ପୂର୍ବଦିଗରେ ଋଷିମାନେ, ଦେବତାମାନେ, ପିତୃଗଣ ଓ ଲୋକପାଳମାନେ ଶୁଭ ଜଳକୁ ଗ୍ରହଣ କରିଥିଲେ, ଏହି କାରଣରୁ ସେହି ଜଳକୁ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ ମନାଯାଏ। ଯେଉଁ ଜଳ ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗକୁ ପହଞ୍ଚିଥିଲା, ସେଗୁଡ଼ିକ ହେଉଛନ୍ତି ସମସ୍ତ ଜଗତର ମାତୃମାନେ—ଏହି ଜଳ ହେଉଛି ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ପାଦ ଉପରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, ବ୍ରହ୍ମନିଷ୍ଠ ଓ ଜଗତର ମାତୃମାନେ। ଯେଉଁ ଜଳ ମହେଶ୍ୱରଙ୍କ ଜଟାରେ ବିରାଜିତ, ସେଉଁଠାରେ ସଂଧିରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ଓ ଶୁଭ ମୂଳରୁ ଉଦ୍ଭବ—ଏହି ଜଳର ଶକ୍ତିକୁ ସ୍ମରଣ କଲେ, ସମସ୍ତ ଇଛା ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ। ଏହି ସମୟରେ କୌଣସି ଦେବତା ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ—“ଯେଉଁ ଦେବୀ କଳଶ ମଧ୍ୟରେ ଥିଲେ ଓ ପରେ ମହେଶ୍ୱରଙ୍କ ଜଟାରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ, ସେ କିପରି ମାନବ ଲୋକକୁ ଆସିଲେ? ମୁଁ ଏହି କଥା ଶୁଣିଛି।” ତାଙ୍କୁ ଉତ୍ତର ଦେଉଛନ୍ତି—“ଯେଉଁ ଜଳ ମହେଶ୍ୱରଙ୍କ ଜଟାରେ ଥିଲା, ସେଉଁଠି ଦୁଇ ପ୍ରକାରର ଭାଗ ହେଲା, କାରଣ ଦୁଇ ପ୍ରକାର ଲୋକ ଏହି ଜଳକୁ ଆଣିଥିଲେ। ଏଠାରେ ଗୌତମ ନାମକ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଯିଏ ନିୟମ, ଦାନ ଓ ଧ୍ୟାନ ଦ୍ୱାରା ଶିବଙ୍କୁ ପୂଜା କରି, ଏହି ଜଳର ଏକ ଭାଗ ଆଣିଥିଲେ। ଅନ୍ୟ ଭାଗ ଶକ୍ତିଶାଳୀ କ୍ଷତ୍ରିୟଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଆଣାଯାଇଥିଲା, ସେ ଶଙ୍କରଙ୍କୁ ତପସ୍ୟା ଓ ନିୟମରେ ପୂଜା କରିଥିଲେ। ଏହିପରି ରାଜା ଭଗୀରଥ ମଧ୍ୟ ଏକ ଭାଗ ଆଣିଥିଲେ; ଏଭଳି ଗଙ୍ଗା ଦୁଇରୂପୀ ହେଲେ। ଏଠି ଏହି ପ୍ରଶ୍ନ ହେଲା—ଗୌତମ କେଉଁ କାରଣରୁ ମହେଶ୍ୱରଙ୍କ ଜଟାରୁ ଜଳ ଆଣିଥିଲେ? ଏବଂ ସେ କ୍ଷତ୍ରିୟ କିପରି ଏହି ଜଳ ଆଣିଥିଲେ? ଯେଉଁଠାରେ ପ୍ରାଚୀନ କାଳରେ ବ୍ରାହ୍ମଣ କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କେହି ଏହି ଜଳ ଆଣିଥିଲେ, ସେ ସମସ୍ତ କଥା ମୁଁ ତୁମକୁ ବିସ୍ତୃତ କରି କହିବି। ଯେ ସମୟରେ ଉମା ଦେବୀ ଦେବତାମାନଙ୍କ ପତି ମହେଶ୍ୱରଙ୍କ ପ୍ରିୟା