ମନୁଷ୍ୟମାନେ ଏହି ଭୂମିରେ ଯେଉଁ ଦେବୀଙ୍କ ରୂପକୁ ଦେଖନ୍ତି, ସେହି ରୂପକୁ ମାତ୍ର ଦେଖିପାରନ୍ତି; ଯେଉଁ ଦେବୀ ତଳସ୍ଥଳ କିମ୍ବା ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଗଲେ, ଅଜ୍ଞାନୀ ମନୁଷ୍ୟମାନେ ସେଉଁଠି ତାଙ୍କୁ ଦେଖିପାରନ୍ତି ନାହିଁ। ଦେବୀ ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସମୁଦ୍ରକୁ ପ୍ରବାହିତ ହୁଅନ୍ତି, ସେଉଁଠି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ତାଙ୍କୁ ଦିବ୍ୟ ଭାବରେ ଗଣାଯାଏ। ଗୌତମଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ମୁକ୍ତ ହୋଇ, ସେ ଦେବୀ ପୂର୍ବ ସମୁଦ୍ର ଦିଗକୁ ଚାଲିଗଲେ। ତାପରେ, ଋଷିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ବଘ୍ରସ୍ଵରୂପ ଗୌତମ, ସମସ୍ତ ଦେବ ଋଷିମାନେ ଯେଉଁ ଶୁଭ ଜଗତ୍ଜନନୀଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ ଦେଉଥିଲେ, ସେ ଦେବୀଙ୍କୁ ପରିକ୍ରମା କଲେ। ପ୍ରଥମେ ତିନି ଚକ୍ଷୁ ଧାରଣ କରୁଥିବା ଦେବତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମହାଦେବଙ୍କୁ ପୂଜା କରି, ଗୌତମ ଚିନ୍ତା କଲେ—“ମୁଁ ଉଭୟ ତୀରରେ ସ୍ନାନ କରିବି।” ସେହି ସମୟରେ, ତାଙ୍କର ସ୍ମରଣ କରିବା ସହିତ ସହିତ, କୃପାର ସାଗର ଶିବ ତାଁକୁ ସମ୍ମୁଖୀନ ହେଲେ। ଗୌତମ, ହାତ ଜୋଡି ଶ୍ରଦ୍ଧା ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ନମ୍ରତା ସହିତ, ତିନି ଚକ୍ଷୁ ଧାରଣ କରୁଥିବା ମହାଦେବଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ—“ହେ ଦେବତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଦେବ, ମୋତେ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଏଠାରେ ପବିତ୍ର ତୀରସ୍ନାନର ବିଧି କହନ୍ତୁ, ଯେଉଁଥିରେ ସମସ୍ତ ଜଗତର ମଙ୍ଗଳ ଅନ୍ତର୍ନିହିତ।” ତାପରେ ମହାଦେବ କହିଲେ—“ହେ ମହାମୁନି, ଗୋଦାବରୀ ତୀରସ୍ନାନର ସମସ୍ତ ବିଧି ମୋ ମୁଖରୁ ଶୁଣ। ପ୍ରଥମେ ନାନ୍ଦୀମୁଖ କ୍ରିୟା କରି ଦେହକୁ ପବିତ୍ର କରିବା ଉଚିତ। ପରେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଖାଇଲେ, ତାଙ୍କର ଅନୁମତି ନେଇ, ଉପବାସ ଓ ପତିତ ସଂସ୍ପର୍ଶ ତ୍ୟାଗ କରି ଆଗକୁ ବଢ଼ିବା ଉଚିତ। ଯେଉଁ ଲୋକଙ୍କର ହାତ, ପାଁ, ମନ ନିୟନ୍ତ୍ରଣରେ ଅଛି, ଜ୍ଞାନ, ତପସ୍ୟା ଓ କୀର୍ତି ଅଛି, ସେ ତୀରସ୍ନାନର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଫଳ ଲାଭ କରେ। ଦୁଷ୍ଟ ଭାବ ତ୍ୟାଗ କରି, ନିଜ କର୍ମରେ ନିଷ୍ଠା ରଖି, ଶୁଭ ଭୋଜନ ଦାନ କରିବା, କ୍ଲାନ୍ତ ଲୋକଙ୍କୁ ମଲିଶ କରିବା ଉଚିତ। ଦରିଦ୍ର ଓ ପୁଣ୍ୟଶୀଳ ଲୋକଙ୍କୁ ବସ୍ତ୍ର ଓ କମ୍ବଳ ଦାନ କରି, ହରିଙ୍କ ଦିବ୍ୟ କଥା