ଏହି ଉପଖ୍ୟାନରେ, ଏକ ଅତି ପବିତ୍ର ମହାମୁନି ଗୌତମଙ୍କ ଜୀବନର ଏକ ଦିବ୍ୟ ଅଧ୍ୟାୟ ଉନ୍ମୋଚିତ ହୁଏ। ତାଙ୍କର ତପସ୍ୟାର ଅଗ୍ନି, ଦେବତାମାନଙ୍କ ଓ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଦୟା, ଏବଂ ନିଜ ଶ୍ରଦ୍ଧାର ଫଳରେ ଗୌତମ ମୁନି ନିଜ ଇଛା ପୂରଣ ହେବାକୁ ଆଶୀର୍ବାଦ ମାଗିଲେ। ଏହି ଅନୁଗ୍ରହ ପ୍ରାର୍ଥନା ପରେ, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଋଷିଙ୍କୁ ବିଦାୟ ଦେଇ, ତାଙ୍କର ନିଜ ନିଜ ଗ୍ରାମକୁ ଫେରିଗଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ଖାଦ୍ୟ ଓ ଜଳର ସମୃଦ୍ଧି ଦେଖାଯାଉଥିଲା। ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ବିଦାୟ ନେବା ପରେ, ଭୂତମାତାଙ୍କ ପ୍ରଭୁ ତାଙ୍କର ଭାଇ ଓ ବିଜୟ ସହିତ, ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ ଏବଂ କାର୍ଯ୍ୟ ସଫଳ କରି, ସେଠାରୁ ଅନ୍ତର୍ଧାନ ହେଲେ। ସମସ୍ତ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ ଭୂତମାତା ଯେତେବେଳେ ଯାଇଗଲେ, ତେବେ ଗୌତମ ମୁନି ମଧ୍ୟ, ତପସ୍ୟାରେ ନିଜ ପାପରୁ ଶୁଦ୍ଧ ହୋଇ, ଶାନ୍ତି ସହିତ ଅନ୍ତର୍ଧାନ କଲେ। ଗୌତମ ମୁନି ଏହି ଘଟଣା ଉପରେ ଚିନ୍ତନ କରି, ଆତ୍ମ-ପରିଚୟ ଦ୍ୱାରା ଅନ୍ତର୍ନିହିତ ଅର୍ଥ ବୁଝିଲେ—ଏହି ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ ଦେବତାମାନଙ୍କ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ, ନିଜର ପାପ ନାଶ, ସମସ୍ତ ଜଗତର କ୍ଷେମ ଓ ଶିବଙ୍କ ପ୍ରସନ୍ନତା ପାଇଁ ହୋଇଛି। ଉମାଙ୍କ ପ୍ରସନ୍ନତା, ଗଙ୍ଗାଙ୍କ ଆନୟନ—ଏହି ସମସ୍ତ ଘଟଣା ମୁନି ପାଇଁ ଶୁଭ ଓ ପାପର ଅଭାବ ବୋଧ ହେଲା। ଏହିଭଳି ଚିନ୍ତନରେ ବ୍ୟସ୍ତ ହୋଇ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦ୍ୱିଜ ମୁନି ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ ଓ ତିନି-ନୟନୀ, ବୃଷଧ୍ୱଜ, ସମସ୍ତ ଜଗତର ନାଥଙ୍କୁ ଭକ୍ତି ସହିତ ପୂଜା କଲେ। ସେ ନିଜ ମନେ ଧ୍ୟାନ କଲେ—"ମୁଁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ନଦୀ ଗଙ୍ଗାକୁ ଆଣିବି; ମୋ ସହଧର୍ମିଣୀ ଗିରିଜା, ଯିଏ ମହେଶ୍ୱରଙ୍କ ଜଟାରେ ବସିଛନ୍ତି, ସେ ମୋ ଉପରେ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଉନ୍ତୁ।" ଏଭଳି ନିଶ୍ଚୟ କରି, ମହାମୁନି ଗୌତମ ତାଙ୍କ ପ୍ରିୟା ଓ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ସହ ବେଦମାଳିକା ସମେତ କୈଳାଶ ପର୍ବତକୁ ଗଲେ, ଯାଁଠାରେ ଦେବତାମାନେ ପୂଜିତ କରୁଥିବା ମହାଶକ୍ତି ଅବସ୍ଥିତ। ଗୌତମ ମୁନି କୈଳାଶର ଶିଖରକୁ ପହଞ୍ଚି, ତାଙ୍କ କଣ କଲେ? ତିନି ନିଜ ଭାଷାକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି, କୁଶ ଘାସ ପିଛାଇ, ଶାନ୍ତ ଓ ଧୈର୍ୟ ସହିତ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପର୍ବତ ଉପରେ ବସିଗଲେ। ଶୁଦ୍ଧ ହୋଇ, ସେ ଏକ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ସ୍ତୁତି ଗାଇଲେ। ମହେଶ୍ୱରଙ୍କ ଏହି ପ୍ରଶଂସା ସମୟରେ ମଳୟ ପୁଷ୍ପ ବର୍ଷା ହେଲା। ଏହି ସ୍ତୁତିରେ ଗୌତମ ମୁନି କହିଲେ—"ଯେଉଁଠି ଭକ୍ତମାନେ ଇଚ୍ଛିତ ଭୋଗ ପାଇଁ ଆଶା କରନ୍ତି, ସେଠି ସୋମ ଅଷ୍ଟ ମହାରୂପ ଧାରଣ କରନ୍ତି, ସଦା ଗୁଣମୟ। ପୃଥିବୀ ରୂପେ ପ୍ରଭୁ ସମସ୍ତ ଚରାଚର ଜଗତକୁ ଧାରଣ କରନ୍ତି, ଏବଂ ସମୃଦ୍ଧି ଓ ବୃଦ୍ଧି ପାଇଁ ଏହି ରୂପ ଧାରଣ କରନ୍ତି। ଶିବ ଶାନ୍ତ ରୂପ ଧାରଣ କରି, ପୃଥିବୀର ଭଲ ଓ ଧର୍ମ ପାଇଁ, ଲୋକଙ୍କ ଆନନ୍ଦ ଓ ନିତି ପାଇଁ ଜଳ ରୂପ ନେଇଥିଲେ। ସମୟର ବ୍ୟବସ୍ଥା, ଅମୃତ ଧାରା, ଜୀବ ଉତ୍ପତ୍ତି ଓ ବିନାଶ, ଆନନ୍ଦ ଓ ଶୁଭତା ପାଇଁ, ସୂର୍ୟ, ଚନ୍ଦ୍ର, ଅଗ୍ନି ରୂପ ଧାରଣ କରନ୍ତି। ବୃଦ୍ଧି, ଚଳନ, ଶକ୍ତି ଓ ଅକ୍ଷର ତଥା ଜୀବ ଶୃଙ୍ଖଳା ପାଇଁ ପବନ ରୂପ ଧାରଣ କରନ୍ତି। ବିଭେଦ ନଥିଲେ କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟ, ଧର୍ମ, ନିଜର କିଛି ନାହିଁ, ଦିଗ, ଆକାଶ, ସ୍ୱର୍ଗ, ପୃଥିବୀ, ଭୋଗ ବା ମୋକ୍ଷ କିଛି ନାହିଁ—ଏହି ଆକାଶ ରୂପ ମଧ୍ୟ ତୁମର। ଧର୍ମ ସ୍ଥାପନ ପାଇଁ ତୁମେ ଋକ୍, ସାମ, ଯଜୁର୍ ଶାଖା, ଗୀତ, ସ୍ମୃତି, ପୁରାଣ ଆଦିକୁ ଶବ୍ଦ ରୂପ ଦେଇଛ। ତୁମେ ଯଜ୍ଞକର୍ତ୍ତା, ଯଜ୍ଞ, ଉପକରଣ, ପୁରୋହିତ, ଫଳ, କାଳ—ସମସ୍ତ ତୁମେ ଏକା। ତୁମେ କର୍ତ୍ତା, ଦାତା, ପ୍ରମାଣଦାତା, ଦାନ, ସାକ୍ଷୀ, ପରମ ପୁରୁଷ, ସମସ୍ତ ଆତ୍ମାରେ ବ୍ୟାପ୍ତ, ସତ୍ୟ ସ୍ୱରୂପ। ବେଦ ବା ଆଚାର୍ୟ ଦ୍ୱାରା ତୁମେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ନୁହଁ, ବୁଦ୍ଧି ବା ଅନ୍ୟ ଉପାୟରେ ଧରାଯାଏ ନାହିଁ—ତୁମେ ଅଜନ୍ମା, ଅପାର, 'ଶିବ' ବୋଳି ଉଚ୍ଚରିତ। ମୁଁ ତୁମକୁ ନମସ୍କାର କରେ। ଏକଥା ସ୍ମରଣ କରି, ଶିବ ନିଜର ଏକତ୍ୱ ସ୍ୱରୂପ ଦେଖି, ଅନେକ ବିଶ୍ୱ ରୂପ ଧାରଣ କଲେ। ତାଙ୍କର ଶକ୍ତି ସମସ୍ତ ଉତ୍ପତ୍ତିର କାରଣ, ନିଜ କାରଣର କାରଣ ଭାବେ ବ୍ୟାପ୍ତ। ସେ ଚିରନ୍ତନ, ଶୁଭ, ସମସ୍ତ ଲକ୍ଷଣର ଅଧିଷ୍ଠାତ୍ରୀ, ଜଗତ୍ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତାଙ୍କ ଶକ୍ତି। ସୃଷ୍ଟି, ପାଳନ, ଅନ୍ନ ବୃଦ୍ଧି, ପ୍ରଣୀମାନଙ୍କ ବିନାଶ—ଏହା ସମସ୍ତ ତାଙ୍କରେ ଅନ୍ତର୍ଭୂତ। ଲୋକ ଯାହା ପାଇଁ ଦାନ, ଧନ, ପ୍ରାଣ ଦେଇ, ତପସ୍ୟା, ଧର୍ମ କରନ୍ତି—ସେଠି ସେଇ ମାତା, ସମସ୍ତ ଜଗତର ଉତ୍ସ, ସୋମଙ୍କ ପ୍ରିୟା। ଯାହାକୁ ଦେଖିବାକୁ ଇନ୍ଦ୍ର ମଧ୍ୟ ଆକାଂକ୍ଷା କରନ୍ତି, ଯାହାର ନାମ ଉଚ୍ଚାରଣରେ ଶୁଭ ମିଳେ, ସେ ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱକୁ ବ୍ୟାପ୍ତ ଓ ପବିତ୍ର କରନ୍ତି—ସେ ସଦା ସୋମା ରୂପିଣୀ। ଯାହାର କୃପାରେ ବ୍ରହ୍ମା ଓ ସମସ୍ତ ଚରାଚର ଜୀବର ବୁଦ୍ଧି, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ, ଚେତନା ଓ ଆନନ୍ଦ ଫଳିତ ହୁଏ—ସେ ମୁନିବର ବାଗୀଶ୍ୱରୀ, ଜଗତ୍ଗୁରୁଙ୍କ ଅଲଂକାର। ଚତୁର୍ମୁଖ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ମନ ଯଦି ଅଶୁଦ୍ଧ ହୁଏ, ତେବେ ଅନ୍ୟ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କର କଥା କଣ? ଏହିପରି ଭାବେ ମା ଗଙ୍ଗା ନିଜ ଅବତରଣ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ପବିତ୍ର କରିବାକୁ ନିଶ୍ଚୟ କଲେ। ଧର୍ମ, ଶାସ୍ତ୍ର, ହରଙ୍କ ଆଧିପତ୍ୟ ଓ ସମସ୍ତ ଉପାୟ ବିଚାରି, ସେ ଧର୍ମ କରି ଭୋଗ ଉପଭୋଗ କଲେ—ଏହା ସଦାଶିବଙ୍କ ମହିମା। ବେଦ ବା ଲୋକୀୟ କ୍ରମରେ ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ, କର୍ତ୍ତା, ଉପକରଣ, ଉପାୟ ମଧ୍ୟରୁ ଯାହା ସର୍ବୋତ୍ତମ, ଅଦ୍ୱିତୀୟ, ଅତି ପ୍ରିୟ—ତାହା ଆଦି କର୍ତ୍ତାଙ୍କ ସିଦ୍ଧି। ଯେଉଁ ପରମ ବ୍ରହ୍ମ, ପରମ ତତ୍ତ୍ୱ, ଯାହାକୁ ଧ୍ୟାନ କଲେ ଯଥାର୍ଥ ଯୋଗୀ ମୋକ୍ଷ ପାଇ ଫେରନ୍ତି ନାହିଁ—ସେ ଉମାପତି, ମୋକ୍ଷ ଦାତା। ଯେପରି ଅପାର ମାୟା ଧାରଣ କରି ଶିବ ଜଗତର କ୍ଷେମ ପାଇଁ ରୂପ ନେଇଥିଲେ, ସେପରି ମା ଉମା ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କ ସହଯୋଗରେ ନିଜ ଧର୍ମ ଅନୁଯାୟୀ ରୂପ ଧାରଣ କରନ୍ତି। ଏଭଳି ଶ୍ରଦ୍ଧାରେ ଷ୍ଟୁତି କରୁଥିବା ବେଳେ, ଗୌତମ ମୁନିଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ଦୀପ୍ତିମାନ ବୃଷଧ୍ୱଜ, ଉମା, ଗଣେଶ ଓ ଅନ୍ୟ ଦେବମଣ୍ଡଳ ସହିତ ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ହେଲେ। ଶିବ ନିଜେ ଦୟାପୂର୍ଣ୍ଣ କଥା କହିଲେ—"ମୁଁ ତୁମ ଭକ୍ତି, ସ୍ତୁତି ଓ ଶୁଭ ବ୍ରତରେ ପ୍ରସନ୍ନ। ମୋତେ ଯାହା ଚାହଁ, ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ଯାହା ଦେଇପାରିବେ ନାହିଁ, ସେଉଁଠି ମଧ୍ୟ ଚାହଁ।" ପ୍ରଭୁଙ୍କ ଏହି ଦିବ୍ୟ ବଚନ ଶୁଣି, ଗୌତମ ମୁନି ଅନନ୍ଦ ଆଶ୍ରୁରେ ଭିଜି, ଚିନ୍ତନ କଲେ—"ହେ ଭାଗ୍ୟ! ହେ ଧର୍ମ! ବ୍ରାହ୍ମଣପୂଜା ଅଦ୍ଭୁତ!