ଏକ ସମୟର କଥା, ମହାପୁରୁଷ ଗୌତମ ଋଷି ଯେତେବେଳେ ଦାନ କରିବେ କିମ୍ବା ହବନ କରିବେ, ସେଇ ସମୟରେ ଦେବତାମାନେ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯାଉଥିବା ପଥ ମିଳେ; ଏହା ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଉପାୟରେ ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ। ଦେବଲୋକ କିମ୍ବା ମାନବଲୋକ, ଦୁଇଁଠି ମଧ୍ୟରେ ଗୌତମ ଋଷି ପୂଜାରୀ, ଦାତା ଓ ଭୋକ୍ତା ବୋଲି ପ୍ରସିଦ୍ଧ; ସମସ୍ତେ ତାଙ୍କୁ ଏହି ଭାବେ ଚିନ୍ହନ୍ତି। ଏହି କଥା ଶୁଣି, ବିଭିନ୍ନ ଆଶ୍ରମରେ ବସୁଥିବା ସମସ୍ତ ତପସ୍ବୀ ଋଷିମାନେ ଗୌତମଙ୍କ ଆଶ୍ରମକୁ ବିଦାୟ ନେବା ପାଇଁ ଆସିଲେ। ଗୌତମ ତାଙ୍କୁ ଶିଷ୍ୟ, ପୁତ୍ର କିମ୍ବା ପିତା ପରି ଭକ୍ତିସହିତ ଦେଖାଶୁଣା କଲେ। ସେ ପ୍ରତ୍ୟେକଙ୍କୁ ତାଙ୍କର ଇଚ୍ଛାଅନୁଯାୟୀ, ଯଥାଯଥ ଶ୍ରେଣୀ ଅନୁଯାୟୀ, ଅନୁକୂଳ ଭାବେ ସେବା କଲେ। ଗୌତମଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ, ଜଗତର ମାତୃ ଔଷଧିମାନେ, ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ ଓ ମହେଶ୍ୱରଙ୍କ ସହିତ ପୁନଃ ପୂଜିତ ହେଲେ। ଏହି ଔଷଧିଗୁଡ଼ିକ ତାଙ୍କ ତପସ୍ୟାର ପ୍ରଭାବରେ ସମୟରେ ଉତ୍ପନ୍ନ, ସମୟରେ ସଂଗ୍ରହ ଓ ସମୟରେ ବୃଦ୍ଧି ପାଆନ୍ତି। ଗୌତମ ଋଷିଙ୍କ ଚିତ୍ତରେ ଯେଉଁ ଇଚ୍ଛା ଉପଜେ, ସେସବୁ ସ୍ୱତଃ ସିଦ୍ଧ ହୁଏ। ପ୍ରତିଦିନ ସେ ଆସୁଥିବା ଋଷିମାନଙ୍କୁ ବିନୟରେ ପ୍ରଶ୍ନ କରନ୍ତି: “ପୁତ୍ର, ଶିଷ୍ୟ କିମ୍ବା ଦାସ ପରି ଆପଣମାନେ ପାଇଁ କ’ଣ କରିପାରିବି?” ବର୍ଷରେ ବର୍ଷ ସେ ଏମିତି ପିତାପରି ସମସ୍ତଙ୍କୁ ପୋଷଣ କରିଥିଲେ। ଯେତେବେଳେ ଋଷିମାନେ ଏଠାରେ ବସିଥିଲେ, ଗୌତମଙ୍କ ଖ୍ୟାତି ତିନି ଲୋକରେ ପ୍ରସାରିତ ହେଲା। ସେତେବେଳେ ବିନାୟକ ତାଙ୍କ ମା, ଭାଇ ଓ ଜୟାଙ୍କୁ କହିଲେ: “ମା, ଦେବଲୋକରେ ଦ୍ୱିଜ ଗୌତମଙ୍କୁ ପ୍ରଶଂସା କରାଯାଉଛି—‘ଦେବମାନେ ଯାହା କରିପାରିଲେ ନାହିଁ, ଗୌତମ ସେ କରିଦେଇଛନ୍ତି।’ ମୁଁ ଏହି କଥା ଶୁଣିଛି, ମା, ଏହି ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ତପସ୍ୟାର ଶକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ସେ ମାଟିରେ ବସୁଥିବା ଗଙ୍ଗାକୁ ମଧ୍ୟ ଚଳାଇପାରିବେ। ତପସ୍ୟା କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଉପାୟରେ, ତିନି ଚକ୍ଷୁଅଳି ମହେଶ୍ୱରଙ୍କୁ ପୂଜି, ସେ ଏକା ତାଙ୍କ ଜଟାରୁ ମୋ ବାପାଙ୍କ ପ୍ରିୟା ଗଙ୍ଗାକୁ ଚୁଟିପାରିବେ। ଏଠି ଏକ ଚାଳ ଚିନ୍ତା କରିବା ଦରକାର; ଏହି ବ୍ରାହ୍ମଣ ଗଙ୍ଗାଙ୍କୁ ଅନୁରୋଧ କରନ୍ତୁ, ତାହାଲେ ତାଙ୍କର ପ୍ରଭାବରେ ମହାନଦୀ ଶିରଅଠାରୁ ଅବତରିବେ।” ଏମିତି କହି, ବିନାୟକ ତାଙ୍କ ଭାଇ ଓ ଜୟା ସହିତ ଗୌତମ ଋଷିଙ୍କ ଆଶ୍ରମକୁ ଗଲେ। ସେଠି କିଛିଦିନ ରହି, ବିନାୟକ ସମସ୍ତ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ କହିଲେ: “ଆମେ ଆମ ପରମ ଆଶ୍ରମକୁ ଫେରିବାକୁ ଚାହୁଁଛୁ; ଗୌତମଙ୍କ ଭୋଜନରେ ଆମେ ପୋଷିତ ହୋଇଛୁ। ଏବେ ଗୌତମଙ୍କୁ ଅନୁମତି ମାଗିବାକୁ ଦରକାର।” ଏହିପରି ଚିନ୍ତା କରି, ସମସ୍ତ ଉତ୍ତମ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଗୌତମଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ। ଗୌତମ ସ୍ନେହ ଓ ବୁଦ୍ଧିରେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ବିରତ କଲେ। ସେ ହାତ ଜୋଡି, ବିନୟରେ କହିଲେ: “ମୁଁ ଏଠି ବସି, ଆପଣମାନଙ୍କ ପାଦପଦ୍ମରେ ସେବା କରିଅଛି, ମହାନ ଋଷିମାନେ। ପୁତ୍ର ପରି ଆପଣମାନେ ପାଇଁ ସେବା କରିବା ଇଚ୍ଛା ସଦା ମୋ ମନରେ ଅଛି। ଅନ୍ୟ ଆଶ୍ରମକୁ ଯିବା ମୋ ପାଇଁ ଉଚିତ ନୁହେଁ, ଭୂଲୋକର ଦେବସ୍ୱରୂପ ଋଷିମାନେ। ଏହି ଆଶ୍ରମ ସମସ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ ପବିତ୍ର, ଏହି ମୋ ଧାରଣା; ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଆଶ୍ରମକୁ ଯିବା ଦରକାର ନାହିଁ।” ଋଷିଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ବିଧିର ବ୍ୟାଘାତ ସ୍ମରଣ କରି, ବିନାୟକ ହାତ ଜୋଡି ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ପାଖରେ କହିଲେ: “ଆମେ ଭୋଜନ ଗ୍ରହଣ କରିଛୁ; କାହିଁକି ଆପଣ ଆମକୁ ରୋକୁଛନ୍ତି, ଗୌତମ? ସାଧୁ ଉପାୟରେ ଆମେ ଆମ ନିଜ ଗୃହକୁ ଫେରିପାରୁନାହିଁ। ଏହି ଉତ୍ତମ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଦଣ୍ଡ ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ, ସେ ଉପକାରୀ; ତେଣୁ ମୁଁ ନିଷ୍ପତ୍ତି କରିଛି—ସମସ୍ତ ଏହାକୁ ମଞ୍ଜୁର କରନ୍ତୁ।” ସମସ୍ତ ବ୍ରାହ୍ମଣ କହିଲେ: “ଏହି ଉପକାର ପାଇଁ ଏବଂ ଲୋକମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ ଏହି କାର୍ଯ୍ୟ କର। ସମସ୍ତଙ୍କ ମଙ୍ଗଳ ହେଉ।” ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ବିନାୟକ ତାଙ୍କର ଉପଯୁକ୍ତତା ଅନୁଯାୟୀ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବାକୁ ଚିନ୍ତା କଲେ। ସେ ପୁନଃପୁନି ସମସ୍ତଙ୍କ ଅନୁମତି ନେଲେ, ଏବଂ ନିଜେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ରୂପ ଧାରଣ କରି, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ପୁନଃ ପ୍ରଣାମ କଲେ। ମାଙ୍କ ଉପଦେଶ ଅନୁଯାୟୀ, ବିନାୟକ ଜୟାଙ୍କୁ କହିଲେ: “ଏପରି କର, ଯେଉଁଠି କାହାର ଜଣା ପଡ଼ିବ ନାହିଁ। ଗାଈ ରୂପ ଧାରଣ କରି, ଗୌତମ ରହୁଥିବା ସ୍ଥାନକୁ ଯାଅ। ଚାଉଳ ଖାଅ, ତାହା କ୍ଷୟ କର, ଏବଂ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଆଣ। ମାରିଲେ, ଚିତ୍କାର କଲେ, ଦେଖିଲେ—ପ୍ରାୟ ମୃତ, ପ୍ରାୟ ଜୀବିତ ରୁହ; କିନ୍ତୁ ମରିଯିବ ନାହିଁ, ବଞ୍ଚିବି ମଧ୍ୟ ନୁହେଁ।” ଜୟା ବିନାୟକଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ଅନୁଯାୟୀ ଗାଈ ରୂପ ଧାରଣ କଲେ ଏବଂ ଗୌତମ ଥିବା ସ୍ଥାନକୁ ଗଲେ। ସେ ଚାଉଳ ଖାଉଥିଲେ, ଗୌତମ ତାଙ୍କୁ ଦେଖି, ଗାଈ ଅସ୍ୱାଭାବିକ ଦେଖି ତିନି ଘାସ ଦେଇ ରୋକିଲେ। ତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ରୋକାଯିବା ପରେ, ସେ ଗାଈ ଚିତ୍କାର କରି ପଡ଼ିଗଲା; ଏବଂ ଏହା ଦେଖି ବଡ଼ ଚିତ୍କାର ହେଲା। ଏହି ଶବ୍ଦ ଶୁଣି ଓ ଗୌତମଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟ ଦେଖି, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ, ବିନାୟକଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ, ବିଷଣ୍ଣ ହୋଇ କହିଲେ: “ଆମେ ଏଠାରୁ ଯାଉଛୁ; ଆମେ ଆପଣଙ୍କ ଆଶ୍ରମରେ ରହିପାରିବୁ ନାହିଁ। ସମସ୍ତେ ପୁତ୍ର ପରି ପୋଷିତ ହୋଇଛୁ; ଆପଣଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କରାଯାଇଛି, ମହାନ ଋଷି।” ଏହି ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ବିଦାୟ କଥା ଶୁଣି, ଗୌତମ ମାନେ ମାନେ ମାନେ ମାନେ ଯେମିତି ବିଜୁଳି ଆଘାତ ଲାଗିଥାଏ, ସେପରି ତଳେ ପଡ଼ିଗଲେ। ସମସ୍ତ ବ୍ରାହ୍ମଣ କହିଲେ: “ଏହି ପଡ଼ିଥିବା ମାତୃ ରୁଦ୍ରମାନଙ୍କ, ଦେବୀ, ବିଶ୍ୱ ପବିତ୍ରକାରିଣୀଙ୍କୁ ଦେଖିବାକୁ ଦିଅ। ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଋଷି, ଏହି ତୀର୍ଥ ଓ ଦେବତାମୟୀ ଗାଈ ବିଧିବଶତଃ ଏଠି ପଡ଼ିଛି, ଏବେ ଯାହା ଉଚିତ ତାହିଁ କରିବା ଦରକାର। ଯେପରି ଦୃଷ୍ଟ ଉପବାସ ଶେଷ ହୁଏ, ସେପରି ଆମେ ଆପଣଙ୍କ ଆଶ୍ରମରୁ ପ୍ରସ୍ଥାନ କରୁଛୁ, ବ୍ରାହ୍ମଣ; ଆମ ପାଖରେ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଧନ ନାହିଁ, ତପସ୍ୟା ଧନ ଛଡ଼ି।” ଏପରି କହି, ଗୌତମ ବିନୟରେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଦଣ୍ଡବତ୍ ପ୍ରଣାମ କରି କଥା କହିଲେ...