ଓ ଗଙ୍ଗା ଉତ୍ପତ୍ତି ଶୁଣିବା ଉଚିତ। ଏଭଳି କରିଲେ, ତୀରସ୍ନାନର ସମସ୍ତ ଫଳ ମିଳିଥାଏ।” ଏପରି ଭାବେ ତ୍ରୟମ୍ବକ ତାଙ୍କୁ ଉପଦେଶ ଦେଇଥିଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ଗୌତମ ଅନ୍ୟ ଋଷିମାନେ ଦ୍ୱାରା ପରିବେଷ୍ଟିତ ଥିଲେ। ଶିବ କହିଲେ—“ହେ ଗୌତମ, ପ୍ରତ୍ୟେକ ଦୁଇ ହାତ ଦୂରରେ ଏଠାରେ ତୀରଉପତ୍ତି ହେବ; ମୁଁ ସମସ୍ତଠାରେ ଅଛି, ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରେ। ନର୍ମଦା ନଦୀ ଅମରକଣ୍ଟକ ପର୍ବତରେ ଅଛି; ସେଠାରେ ଯମୁନା ଯୋଗ ହୁଏ, ପ୍ରଭାସରେ ସରସ୍ୱତୀ। କୃଷ୍ଣା, ଭୀମରଥୀ ଓ ତୁଙ୍ଗଭଦ୍ରା ଯେଉଁଠି ଏକତ୍ରିତ ହୁଏ, ସେଠି ତୀର ମୁକ୍ତି ଦେଇଥାଏ। ପୟୋଷ୍ଣୀ ଯେଉଁଠି ମିଶେ, ସେଠି ମଧ୍ୟ ମୁକ୍ତି ମିଳେ; କିନ୍ତୁ ଏହି ଗୌତମୀ, ମୋ ଆଜ୍ଞା ଅନୁସାରେ ସବୁଠି ଅଛି। ସମସ୍ତ ଲୋକ ଓ ସମସ୍ତ ସମୟରେ, ଏଠାରେ ସ୍ନାନ କରିଲେ ମୁକ୍ତି ମିଳିଥାଏ; କିଛି ସମୟରେ କିଛି ତୀର ସବୁଠୁ ପବିତ୍ର, କିଛି ଦେବମାନେ ଆସିଲେ। ଗୌତମୀ ତୀର ସମସ୍ତ ଲୋକ ପାଇଁ ସମସ୍ତ ସମୟରେ ପବିତ୍ର—ଏଥିରେ କୌଣସି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ; ଏହି ତୀର ତିନି କୋଟି ଓ ଅର୍ଦ୍ଧ କୋଟି, ଦୁଇ ଶତ ଯୋଜନ ପରିସରରେ ବିସ୍ତୃତ। ଏଠାରେ ଅନେକ ତୀର ଉପସ୍ଥିତ ହେବ, ଏହା ମହେଶ୍ୱରୀ ଗଙ୍ଗା, ଗୌତମୀ ଓ ବୈଷ୍ଣବୀ ନାମରେ ମଧ୍ୟ ପରିଚିତ। ବ୍ରାହ୍ମୀ, ଗୋଦାବରୀ, ନନ୍ଦା, ସୁନନ୍ଦା, ଏହି ସମସ୍ତ ଚାହିଦା ପୂରଣ କରୁଥିବା ନଦୀ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ତପୋଶକ୍ତିରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, ସମସ୍ତ ପାପ ନାଶ କରନ୍ତି। କେବଳ ସ୍ମରଣ କଲେ ମଧ୍ୟ ସେ ପାପର ଦଳିକୁ ଦୂର କରିଦିଅନ୍ତି, ତିନି ସଦା ମୋତେ ପ୍ରିୟ। ପଞ୍ଚ ଭୂତରେ ଜଳ ସବୁଠୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ହୋଇଯାଇଛି। ଏହି ଜଳମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ତୀର ଜଳ ସବୁଠୁ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ; ଭାଗୀରଥୀ ସବୁଠୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଗୌତମୀ ସେଉଁଠି ସମାନ। ଗଙ୍ଗା ଜଟାରେ ଆଣାଯାଇଥିଲେ; ଏପରି ଶୁଭ କିଛି ଅନ୍ୟ କୌଣସି ନାହିଁ। ସ୍ୱର୍ଗ, ମୃତ୍ୟୁଲୋକ କିମ୍ବା ପାତାଳ ଯେଉଁଠି ହେଉ, ତୀର ସମସ୍ତ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ପୂରଣ କରେ। ଏପରି ଭାବେ, ମହାତ୍ମା ଗୌତମଙ୍କୁ ହରି ସ୍ୱୟଂ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ଏହି ଗୁପ୍ତତ୍ୱ କହିଥିଲେ, ମୁଁ ତୁମକୁ ଏହି କଥା କହିଲି। ଏପରି ଭାବେ ଗୌତମୀ ଗଙ୍ଗା ସମସ୍ତ ନଦୀ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମନ୍ୟ; ତାଙ୍କର ସ୍ୱରୂପ ବିବର୍ଣ୍ଣନ କରାଯାଇଛି—ଏଠାରେ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଶ୍ରବଣ ଇଚ୍ଛା କାହିଁକି ରହିବ? ଏହି ଦେବୀ ଏକା ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଦୁଇ ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ କରାଯାଇଛନ୍ତି; ଏକ ଭାଗ ଏକ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଦ୍ୱାରା ଆଣାଯାଇଥିଲା। ଅନ୍ୟ ଭାଗ ଏକ କ୍ଷତ୍ରିୟ ଦ୍ୱାରା ଆଣାଯାଇ, ଭବଙ୍କ ଜଟାରେ ରହିଗଲା; ଏହି ବିଷୟ ତୁମେ ମୋତେ କହିବାକୁ ଚାହଁ। ଭୂତପୂର୍ବକାଳରେ, ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ବଂଶର ଭାଗ୍ୟରେ, ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ ଏବଂ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରାଜା ସଗର ଥିଲେ। ସେ ସଦା ଯଜ୍ଞ ଓ ଦାନରେ ଲିନ ଥିଲେ, ଧର୍ମ ଚିନ୍ତନ ଓ ଆଚରଣରେ ନିଷ୍ଠା ରଖିଥିଲେ; ତାଙ୍କର ଦୁଇ ରାଣୀ ଥିଲେ, ଦୁହେଁ ନିଷ୍ଠାବାନ୍ତି। ସନ୍ତାନ ନ ଥିବାରୁ, ସେ ଚିନ୍ତିତ ହେଲେ; ତେଣୁ ବସିଷ୍ଠଙ୍କୁ ଗୃହକୁ ଡାକି, ଯଥାଯୋଗ୍ୟ ସମ୍ମାନ କଲେ। ତାପରେ ରାଜା ସଂତାନ ନ ହେବାର କାରଣ ବିଷୟରେ ପ୍ରସ୍ତାବ ରଖିଲେ; ଏହି କଥା ଶୁଣି ବସିଷ୍ଠ ଧ୍ୟାନ କରି, ରାଜାଙ୍କୁ ଉପଦେଶ ଦେଲେ—“ହେ ରାଜନ୍, ସଦା ତୁମେ ଦୁହେଁ ରାଣୀ ସହ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଋଷିମାନେଙ୍କ ଆଦର କର।" ଏପରି କହି ସେ ତାଙ୍କର ନିଜ ସ୍ଥାନକୁ ଚାଲିଗଲେ। କେତେକ ଦିନ ପରେ, ସେ ତପସ୍ଵୀ ରାଜାଙ୍କ ଗୃହକୁ ଆସିଲେ। ରାଜା ତାଙ୍କୁ ବିଧିବତ୍ ପୂଜା କଲେ, ଏବଂ ସେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୋଇ କହିଲେ—“ବର ମାଗ, ହେ ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ।” ରାଜା ସନ୍ତାନ ଚାହିଲେ। ବସିଷ୍ଠ କହିଲେ—“ଏକ ରାଣୀ ଏକ ପୁଅ ପାଇବେ, ଯିଏ ବଂଶ ଚାଲାଇବ; ଅନ୍ୟ ରାଣୀ ଷଷ୍ଟି ହଜାର ପୁଅ ପାଇବେ।” ବର ଦେଇ ବସିଷ୍ଠ ଚାଲିଗଲେ, ଏବଂ ରାଜାଙ୍କ ଦୁହେଁ ରାଣୀ ଥରେ ଥରେ ଅନେକ ସନ୍ତାନ ପ୍ରାପ୍ତ କଲେ। ରାଜା ଅନେକ ଯଜ୍ଞ, ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ ଓ ଦାନ କଲେ। ଏକ ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞରେ, ରାଜା ଉପନିୟମିତ ହେଲେ, ଏବଂ ତାଙ୍କ ସନ୍ତାନମାନେ ସେଉଁଠି ତାଙ୍କ ସେନା ସହିତ ଅଶ୍ୱର ରକ୍ଷା କରିବାକୁ ନିଯୁକ୍ତ ହେଲେ। କିନ୍ତୁ ଏକ ସମୟରେ, ଇନ୍ଦ୍ର ଗୋଡ଼ିକୁ ଚୋରାଇଲେ; ରାଜାଙ୍କ ସନ୍ତାନମାନେ ସେଉଁଠି ଖୋଜିଲେ, କିନ୍ତୁ ଏହି ସମୟରେ ଗୋଡ଼ିକୁ ମିଳିଲେ ନାହିଁ।