ବଳିର ଯଜ୍ଞ କ୍ଷେତ୍ରରେ ଯେତେବେଳେ ବାମନ ରୂପେ ବିଷ୍ଣୁ ତାଙ୍କଠାରୁ ତିନି ପଦ ଭୂମି ମାଗିଲେ, ବଳି ପୁନିପୁନି କହିଲେ, “ହେ ବିଷ୍ଣୁ, ଆପଣ ଆଗକୁ ବଢ଼ନ୍ତୁ, ପଦ ଦିଅନ୍ତୁ!” ବିଷ୍ଣୁ ତାଙ୍କର ପ୍ରଥମ ପାଉଁ ତାଳକୁ ଖରଗୋଷ ପୃଷ୍ଠ ଉପରେ ରଖି, ଦ୍ୱିତୀୟ ପାଉଁ ବଳିଙ୍କ ଯଜ୍ଞ କ୍ଷେତ୍ରରେ ରଖିଲେ, ଏବଂ ସେହି ଦ୍ୱିତୀୟ ପଦ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ନିତ୍ୟ ଲୋକ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପହଞ୍ଚିଲା। ତୃତୀୟ ପଦ ପାଇଁ ବିଷ୍ଣୁ ହସି କହିଲେ, “ହେ ଦାନବନାୟକ, ଏଠାରେ ଆଉ କେଉଁଠି ପଦ ଦିଅଇ? ମୋତେ ଭୂମି ଦିଅ।” ବଳି ତାଙ୍କର ସ୍ତ୍ରୀ ସହିତ ହାତ ଜୋଡି କହିଲେ, “ପ୍ରଭୁ, ସମସ୍ତ ଜଗତ ଆପଣଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସୃଷ୍ଟି; ମୁଁ ତ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ନୁହେଁ। ଆପଣଙ୍କ ଶକ୍ତିରେ, ମୋର ଶକ୍ତି କ୍ଷୁଦ୍ର ହୋଇଯାଇଛି—ମୁଁ କ’ଣ କରିପାରିବି, ହେ ବିଶ୍ୱମୂର୍ତ୍ତି?” ତଥାପି, ବଳି ନମ୍ରତାରେ କହିଲେ, “ମୁଁ କେବେ ମିଥ୍ୟା କଥା କହିନାହିଁ, ହେ କେଶବ। ମୋର ଶବ୍ଦକୁ ସତ୍ୟ କରନ୍ତୁ—ଆପଣ ମୋର ପୃଷ୍ଠ ଉପରେ ପାଉଁ ଦିଅନ୍ତୁ।” ଦେବତାମାନେ ଯେଉଁ ଭଗବାନଙ୍କୁ ପୂଜା କରନ୍ତି, ସେହି ତ୍ରିମୂର୍ତ୍ତି ଭଗବାନ ଖୁସି ହେଲେ। ସେ ବଳିଙ୍କୁ କହିଲେ, “ବର ଚାହ, ହେ ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ, ତୁମର ଭକ୍ତିରେ ମୁଁ ପ୍ରସନ୍ନ।” ବଳି କହିଲେ, “ମୁଁ କିଛି ଚାହୁଁ ନାହିଁ, ହେ ତ୍ରିବିକ୍ରମ।” ତଥାପି ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁ ତାଙ୍କ ହୃଦୟର ଆଶା ଅନୁଯାୟୀ ବର ଦେଲେ—ବଳି ରସାତଳକୁ ପତିତ ହେବେ, ପୁନି ଇନ୍ଦ୍ର ପଦ ଲାଭ କରିବେ, ଓ ଆତ୍ମ-ଶାସନ ଅଧିକାର ଲାଭ କରିବେ। ଏପରି ଭାବେ, ବଳିଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ପୁଅ, ସ୍ତ୍ରୀ ସହିତ ସମସ୍ତ କିଛି ଦେଇ, ହରି ତାଙ୍କୁ ରସାତଳରେ ବସାଇଲେ। ଏହା ପରେ ଶତକ୍ରତୁ (ଇନ୍ଦ୍ର) ଦେବତାଙ୍କର ପ୍ରାଚୀନ ସ୍ଵାମିତ୍ୱ ପୁନଃ ସ୍ଥାପିତ କଲେ। ସେଇ ସମୟରେ, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପୂଜିତ ପାଦ ସେଠାକୁ ପହଞ୍ଚିଲା। ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଦ୍ୱିତୀୟ ପଦ ଯେଉଁଠାରେ ମୋର ପିତାଙ୍କ ଗୃହକୁ ପହଞ୍ଚିଲା, ମୁଁ ତାହା ଦେଖି ଚିନ୍ତା କଲି, “ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପାଦ ଆସିଛି, ଏବେ ମୁଁ କ’ଣ ଶୁଭ କାର୍ଯ୍ୟ କରିପାରିବି?” ମୁଁ ମୋ ସମସ୍ତ ଧନ-ସମ୍ପତି ବିଚାର କଲି, ଏବଂ ଭାବିଲି, “ମୋର କମଣ୍ଡଳୁ ଜଳ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦାନ ହେବ।” ତାହିଁ ତ୍ରିପୁରାରି (ଶିବ)ଙ୍କ ଶତ୍ରୁ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପାଦ ପ୍ରସ୍ରବଣ ଜଳ, ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ, ମହାପୁଣ୍ୟ, ଶାନ୍ତିକର, ମୋକ୍ଷଦାୟି, ମାତୃସ୍ୱରୂପା, ଅମୃତମୟୀ ଓ ଶୁଦ୍ଧ। ଏହି ଜଳ ପୂଜ୍ୟ, ପବିତ୍ର, ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଗୁଣମୟ; ସ୍ମରଣ କରିଲେ ମଧ୍ୟ ସମସ୍ତ ଲୋକ ପବିତ୍ର ହୁଏ, ଦର୍ଶନ କଲେ ତ ଅତିଶୟ। ଏହିଭଳି ଭାବି, “ମୁଁ ପବିତ୍ର ହୋଇ, ଏହି ଜଳରେ ପିତାଙ୍କୁ ତର୍ପଣ କରିବି,” ବିଚାର କରି ସେ ଜଳ ନେଇ ତର୍ପଣ ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ କଲେ। ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପାଦ ଉପରେ ପଡ଼ିଥିବା ଏହି ପବିତ୍ର ଜଳ ପୂର୍ଣ୍ଣ ମନ୍ତ୍ରୋଚ୍ଚାରଣ ସହିତ ମେରୁ ପର୍ବତ ଉପରେ ପଡ଼ି, ଚାରି ଦିଗରେ ବିଭକ୍ତ ହେଲା। ପୂର୍ବ, ଦକ୍ଷିଣ, ପଶ୍ଚିମ ଓ ଉତ୍ତର—ଏହି ଚାରି ଦିଗରେ ଜଳ ବିସ୍ତାରିତ ହେଲା। ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗକୁ ପଡ଼ିଥିବା ଜଳ ଶିବଙ୍କ ଜଟାରେ ଧରାଗଲା। ପଶ୍ଚିମ ଦିଗରେ ପଡ଼ିଥିବା ଜଳ କମଣ୍ଡଳୁକୁ ଫେରି ନିଆଯାଇଲା, ଉତ୍ତର ଦିଗରେ ପଡ଼ିଥିବା ଜଳକୁ ବିଷ୍ଣୁ ନେଇଲେ। ପୂର୍ବ ଦିଗରେ ପଡ଼ିଥିବା ଜଳକୁ ଋଷି, ଦେବ, ପିତୃଗଣ ଓ ଲୋକପାଳମାନେ ଗ୍ରହଣ କଲେ, ଏହିଯୋଗୁ ଏହାକୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମନାଯାଏ। ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗରେ ପହଞ୍ଚିଥିବା ଜଳ, ଯେଉଁମାନେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପାଦଉଦ୍ଭବ, ବ୍ରହ୍ମନିଷ୍ଠା ଓ ମାତୃସ୍ୱରୂପା, ସେମାନେ ସମସ୍ତ ଜଗତଙ୍କର ମାତା। ଏହି ଜଳ ଶିବଙ୍କ ଜଟାରେ ରହି, ଶୁଭ ଓ ପୁଣ୍ୟମୟ ହୋଇ, ଯେଉଁଠାରୁ ଉଦ୍ଭୂତ, ତାଙ୍କ ଶକ୍ତି ସ୍ମରଣ କଲେ ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ। ଏଠିଠାରେ ପ୍ରଶ୍ନ ହେଲା, “ହେ ଦେବ, ଏହି ଜଳ ଯେଉଁଠି କମଣ୍ଡଳୁରେ ଥିଲା ଓ ପରେ ଶିବଙ୍କ ଜଟାରେ ପ୍ରବେଶ କଲା, ସେ କିପରି ମାନବ ଲୋକକୁ ଆସିଲା?” ଏହା ପ୍ରତିଉତ୍ତରରେ କହାଯାଇଛି—ଶିବଙ୍କ ଜଟାରେ ଥିବା ଜଳ ଦିବ୍ୟ, ଏହି ଜଳ ଦୁଇ ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ ହୋଇଥିଲା, କାରଣ ଦୁଇ ଜଣ ଏହାକୁ ନେଇଥିଲେ। ଏହି ଦୁଇ ଭାଗର ଏକ ଭାଗ ବିଶ୍ୱପ୍ରସିଦ୍ଧ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଗୌତମ ତପ, ଦାନ, ଧ୍ୟାନ ଓ ଶିବପୂଜା ଦ୍ୱାରା ନେଇଥିଲେ। ଅନ୍ୟ ଭାଗ ଶକ୍ତିଶାଳୀ କ୍ଷତ୍ରିୟ, ତପସ୍ୟା ଓ ନିୟମରେ ଶଙ୍କରଙ୍କୁ ପୂଜା କରି, ନେଇଥିଲେ। ଏହିଭଳି, ରାଜା ଭଗୀରଥ ମଧ୍ୟ ଏକ ଭାଗ ନେଇଥିଲେ। ଏଭଳି ଗଙ୍ଗା ଦୁଇ ରୂପ ଧାରଣ କଲେ। ଏହି ଜଳ କେଉଁ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ଗୌତମ ଓ ଏହି କ୍ଷତ୍ରିୟ ନେଇଥିଲେ, ଏହି କଥା ପ୍ରସ୍ତୁତ କରାଯିବ। ଯେତେବେଳେ ଉମା ଦେବୀ ଦେବାଦିଦେବ ଶିବଙ୍କ ପ୍ରିୟା ହେଲେ, ଗଙ୍ଗା ମଧ୍ୟ ଶିବଙ୍କ ପ୍ରିୟା ହେଲେ। ମୋର ଦୋଷ ଦୂର କରିବାକୁ ଶିବ, ଉମା ସହିତ, ଗଙ୍ଗାଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ। ରସ ତତ୍ତ୍ୱରେ ବିହାର କରିବା ଦ୍ୱାରା, ଶିବ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରସ ସୃଷ୍ଟି କଲେ, ନାରୀ ପ୍ରତି ଆସକ୍ତି ଓ ପବିତ୍ରତା ଦ୍ୱାରା। ସମସ୍ତଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଗଙ୍ଗା ଅତିପ୍ରିୟା ହେଲେ; ତିନି ଜଟାପଥ ଦ୍ୱାରା ବାହାରିଲେ, କିନ୍ତୁ ଶମ୍ଭୁ ତାଙ୍କୁ ଜଟାରେ ଲୁଚାଇ ରଖିଲେ। ଏହି ଅବସ୍ଥା ