ଏହି ଉପଖ୍ୟାନରେ, ଜନମାନସଙ୍ଗ ଦୁଷ୍ଟ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟକୁ ଛାଡ଼ି, ନିଜ ଧର୍ମରେ ଅବିଚଳ ରୁହି, ମନୁଷ୍ୟ ଉଚିତ ଭୋଜନ ଦାନ କରିବା ଓ କ୍ଲାନ୍ତ ଲୋକଙ୍କୁ ମସାଜ କରିବା ଦ୍ୱାରା ପୁଣ୍ୟ ଅର୍ଜନ କରିଥାଏ । ଦରିଦ୍ର ଓ ସଜ୍ଜନଙ୍କୁ ବସ୍ତ୍ର ଓ କମ୍ବଳ ଦେଇବା, ହରିଙ୍କ ଦିବ୍ୟ କଥା ଓ ଗଙ୍ଗା ଉତ୍ପତ୍ତି ଶୁଣିବା ଦ୍ୱାରା ମନୁଷ୍ୟ ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଫଳ ଲାଭ କରିଥାଏ । ଏପରି ମହତ୍ତ୍ୱ ଓ ଧର୍ମର ଉପଦେଶ ମଧ୍ୟରେ, ଏକ ଦିନ ତ୍ରୟମ୍ବକ ଋଷି ଗୌତମଙ୍କୁ, ଯିଏ ଅନେକ ଋଷିମାନେଂକ ମଧ୍ୟରେ ବସିଥିଲେ, କହିଲେ— “ହେ ଗୌତମ, ପ୍ରତି ଦୁଇ ହସ୍ତ ଦୂରରେ ଏଠାରେ ତୀର୍ଥ ଉଦ୍ଭବ ହେବ । ମୁଁ ସର୍ବତ୍ର ବିଦ୍ୟମାନ, ଏବଂ ସମସ୍ତ ଆଶା ପୂରଣ କରୁଛି । ଅମରକଣ୍ଟକ ପର୍ବତରେ ନର୍ମଦା ନଦୀ ଅତି ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସେଠାରେ ଯମୁନା ଯୋଗ ହୁଏ, ଏବଂ ପ୍ରଭାସ ତୀରେ ସରସ୍ୱତୀ ମିଶିଯାଏ । କୃଷ୍ଣା, ଭୀମରଥୀ ଓ ତୁଙ୍ଗଭଦ୍ରା— ଏହି ତିନି ନଦୀ ଯେଉଁଠି ମିଶେ, ସେଠାର ତୀର୍ଥ ମୁକ୍ତିଦାୟକ । ପୟୋଷ୍ଣୀ ଯେଉଁଠି ଯୋଗ ହୁଏ, ସେଠି ମଧ୍ୟ ମୁକ୍ତି ମିଳେ; କିନ୍ତୁ ଏହି ଗୌତମୀ, ପ୍ରିୟ ପୁତ୍ର, ମୋ ଆଜ୍ଞାରେ ସର୍ବତ୍ର ବିଦ୍ୟମାନ । ସମସ୍ତ କାଳରେ ସମସ୍ତ ଲୋକ ପାଇଁ ଏଠାରେ ସ୍ନାନ କଲେ ମୁକ୍ତି ମିଳେ; କିଛି ତୀର୍ଥ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ସମୟରେ ବିଶେଷ ପବିତ୍ର ହୁଏ, ଦେବମାନେ ଆସିଲେ ସେମାନେ ଅଧିକ ପବିତ୍ରତା ଦେଖନ୍ତି । ଏହି ଗୌତମୀ ସର୍ବଦା ସମସ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥ; ଏହାର ଏକ ଅନ୍ଦାଜ ତିନି କୋଟି ଅର୍ଥାତ୍ ଡେଢ଼ କୋଟି, ଦୁଇଶେ ଯୋଜନ ଯାଏଁ ବିସ୍ତୃତ । ଏଠାରେ ଅନେକ ତୀର୍ଥ ଉପସ୍ଥିତ ହେବ, ଏହି ମହେଶ୍ୱରୀ ଗଙ୍ଗା, ଯାହାକୁ ଗୌତମୀ ଓ ବୈଷ୍ଣବୀ ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ । ବ୍ରାହ୍ମୀ, ଗୋଦାବରୀ, ନନ୍ଦା, ସୁନନ୍ଦା, ଏହି ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛାପୂର୍ଣ୍ଣ କରୁଥିବା ନଦୀମାନେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇ, ସମସ୍ତ ପାପ ନାଶ କରନ୍ତି । କେବଳ ସ୍ମରଣ କଲେ ମଧ୍ୟ ସେ ଅନେକ ପାପ କୁ ନାଶ କରେ, ସେ ସର୍ବଦା ମୋ ପ୍ରିୟ । ପଞ୍ଚ ଭୂତ ମଧ୍ୟରେ ଜଳ ଶ୍ରେଷ୍ଠତା ପାଇଛି । ତାହା ମଧ୍ୟରେ, ଯେଉଁ ଜଳ ତୀର୍ଥ ରୂପେ ଅଛି, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମନ୍ୟ କରାଯାଏ; ତାହା ମଧ୍ୟରେ ଭାଗୀରଥୀ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଗୌତମୀ ତାଙ୍କ ସମାନ । ଗଙ୍ଗା ଜଟା ମଧ୍ୟରେ ଆଣାଯାଇଥିଲେ; ଏପରି ଶୁଭ ଅନ୍ୟ କିଛି ନାହିଁ । ସ୍ୱର୍ଗ, ପୃଥିବୀ କିମ୍ବା ପାତାଳ— ତୀର୍ଥ ସମସ୍ତ କାମନା ପୂରଣ କରେ, ହେ ମୁନି । ଏଭଳି ଏହି ଗୌତମୀ ଗଙ୍ଗାର ମହିମା ମହାତ୍ମା ଗୌତମଙ୍କୁ, ହରିଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସ୍ୱୟଂ କୁହାଯାଇଥିଲା, ଯେଉଁଥିରେ ସେ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଉଥିଲେ, ଏବଂ ମୁଁ ତୁମକୁ ଏହି କଥା କହିଲି । ଏହିପରି ଗୌତମୀ ଗଙ୍ଗା ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥ ଉପରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମନ୍ୟ, ତାଙ୍କର ମହିମା ବିସ୍ତୃତ ଭାବେ ଏଠାରେ କୁହାଯାଇଛି; ତେଣୁ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ତୀର୍ଥ ବିଷୟରେ ଶୁଣିବା ପ୍ରୟୋଜନ ନାହିଁ । ଏହି ଗୌତମୀ ଗଙ୍ଗା ଏକ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଦୁଇ ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ; ଏକ ଭାଗ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଦ୍ୱାରା ଆଣାଯାଇଥିଲା, ଅନ୍ୟ ଭାଗ କ୍ଷତ୍ରିୟ ଦ୍ୱାରା ଆଣାଯାଇ ବିଶ୍ୱେଶ୍ୱର ଭବଙ୍କ ଜଟାରେ ବସିଥିଲା । ଏହି ବିଷୟ ନେଇ ଏକ ଚମତ୍କାର କଥା ଆଛି । ୱୈୱସ୍ୱତ ମନୁଙ୍କ ବଂଶର ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ରାଜବଂଶରେ, ଏକ ଦିନ ସଗର ନାମକ ଏକ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରାଜା ଥିଲେ । ସେ ବଳିଦାନ ଓ ଧର୍ମ ଚିନ୍ତନରେ ନିରତ ଥିଲେ, ତାଙ୍କର ଦୁଇ ରାଣୀ ଥିଲେ, ଦୁହେଁ ପତିଭକ୍ତ । କିନ୍ତୁ ସନ୍ତାନ ନ ଥିବାରୁ ରାଜା ଚିନ୍ତିତ ହେଲେ; ସେ ବସିଷ୍ଠ ମୁନିଙ୍କୁ ନିମନ୍ତ୍ରଣ କରି ଅତିଥି ସମ୍ମାନ କଲେ । ତାଙ୍କୁ ସନ୍ତାନ ପ୍ରାପ୍ତି ଉପରେ କଥା କହିଲେ; ବସିଷ୍ଠ ମୁନି ଚିନ୍ତା କରି, କହିଲେ— “ହେ ରାଜନ୍, ସଦା ତୁମେ ତୁମ ଦୁଇ ରାଣୀ ସହିତ ଋଷିମାନେଂକୁ ସମ୍ମାନ କର ।” ଏପରି କହି ବସିଷ୍ଠ ତାଙ୍କ ସ୍ଥାନକୁ ଚାଲିଗଲେ । ପରେ, ସେ ତପୋଧନ ଏକ ଦିନ ପୁନଃ ରାଜାଙ୍କ ଗୃହକୁ ଆସିଲେ । ରାଜା ତାଙ୍କ ପୂଜା କଲେ; ସେ ତୁଷ୍ଟ ହୋଇ, କହିଲେ— “ବର ମାଗ ।” ରାଜା ସନ୍ତାନ ଚାହିଲେ । ବସିଷ୍ଠ କହିଲେ— “ତୁମ ଏକ ରାଣୀ ଦ୍ୱାରା ବଂଶଧର ସନ୍ତାନ ହେବେ, ଅନ୍ୟ ରାଣୀ ଦ୍ୱାରା ସାଠି ହଜାର ସନ୍ତାନ ହେବେ ।” ବର ଦେଇ ବସିଷ୍ଠ ଚାଲିଗଲେ । ପରେ ସହସ୍ର ସନ୍ତାନ ଜନ୍ମ ନେଲେ; ରାଜା ଅନେକ ଯଜ୍ଞ କଲେ, ଅନେକ ଅଶ୍ୱମେଧ ବଳିଦାନ ଓ ଦାନ କଲେ । ଏକ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞରେ, ରାଜା ନିୟମିତ ହେଲେ; ତାଙ୍କ ସନ୍ତାନମାନେ ସେଠାରେ ଅଞ୍ଚଳ ସହ ସଂରକ୍ଷଣ କଲେ । ଏକ ଦିନ ଇନ୍ଦ୍ର ଯଜ୍ଞ ଘୋଡ଼ା ଚୁରି କଲେ; ସନ୍ତାନମାନେ ଖୋଜିଲେ, କିନ୍ତୁ ମିଳିଲା ନାହିଁ । ସେହି ସାଠି ହଜାର ସନ୍ତାନ, ଯୁଦ୍ଧ କଳାରେ ପାରଙ୍ଗତ, ଦେଖିଲେ ଯେ ତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କିଛି ଦାନବ ଅଛନ୍ତି । ସେମାନେ ଯଜ୍ଞ ଘୋଡ଼ାକୁ ନେଇ ପାତାଳକୁ ଗଲେ; କିନ୍ତୁ ସଗରଙ୍କ ସନ୍ତାନ ଦାନବମାନେଂକୁ ଦେଖିପାରିଲେ ନାହିଁ, କାରଣ ସେମାନେ ମାୟାଧାରୀ । ଘୋଡ଼ା ନ ମିଳିଲେ, ସେମାନେ ଏଠାରେ ସେଠାରେ ଚାଲିଲେ, କିନ୍ତୁ ତଥାପି ମିଳିଲା ନାହିଁ । ସେମାନେ ଦେବତାମାନେଂକ ଲୋକକୁ ଗଲେ, ପର୍ବତ, ହ୍ରଦ, ଅରଣ୍ୟ ଖୋଜିଲେ, ଘୋଡ଼ା ମିଳିଲା ନାହିଁ । ରାଜା ଯଜ୍ଞ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କରି, ରିତି ଅନୁସାରେ ଆଶୀର୍ବାଦ ନେଇ, ଘୋଡ଼ା ନ ଦେଖି ଚିନ୍ତିତ ହେଲେ । ସମସ୍ତ ସାଗର ଅଞ୍ଚଳ ଘୁଞ୍ଚି, ଦେବତାମାନେଂକ ଲୋକକୁ ଗଲେ, ଘୋଡ଼ା ଖୋଜିଲେ, କିନ୍ତୁ ସେଠି ମଧ୍ୟ ମିଳିଲା ନାହିଁ । ପରେ ସେମାନେ ପୃଥିବୀକୁ ଫେରି, ପର୍ବତ ଓ ଅରଣ୍ୟ ଖୋଜିଲେ, ଘୋଡ଼ା ମିଳିଲା ନାହିଁ । ଏବେ ଏକ ଦିବ୍ୟ ସ୍ୱର ହେଲା— “ଘୋଡ଼ା ପାତାଳରେ ବନ୍ଧା, ଅନ୍ୟ କୋଉଠି ନୁହେଁ, ହେ ସାଗରମାନେ ।” ଏହି ଶବ୍ଦ ଶୁଣି, ସାଗରମାନେ ପାତାଳକୁ ଯିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରି, ସମଗ୍ର ପୃଥିବୀ ଖୋଦିଲେ । ତାପରେ ଦିନ ରାତି ଶୁଖିଲା ମାଟି ଖାଇ, ଖୋଦିଖୋଦି ଶୀଘ୍ର ପାତାଳକୁ ପହଞ୍ଚିଗଲେ । ଏହି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଏବଂ ସମର୍ଥ ସାଗର ସନ୍ତାନମାନେ ପାତାଳକୁ ଆସିଛନ୍ତି ବୋଲି ଶୁଣି, ସେଠିର ଦାନବମାନେ ଭୟଭୀତ ହୋଇ କପିଳଙ୍କ ସରଣେ ପଳାଇଗଲେ ।