ଏକ ସମୟରେ, ମହାପୁରୁଷ ଗୌତମ ଅତି ଭକ୍ତିପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ହରାଙ୍କୁ ଉପସ୍ଥାନ କରି କହିଲେ—“ଯେଉଁ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ତୀର୍ଥରେ ନିଷ୍ପାଦିତ ସ୍ନାନ, ଦାନ, ନିୟମ ଆଦି ଦ୍ୱାରା ଯେତେ ଉପକାର ମିଳେ, ଏଠାରେ କେବଳ ତୁମେ ମା ଦେବୀଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରିଲେ ମଧ୍ୟ ଏହି ଉପକାର ଲାଭ ହେବ। ଯେଉଁଠି ଏହି ନଦୀ ସମୁଦ୍ରକୁ ଯାଉଛି, ଏଠାରେ ତୁମେ ସଦା ବିଦ୍ୟମାନ ରୁହ; ଏହା ମୋର ଅନୁଗ୍ରହ ରହିଲା। ଏହି ନଦୀ ଉପରେ ଦଶ ଯୋଜନା ଦୂର ଯାଏଁ, ଏହି ଅଞ୍ଚଳରେ ଯେଉଁ ମହାପାପୀ ଏବଂ ତାଙ୍କର ପୂର୍ବଜଗଣ ସ୍ନାନ କରିବେ, କିମ୍ବା ସ୍ନାନ ମଧ୍ୟରେ ମୃତ୍ୟୁ ହେବେ, ସେମାନେ ମୋକ୍ଷ ପାଇବେ। ସ୍ୱର୍ଗ, ଭୂମି, ପାତାଳର ସମସ୍ତ ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥଗୁଡ଼ିକୁ ଏହି ଏକ ତୀର୍ଥ ଅତିକ୍ରମ କରିଛି; ଶମ୍ଭୁ, ତୁମକୁ ନମସ୍କାର।" ଏପରେ ଗୌତମଙ୍କ ଉପସ୍ଥାନ ଶୁଣି ଶିବ ଉତ୍ତର ଦେଲେ, “ତଥାସ୍ତୁ। ଏପରି ତୀର୍ଥ ନା ଥିଲା, ନା ହେବ। ଏହା ଏକ ଅଦ୍ୱିତୀୟ ତୀର୍ଥ।” ଶିବ ତିନିଥର ଏହା ଏକ ସତ୍ୟ ଭାବରେ ବେଦରେ ଉଲ୍ଲିଖିତ ଭାବରେ କହିଲେ—“ଗୌତମୀ ସମସ୍ତ ତୀର୍ଥମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସବୁଠୁ ପବିତ୍ର।” ଏହା କହି ସେ ଅଦୃଶ୍ୟ ହେଲେ। ଶିବଙ୍କ ଯାତ୍ରା ପରେ, ଦେବୀଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଗୌତମ ତାଙ୍କ ଜଟାରୁ ପବିତ୍ର ନଦୀକୁ ଉଠାଇ, ଦେବମାନେ ଉପସ୍ଥିତ ହୋଇ, ବ୍ରହ୍ମଗିରିକୁ ପ୍ରବେଶ କରିଲେ। ଗୌତମଙ୍କ ପହଁଚିବା ସମୟରେ, ନାରଦ ଜଟା ଉଠାଇଲେ, ଦେବମାନେ ସଂକଳନ କରି, ଫୁଲର ବର୍ଷା ହେଲା। ବଡ଼ ବଡ଼ ଋଷି, ବ୍ରାହ୍ମଣ, କ୍ଷତ୍ରିୟମାନେ ଶୁଭ ଶବ୍ଦରେ ଗୌତମଙ୍କୁ ବିଜୟ ଓ ସମ୍ମାନ ଦେଲେ। ମହେଶ୍ୱରଙ୍କ ଜଟାରୁ ଗଙ୍ଗାକୁ ଉଠାଇ ଗୌତମ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପବିତ୍ର ତୀର୍ଥକୁ ଗଲେ। ପରେ ଶିବ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ପାହାଡ଼ରେ ବସୁଥିବା ଦେବମାନେ ଗୌତମଙ୍କୁ ପୂଜା କଲେ। ଗୌତମ ଜଟାକୁ ପାହାଡ଼ର ଶିଖରରେ ରଖି, ତିନି ଚକ୍ଷୁ ଶିବଙ୍କୁ ସ୍ମରଣ କରି, ହାତ ହୋଇ ଗଙ୍ଗାଙ୍କୁ କହିଲେ—“ସମସ୍ତ ଆଶା ପୂରଣ କରିବାରୀ, ତିନି ଚକ୍ଷୁ ଶିବଙ୍କ ଜଟାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ମା, ମୁଁ ମାଫ କର; ଶାନ୍ତ ଭାବରେ ଯାଉ, ମଙ୍ଗଳ କର।” ଗୌତମଙ୍କ ଏହି କଥା ଶୁଣି, ଦେବୀ ଦିବ୍ୟ ରୂପ ଧାରଣ କରି, ଦିବ୍ୟ ମାଳା ଓ ଚନ୍ଦନ ଶୋଭିତ ହୋଇ, ଗୌତମଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ—“ମୁଁ ଦେବମାନଙ୍କ ଗୃହକୁ ଯିବି, କିମ୍ବା କମଣ୍ଡଳୁକୁ ପ୍ରବେଶ କରିବି, କିମ୍ବା ପାତାଳକୁ ଯିବି? ତୁମେ ଜନ୍ମିଛ, ତୁମେ ସତ୍ୟ କଥା କହୁଛ।" ଗୌତମ କହିଲେ—“ମୁଁ ଶମ୍ଭୁଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ ତୁମକୁ ତିନି ଲୋକର ଉପକାର ପାଇଁ ଦେଇଛି, ଏହା ଅନ୍ୟଥା ହେଉ ନାହିଁ।” ଏହି କଥା ଶୁଣି, ଦେବୀ ଗୌତମଙ୍କ ଉପସ୍ଥାନ ଗ୍ରହଣ କରି, ତିନି ଭାଗରେ ଭାଗିଗଲେ—ଏକ ଭାଗ ସ୍ୱର୍ଗକୁ, ଏକ ଭାଗ ଭୂମିକୁ, ଏକ ଭାଗ ପାତାଳକୁ। ସ୍ୱର୍ଗରେ ଚାରି ଭାଗ, ଭୂମିରେ ସାତ ଭାଗ, ପାତାଳରେ ଚାରି ଭାଗ—ଏଭଳି ଦେବୀ ପନ୍ଦର ରୂପ ଧାରଣ କଲେ। ସେ ସମସ୍ତ ଜୀବର ତତ୍ତ୍ୱ, ସମସ୍ତ ପାପର ନାଶକ, ସମସ୍ତ ଆଶା ପୂରଣ କରିବାରୀ, ନିତ୍ୟ; ବେଦରେ ଏହିପରି ଗୌରବ କରାଯାଇଛି। ମଣିଷମାନେ ଭୂମିର ତୀର୍ଥ ଦେଖିପାରନ୍ତି, ପାତାଳକୁ ଯାଇଥିବା ଦେବୀକୁ ଦେଖିପାରନ୍ତି ନାହିଁ, ଅଜ୍ଞାନୀ ମଣିଷମାନେ ସ୍ୱର୍ଗର ଦେବୀକୁ ଦେଖିପାରନ୍ତି ନାହିଁ। ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଦେବୀ ସମୁଦ୍ରକୁ ଯାଉଛନ୍ତି, ସେ ଦିବ୍ୟ ଭାବରେ ଗଣାଯାଉଛନ୍ତି; ଗୌତମ ଛାଡ଼ିଦେବା ପରେ, ଦେବୀ ପୂର୍ବ ସମୁଦ୍ରକୁ ଯାଉଛନ୍ତି। ତାପରେ, ଋଷିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ବାଘ ଭଳି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଗୌତମ ଦେବୀଙ୍କୁ ପରିକ୍ରମା କଲେ, ଦେବ ଋଷିମାନେ ଦେବୀକୁ ପୂଜା କଲେ। ଗୌତମ ପ୍ରଥମେ ତିନି ଚକ୍ଷୁ ଦେବତାଙ୍କୁ ପୂଜା କରି, ନିଶ୍ଚୟ କଲେ—“ମୁଁ ଦୁଇ କୂଳରେ ସ୍ନାନ କରିବି।” ସେ ମନେ ରଖିବା ସମୟରେ, ଦୟାର ମହାସାଗର ଏଠି ଉପସ୍ଥିତ ହେଲେ। ଗୌତମ ଶିବଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ—“ଏଠି କିପରି ସ୍ନାନ କରିବି?” ଗୌତମ ଭକ୍ତିଭାବରେ ହାତ ଜୋଡି, ତିନି ଚକ୍ଷୁ ଦେବତାଙ୍କୁ କହିଲେ—“ଦେବମାନଙ୍କ ଦେବ, ମହାପ୍ରଭୁ, ତୀର୍ଥରେ ସ୍ନାନ ପ୍ରକ୍ରିୟା ବିସ୍ତୃତ ଭାବରେ କହ, ସମସ୍ତ ଲୋକର ଉପକାର ପାଇଁ।” ଶିବ କହିଲେ—“ମହାମୁନି, ଗୋଦାବରୀର ସ୍ନାନ ପ୍ରକ୍ରିୟା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ଶୁଣ; ଆଦିରେ ନାନ୍ଦୀମୁଖ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରି ଶରୀର ଶୁଧ୍ଧ କର। ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଖାଇବା ପରେ ତାଙ୍କର ଅନୁମତି ନେଇ, ନିର୍ଵିକାର ଚିତ୍ତରେ, ପତିତମାନଙ୍କ ସଂସ୍ପର୍ଶ ଏଡ଼ି, ସ୍ନାନ ପାଇଁ ଯିବା ଉଚିତ। ଯାହାର ହାତ, ପାଉ, ମନ ନିୟନ୍ତ୍ରିତ, ଜ୍ଞାନ, ତପ, ଖ୍ୟାତି ଅଛି, ସେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଫଳ ପାଏ। ଦୁଷ୍ଟ ଭାବ ଛାଡ଼ି ସ୍ୱଧର୍ମରେ ଅବସ୍ଥିତ ହୋଇ, ଉଚିତ ଭୋଜନ ଦେବା ଏବଂ ଶ୍ରମିତଙ୍କୁ ମସାଜ କରିବା ଉଚିତ। ଦରିଦ୍ର ଓ ଶିଳ୍ପୀମାନେ କୁ ଜାମା, କମ୍ବଳ ଦେବା, ହରିଙ୍କ ଦିବ୍ୟ କଥା ଓ ଗଙ୍ଗାର ଉତ୍ପତ୍ତି ଶୁଣିବା; ଏହିପରି କରିଲେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଫଳ ମିଳିଥାଏ।” ତ୍ରୟମ୍ବକ ଏହିପରି କଥା ଗୌତମଙ୍କୁ କହିଲେ, ଋଷିମାନେ ଚାରିପାଖରେ ଥିଲେ। ଶିବ କହିଲେ—“ଗୌତମ, ପ୍ରତି ଦୁଇ ହାତ ଦୂରରେ ଏଠି ତୀର୍ଥ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେବ; ମୁଁ ସଦା ବିଦ୍ୟମାନ ରହିବି, ସମସ୍ତ ଆଶା ପୂରଣ କରିବି। ନର୍ମଦା ଅମରକଣ୍ଟକ ପାହାଡ଼ରେ, ଯମୁନା ଏଠାରେ ଯୋଗ ଦେଇଛି, ପ୍ରଭାସରେ ସରସ୍ୱତୀ। କୃଷ୍ଣା, ଭୀମରଥୀ, ତୁଙ୍ଗଭଦ୍ରା—ଏଠି ତିନି ନଦୀ ମିଶିଥିବା ତୀର୍ଥ ମଣିଷଙ୍କୁ ମୋକ୍ଷ ଦେଇଥାଏ। ପୟୋଷ୍ଣୀ ଯୋଗ ଦେଇଥିବା ସ୍ଥାନ ମଧ୍ୟ ମୋକ୍ଷ ଦେଇଥାଏ; କିନ୍ତୁ ଏହି ଗୌତମୀ, ପ୍ରିୟ, ମୋ ଆଜ୍ଞାରେ ଯେଉଁଠି ଚାହୁଁ। ସମସ୍ତ ଲୋକ ପାଇଁ, ସମସ୍ତ ସମୟରେ, ଏଠି ସ୍ନାନ କଲେ ମୋକ୍ଷ ମିଳିଥାଏ; କିଛି ସମୟରେ କିଛି ତୀର୍ଥ ବିଶେଷ ପବିତ୍ର, କିଛି ଦେବମାନଙ୍କ ଆଗମନ ସମୟରେ। ସମସ୍ତ ଲୋକ ପାଇଁ, ସମସ୍ତ ସମୟରେ, ଗୌତମୀ ତୀର୍ଥ ଅତି ପବିତ୍ର; ଏହିପରି ଉପକାର ନିଶ୍ଚିତ; ଏହା ତିନି କୋଟି ଓ ଅର୍ଧ କୋଟି, ଦୁଇ ଶତ ଯୋଜନା ଦୂରରେ ବିସ୍ତୃତ। ମହାମୁନି, ଏଠି ତୀର୍ଥ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେବ; ଏହା ମହେଶ୍ୱରୀ ଗଙ୍ଗା, ଗୌତମୀ ଓ ବୈଷ୍ଣବୀ ନାମରେ ପରିଚିତ।” ଏପରି ଦେବୀ ଗୌତମୀ, ଶିବଙ୍କ ଆଶୀର୍ବାଦରେ, ତିନି ଲୋକର ଲାଭ, ପାପ ନିବାରଣ, ମୋକ୍ଷ ଓ ଆଶା ପୂରଣର ଅଦ୍ୱିତୀୟ ତୀର୍ଥ ହେଲେ।