ହେଲେ, ସେ ସମୟରେ ଗଙ୍ଗା ମଧ୍ୟ ଶଂଭୁଙ୍କ ପ୍ରିୟା ହେଲେ। ମୋର ଦୋଷ ଦୂର କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରି, ଶିବ ଉମାଙ୍କ ସହିତ ସେ ସମୟରେ ଗଙ୍ଗା ଦେବୀଙ୍କୁ ଦେଖିଥିଲେ। ରସର ସାରରେ ବିରାଜିତ ଥିବା ଶିବ, ନାରୀଙ୍କୁ ପ୍ରତି ଆକର୍ଷଣ, ପ୍ରେମ ଓ ପବିତ୍ରତାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ ରସ ସୃଷ୍ଟି କରିଥିଲେ। ସମସ୍ତଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଗଙ୍ଗା ସବୁଠାରୁ ପ୍ରିୟା ହେଲେ; ସେ ଜଟା ପଥରୁ ଅନ୍ୟ କାରଣରୁ ବାହାରିଲେ, ଏବଂ ଶଂଭୁ ତାଙ୍କୁ ଜଟାରେ ଗୁପ୍ତ ଭାବରେ ରଖିଥିଲେ। ଉମା ଜାଣିଲେ ଯେ ଗଙ୍ଗା ତାଙ୍କ ପତିଙ୍କ ମୁଣ୍ଡରେ ବିରାଜିତ, ଏହା ସହିପାରିଲେ ନାହିଁ। ତେଣୁ ଗୌରୀ କ୍ରୋଧରେ ଭବଙ୍କୁ କହିଲେ—‘ତାଙ୍କୁ ପ୍ରସ୍ଥାନ କରାନ୍ତୁ!’ କିନ୍ତୁ ଶଂଭୁ, ରସର ଆସ୍ୱାଦକ, ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ ରସକୁ ଛାଡ଼ିଲେ ନାହିଁ। ଉମା ଚିନ୍ତା କଲେ ଯେ, ତିନି ଜଟାରେ ଦେବୀଙ୍କୁ ରଖିଛନ୍ତି; ତେଣୁ ସେ ଗୁପ୍ତ ଭାବେ ଭିନାୟକ, ଜୟ ଓ ସ୍କନ୍ଦଙ୍କୁ କହିଲେ—‘ଏହି ଦେବତାମାନେ ଗଙ୍ଗାକୁ ଛାଡ଼ିବେ ନାହିଁ; ଏବଂ ଗଙ୍ଗା ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କ ପ୍ରିୟ, ତେଣୁ ସେ ତାଙ୍କୁ ଛାଡ଼ିବେ କିପରି?’ ଏପରି ବିଚାର କରି, ଗୌରୀ ଭିନାୟକଙ୍କୁ କହିଲେ—‘ଦେବତା, ଅସୁର, ଯକ୍ଷ, ସିଦ୍ଧ, ତୁମେ, ରାଜା କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କେହି ମଧ୍ୟ ଶିବଙ୍କୁ ଗଙ୍ଗାକୁ ଛାଡ଼ିବାକୁ ବାଧ୍ୟ କରିପାରିବେ ନାହିଁ। ମୁଁ ପୁଣି ତପସ୍ୟା କରିବି, କିମ୍ବା ହିମବତ୍ ପର୍ବତକୁ ଯିବି, କିମ୍ବା ପବିତ୍ର ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ସହିତ ତପସ୍ୟା କରିବି। ସେମାନେ ଯଦି ପ୍ରାର୍ଥନା କରିବେ, ତେବେ ଜଟାବାସିନୀ ଗଙ୍ଗା ପୃଥିବୀକୁ ଆସିପାରିବେ।’ ମାଆଙ୍କର ଏହି କଥା ଶୁଣି, ବିନାୟକ କହିଲେ—‘ମୁଁ ମୋ ଭାଇ ସ୍କନ୍ଦ ଓ ଜୟ ସହ ସମ୍ମତି କରିବି; ଏହି ଉପାୟ ଉଚିତ।’ ଏହି ମଧ୍ୟରେ ପୃଥିବୀରେ ଏକ ଭୟଙ୍କର ଦୁର୍ଭିକ୍ଷ ଆସିଲା। ଦ୍ୱିବାର ଦ୍ୱାଦଶ ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏହି ଦୁର୍ଭିକ୍ଷ ରହିଲା, ସମସ୍ତ ଜୀବ ଭୟଭୀତ ହେଲେ, ଚରାଚର ସୃଷ୍ଟି ନାଶ ହେଲା। ଗୌତମଙ୍କର ଶୁଭ ଆଶ୍ରମ ବ୍ୟତୀତ ସମସ୍ତ ଜଗତରେ କିଛି ଅବଶିଷ୍ଟ ରହିଲା ନାହିଁ। ପୂର୍ବରୁ ମୁଁ ଏଠାରେ ଏକ ଦିବ୍ୟ ଯଜ୍ଞ କରିଥିଲି; ସେଠାରେ ପର୍ବତ ମୋ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲା, ଏହିପରି ଏହାକୁ ସଦା ‘ବ୍ରହ୍ମଗିରି’ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ସେଠାରେ ଗୌତମ ସଦା ବସିଥିଲେ; ତାଙ୍କର ଆଶ୍ରମ ପବିତ୍ରତମ, ଶୁଭ ବ୍ରହ୍ମଗିରିରେ ଅବସ୍ଥିତ। ସେଠାରେ କେବେ ଦୁଃଖ, ରୋଗ, ଦୁର୍ଭିକ୍ଷ, ଭୟ, ଶୋକ କିମ୍ବା ଦାରିଦ୍ର୍ୟ ନାହିଁ। ଏହି ଆଶ୍ରମ ବ୍ୟତୀତ ଅନ୍ୟ କେଉଁଠି ମଧ୍ୟ କୌଣସି ଦାନ, ପିତୃତର୍ପଣ, ଯଜ୍ଞ, କିମ୍ବା ଯଜ୍ଞ କରିବାର ଉପାୟ ନାହିଁ। ଯେତେବେଳେ ଗୌତମ ଋଷି ଦାନ ଦେଇଥିଲେ, ସେହି ସମୟରେ ଦେବତାମାନଙ୍କ ପାଇଁ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯିବା ଉପାୟ ହେଉଥିଲା; ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଉପାୟ ନାହିଁ। ଦେବଲୋକ କିମ୍ବା ମାନବ ଲୋକରେ ମଧ୍ୟ, ଗୌତମ ଋଷି ପୂଜାରୀ, ଦାତା ଓ ଭୋକ୍ତା ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। ଏହି କଥା ଶୁଣି, ବିଭିନ୍ନ ଆଶ୍ରମରେ ବସୁଥିବା ସମସ୍ତ ଋଷି ଗୌତମଙ୍କ ଆଶ୍ରମକୁ ଯାଇ, ତାଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରିବାକୁ ଆସିଲେ। ସେମାନେ ଯେଉଁଠାରେ ଆସିଥିଲେ, ଗୌତମ ସେମାନଙ୍କୁ ଶିଷ୍ୟ, ପୁତ୍ର ଓ ପିତା ପରି ଭକ୍ତିରେ ସେବା କରିଥିଲେ। ତିନି ସମସ୍ତଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ଇଚ୍ଛା ଅନୁଯାୟୀ, ଯଥାଯଥ ଶ୍ରେଣୀରେ, ଯଥାଯଥ ଭାବେ ସେବା କରିଥିଲେ। ଗୌତମଙ୍କ ଆଜ୍ଞାରେ, ଔଷଧୀମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ଜଗତର ମାତୃ, ସେମାନେ ଏହି ସମୟରେ ଉତ୍ପନ୍ନ, ସଂଗୃହୀତ ଓ ବୃଦ୍ଧି ପାଇଥିଲେ, ଏହା ସବୁ ଗୌତମଙ୍କ ତପସ୍ୟାର ଶକ୍ତିରୁ। ସେ ଯାହା ମନେ କରିଥିଲେ, ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ। ସେ ପ୍ରତିଦିନ ଆସୁଥିବା ଋଷିମାନଙ୍କୁ ନମ୍ରତାରେ ପଚାରୁଥିଲେ—‘ପୁଅ, ଶିଷ୍ୟ କିମ୍ବା ଦାସ ପରି, ମୁଁ ତୁମ ପାଇଁ କ’ଣ କରିବି?’ ସେ ବର୍ଷରୁ ବର୍ଷ ତାଙ୍କୁ ପିତା ପରି ପାଳନ କରିଥିଲେ। ଏହିପରି ଋଷିମାନେ ଏଠାରେ ରହିବାକୁ ଲାଗିଲେ, ଗୌତମଙ୍କ ଯଶ ତିନି ଲୋକରେ ପ୍ରସରିଗଲା। ତେବେ ବିନାୟକ ତାଙ୍କ ମାଆ, ଭାଇ ଓ ଜୟଙ୍କୁ କହିଲେ...