ଏକ ସମୟର କଥା, ମହାପୁରୁଷ ଗୌତମ ମୁନି ମହେଶ୍ୱରଙ୍କ ପାଖରୁ ତାଙ୍କ ଜଟାରୁ ଗଙ୍ଗାକୁ ନେଇ ନିଜ ଅନ୍ତରଙ୍ଗ ଧ୍ୟାନରେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥକୁ ଆସିଲେ । ପର୍ବତ ଶିରେ, ଗଙ୍ଗାକୁ ନେଇ ଗୌତମ ମୁନି ଶୁଦ୍ଧ ମନରେ ଉପାସନା କରୁଥିଲେ । ଦେବତା, ଗନ୍ଧର୍ବ ଓ ପର୍ବତରେ ବସୁଥିବା ଅନ୍ୟ ଜନ ତାଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କରିଥିଲେ । ଗୌତମ ମୁନି ତାଙ୍କ ଜଟାକୁ ପର୍ବତ ଶିରେ ରଖି, ତିନି ଚକ୍ଷୁ ଧାରୀ ଦେବତା ଶିବଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରି, ଯୋଜିଥିବା ହାତରେ ଗଙ୍ଗା ଦେବୀଙ୍କୁ କହିଲେ, “ହେ ମା, ତୁମେ ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରିବାର ଦାତ୍ରୀ, ତିନି ଚକ୍ଷୁ ଧାରୀ ମହେଶ୍ୱରଙ୍କ ଜଟାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଉଛି, ମାଫ କର, ଶାନ୍ତ ରହ — ଖୁସିରେ ଚାଲ, ଲୋକଙ୍କ ଉପକାର କର।” ଗୌତମଙ୍କ ଏହି ଉଚ୍ଚାରଣ ପରେ, ଦେବୀ ଗଙ୍ଗା ଦିବ୍ୟ ରୂପ ଧାରଣ କରି, ସ୍ୱର୍ଗୀୟ ମାଳା ଓ ଦିବ୍ୟ ଉଙ୍ଗନ୍ତରେ ଶୋଭିତ ହେଇ, ଗୌତମଙ୍କୁ ପ୍ରତିଉତ୍ତର ଦେଲେ, “ମୁଁ ସ୍ୱର୍ଗରେ ଯିବି, କି ଜଳପାତ୍ରରେ ଯିବି, କି ତଳଭୂମିରେ ଯିବି? ଆପଣ ଏଠାରେ ଜନ୍ମ ନେଇଛନ୍ତି, ଏବଂ ସତ୍ୟ କଥା କହୁଛନ୍ତି।” ଗୌତମ ମୁନି କହିଲେ, “ମୁଁ ତିନି ଜଗତର ଉପକାର ପାଇଁ ଶମ୍ଭୁଙ୍କ ଅନୁରୋଧରେ ତୁମକୁ ନେଇଛି — ଦେବୀ, ଏହା ଅନ୍ୟଥା ହେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।” ଗୌତମଙ୍କ ଏହି ଉଚ୍ଚାରଣ ଶୁଣି, ଗଙ୍ଗା ଦେବୀ ତାଙ୍କ ଉପଦେଶକୁ ଗ୍ରହଣ କରି, ତିନି ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ ହେଇ, ସ୍ୱର୍ଗ, ପୃଥିବୀ ଓ ତଳଭୂମିକୁ ଗଲେ । ସ୍ୱର୍ଗରେ ଚାରି ଭାଗ, ପୃଥିବୀରେ ସାତ ଭାଗ, ତଳଭୂମିରେ ଚାରି ଭାଗ ହେଇ, ମୋଟେ ପନ୍ଦର ରୂପ ଧାରଣ କଲେ । ଗଙ୍ଗା ସମସ୍ତ ଜୀବର ଏସେନ୍ସ, ସମସ୍ତ ପାପ ନାଶ କରିବାରୀ, ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରିବାରୀ ଏବଂ ନିତ୍ୟ — ଏହିପରି ଉପାସନା ବେଦରେ କରାଯାଇଛି । ମାନବମାନେ ପୃଥିବୀରେ ତାଙ୍କ ଦେଖାଯାଉଥିବା ରୂପକୁ ଦେଖନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ତଳଭୂମି ବା ସ୍ୱର୍ଗର ରୂପକୁ ଜଣା ନାହିଁ । ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଦେବୀ ଗଙ୍ଗା ସାଗରକୁ ବହିଯାଆନ୍ତି, ସେ ଦିବ୍ୟ ଭାବରେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ; ଗୌତମଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ମୁକ୍ତ ହେଇ, ପୂର୍ବ ସାଗର କୁ ଯାଇଲେ । ତାପରେ, ଗୌତମ ମୁନି, ଶିବଙ୍କ ଉପାସନା କରି, ମା ଗଙ୍ଗାଙ୍କୁ ପରିକ୍ରମା କଲେ । ତିନି ଚକ୍ଷୁ ଧାରୀ ଦେବତାଙ୍କୁ ପ୍ରଥମେ ପୂଜା କରି, ଗୌତମ ଦ୍ୱିପାର୍ଶ୍ୱରେ ସ୍ନାନ କରିବାକୁ ନିଶ୍ଚୟ କଲେ । ଏହି ସମୟରେ, ଦୟାର ସାଗର ଶିବ ସ୍ଥାନେ ପ୍ରକଟ ହେଲେ । ଗୌତମ ମୁନି ନମ୍ର ହାତରେ, ଭକ୍ତି ଓ ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ଶିବଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ — “ଦେବତାଙ୍କର ଦେବ, ମହାପ୍ରଭୁ, ସ୍ନାନ କ୍ରିୟାର ବିଧି ବିସ୍ତୃତ ଭାବେ କହନ୍ତୁ, ତାହା ସମସ୍ତ ଜଗତର ଉପକାର ପାଇଁ ହେଉ।” ତାପରେ, ଶିବ କହିଲେ, “ମହାମୁନି, ଗୋଦାବରୀର ସ୍ନାନ ବିଧି ଏପରି — ପ୍ରଥମେ ନାନ୍ଦୀମୁଖ କ୍ରିୟା କରି ଶରୀର ପବିତ୍ର କରିବା ଉଚିତ । ତାପରେ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଭୋଜନ ଦେଇ ତାଙ୍କ ଅନୁମତି ନେଇ, ନିର୍ମଳ ଚିତ୍ତରେ, ଦୁଷ୍ଟ ଲୋକଙ୍କୁ ଏଡ଼ି, ଆଗକୁ ଯିବା ଉଚିତ । ଯେଉଁ ଲୋକର ହାତ, ପା, ମନ ନିୟନ୍ତ୍ରଣରେ ରହିଥାଏ, ଜ୍ଞାନ, ତପ, ଓ ଖ୍ୟାତି ରହିଥାଏ, ସେ ସ୍ନାନର ପୂର୍ଣ୍ଣ ଫଳ ପାଇଥାଏ । ଖରାପ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଛାଡ଼ି, ନିଜ କର୍ତ୍ତବ୍ୟରେ ଅଟୁଟ ରହି, ଶ୍ରମିତଙ୍କୁ ଭୋଜନ ଦେବା ଓ ମସାଜ କରିବା ଉଚିତ । ଦରିଦ୍ର ଓ ନୀତିବାନ୍ ଲୋକଙ୍କୁ ବସ୍ତ୍ର ଓ କମ୍ବଳ ଦେବା, ହରିଙ୍କ ଦିବ୍ୟ କଥା ଓ ଗଙ୍ଗା ଉତ୍ପତ୍ତି ଶୁଣିବା ଉଚିତ; ଏପରି କ୍ରମରେ ଯିବା ଦ୍ୱାରା ସ୍ନାନର ପୂର୍ଣ୍ଣ ଫଳ ମିଳେ ।” ତ୍ରୟମ୍ବକ ଏପରି କଥା ଗୌତମଙ୍କୁ କହିଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ସାଧୁମାନେ ତାଙ୍କୁ ଘେରି ରହିଥିଲେ । “ହେ ଗୌତମ, ପ୍ରତି ଦୁଇ ହାତ ବ୍ୟାପି ତୀର୍ଥ ଉପଜିବ; ମୁଁ ସମସ୍ତଠାରେ ଅଛି, ଏବଂ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରୁଛି । ନର୍ମଦା ନଦୀ ଅମରକଣ୍ଟକ ପର୍ବତରେ, ତାଠାରେ ଯମୁନା ଯୋଗ ଦେଉଛି, ପ୍ରଭାସରେ ସରସ୍ୱତୀ ଯୋଗ ଦେଉଛି । କୃଷ୍ଣା, ଭୀମରଥୀ ଓ ତୁଙ୍ଗଭଦ୍ରା — ଏଠାରେ ତିନି ନଦୀ ମିଶିଥିବା ତୀର୍ଥ ମୁକ୍ତି ଦେଇଥାଏ । ପୟୋଷ୍ଣୀ ଯୋଗ ଦେଉଥିବା ସ୍ଥାନ ମଧ୍ୟ ମୁକ୍ତି ଦେଇଥାଏ; କିନ୍ତୁ ଏହି ଗୌତମୀ, ମୋ ଆଜ୍ଞାରେ ଯେଉଁଠାରେ ଚାଲିଥାଏ ।" "ସମସ୍ତ ଲୋକ ପାଇଁ, ସମୟରେ, ଏଠାରେ ସ୍ନାନ କଲେ ମୁକ୍ତି ମିଳିଥାଏ; କିଛି ତୀର୍ଥ ବିଶେଷ ସମୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଦେବତାଙ୍କ ଆଗମନ ସମୟରେ । ଗୌତମୀ ତୀର୍ଥ ସମସ୍ତ ପାଇଁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ — ଏହାର କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ; ତିନି କୋଟି ଓ ଅର୍ଧ କୋଟି, ଦୁଇ ଶ ଯୋଜନ ବ୍ୟାପି ଅଛି । ଏଠି ତୀର୍ଥ ଉପଜିବ, ଏହି ମହେଶ୍ୱରୀ ଗଙ୍ଗା, ଗୌତମୀ ଓ ବୈଷ୍ଣବୀ ନାମରେ ମଧ୍ୟ ପରିଚିତ ।" "ବ୍ରାହ୍ମୀ, ଗୋଦାବରୀ, ନନ୍ଦା, ସୁନନ୍ଦା, ଇଚ୍ଛାପୂରଣ ନଦୀ — ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଶକ୍ତିରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, ସମସ୍ତ ପାପ ନାଶ କରେ । ମାତ୍ର ସ୍ମରଣ କରିଲେ ଏହି ଗଙ୍ଗା ପାପ ନାଶ କରେ, ଏବଂ ସେ ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କୁ ପ୍ରିୟ । ପଞ୍ଚ ତତ୍ତ୍ୱରେ ଜଳ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ହୋଇଛି ।" "ଏହି ତତ୍ତ୍ୱ ମଧ୍ୟରେ ତୀର୍ଥ ଜଳ ଶ୍ରେଷ୍ଠ; ଭାଗୀରଥୀ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏବଂ ଗୌତମୀ ତାଙ୍କ ସମାନ । ଜଟାରେ ଆଣିବା ଦ୍ୱାରା ଗଙ୍ଗା ଆଶୀର୍ବାଦ ଦେଇଛି; ଏହା ସ୍ୱର୍ଗ, ପୃଥିବୀ, ତଳଭୂମିରେ ସମସ୍ତ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ପୂରଣ କରେ ।" "ଏପରି ଗୌତମୀ ଗଙ୍ଗା ସମସ୍ତ ଉପରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭାବରେ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଇଛି; ତାଙ୍କର ସତ୍ୟ ରୂପ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଯାଇଛି — ଅନ୍ୟ କଥା ଶୁଣିବାର ଆବଶ୍ୟକ କ'ଣ?" "ଗଙ୍ଗା ଦେବୀ ଏକ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ଦୁଇ ଭାଗରେ ବିବେଚିତ; ଏକ ଭାଗ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଦ୍ୱାରା ଆଣାଯାଇଛି । ଅନ୍ୟ ଭାଗ କ୍ଷତ୍ରିୟ ଦ୍ୱାରା ଆଣାଯାଇ, ଭବଙ୍କ ଜଟାରେ ରହିଛି ।" "ୱୈବସ୍ବତ ବଂଶରେ, ଇକ୍ଷ୍ୱାକୁ ଦିନାଷ୍ଟିରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, ସାଗର ନାମକ ଏକ ରାଜା ଥିଲେ, ଅତ୍ୟନ୍ତ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ । ସେ ସଦା ଯଜ୍ଞ, ଦାନ ଓ ଧର୍ମ ଚିନ୍ତନରେ ଲିନ ଥିଲେ; ତାଙ୍କର ଦୁଇ ଜଣେ ଦାମ୍ପତ୍ୟ ସ୍ତ୍ରୀ ଥିଲେ, ଦୁଇଁ ଜଣେ ମଧ୍ୟ ପତିପ୍ରତି ନିଷ୍ଠା ଥିଲେ ।