟା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କରି ପୁରୋହିତଙ୍କ ଆଶୀର୍ବାଦ ନେଇଲେ, କିନ୍ତୁ ସୁନ୍ଦର ଯଜ୍ଞ ପଶୁ ନ ଦେଖି ଚିନ୍ତିତ ହେଲେ । ସମସ୍ତ ସାମୁଦ୍ରିକ ପୁଅ ଦେବଲୋକକୁ ଖୋଜିଲେ, ତଥାପି ଅଶ୍ୱ ମିଳିଲା ନାହିଁ । ପୁଣି ପୃଥିବୀକୁ, ପାହାଡ଼ ଓ ଅରଣ୍ୟକୁ ଫେରିଲେ, ତଥାପି ରାଜାଙ୍କ ପୁଅମାନେ ଅଶ୍ୱ ଦେଖିଲେ ନାହିଁ । ଏହି ସମୟରେ ଏକ ଦିବ୍ୟ ବାଣୀ ହେଲା: "ଅଶ୍ୱ ପାତାଳରେ ବନ୍ଧାଯାଇଛି, ଅନ୍ୟ କେଉଁଠି ନୁହେଁ, ହେ ସାମୁଦ୍ରିକମାନେ ।" ଏହି କଥା ଶୁଣି, ସେମାନେ ପାତାଳକୁ ଯିବାକୁ ଚାହିଲେ, ସମସ୍ତ ପୃଥିବୀକୁ ଚାରିପାଖ ଖୋଦିଲେ । ଭୋକରେ, ସେମାନେ ଦିନ ଓ ରାତି ଶୁଖିଲା ମାଟି ଖାଇ, ଖୋଦି ଖୋଦି ଶୀଘ୍ର ପାତାଳକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ । ଏହି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ କୌଶଳୀ ପୁଅମାନେ ପାତାଳକୁ ଆସିଛନ୍ତି ବୋଲି ଶୁଣି, ଦାନବମାନେ ଭୟରେ ଦୌଡ଼ି କପିଳଙ୍କ ପାଖକୁ ଗଲେ । ମହାନ ଋଷି କପିଳ ପାତାଳରେ ଶୋଇଥିଲେ; ପ୍ରାଚୀନ କାଳରେ ସେ ଦେବତାମାନେ ପାଇଁ ଉତ୍ତମ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଥିଲେ । ଦେବତାଙ୍କ କାମ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କରି, ଶ୍ରମିତ ଓ ନିଦ୍ରାବିହୀନ ହୋଇ, ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ କପିଳ ଦେବତାମାନେଙ୍କୁ କହିଲେ, "ମୋତେ ଶୋଇବା ପାଇଁ ଏକ ସ୍ଥାନ ଦିଅ ।" ସେମାନେ ତାଙ୍କୁ ପାତାଳ ଦେଲେ, ଏବଂ କପିଳ ଆଉ କହିଲେ, "ଯେଉଁଠାରେ ମୋତେ ଅବିବେକରେ ଜଗାଏ, ସେ ଶୀଘ୍ର ଭସ୍ମ ହେଉ ।" ତେଣୁ ସେ ପାତାଳରେ ଶୋଇଲେ; "ମୁଁ ନିଦ୍ରାରେ ନୁହେଁ, କିନ୍ତୁ ସ୍୵ପ୍ନରେ ଅଛି" ବୋଲି ଦେବମଣ୍ଡଳ କହିଲେ, ସେ ଏଠାରେ ଶୋଇଲେ । ତାଙ୍କର ଶକ୍ତି ଜାଣି, ଦାନବମାନେ ମାୟା ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ସାମୁଦ୍ରିକମାନେଙ୍କୁ ନାଶ କରିବା ଉପାୟ ଚିନ୍ତିଲେ । ଯୁଦ୍ଧ ଭୟରେ, ଦାନବମାନେ ଶୀଘ୍ର କାର୍ଯ୍ୟ କରି, କପିଳ ଋଷିଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲେ । ଅଶ୍ୱକୁ ତାଙ୍କ ମୁଣ୍ଡ ପାଖରେ ବାନ୍ଧିଲେ, ଏବଂ ଦୂରରେ ଦଢ଼ି ଦଢ଼ି ଦେଖୁଥିଲେ କ'ଣ ଘଟେ । ତାପରେ ସମସ୍ତ ସାମୁଦ୍ରିକ ପୁଅ ପାତାଳକୁ ପ୍ରବେଶ କରି, ବନ୍ଧା ଅଶ୍ୱ ଏବଂ ଏକ ପୁରୁଷ ଶୋଇଥିବା ଦେଖିଲେ । ସେମାନେ ଭାବିଲେ ଏହିଁ ଚୋର ଏବଂ ଯଜ୍ଞ ବିନାଶକ; "ଏହି ମହାପାପୀକୁ ମାରି ରାଜାଙ୍କୁ ଅଶ୍ୱ ନେଇଯିବା ଉଚିତ" ବୋଲି କହିଲେ । କିଛି ଲୋକ କହିଲେ, "ବନ୍ଧା ଅଶ୍ୱକୁ ନେଇଯିବା ଉଚିତ, ଏହିପୁରୁଷକୁ ମାରିବାର କଣ ଦରକାର?" ଅନ୍ୟ ବିର ଓ ରାଜପୁତ୍ରମାନେ କହିଲେ, "ଆମେ ଏଠାରେ ଶାସକ!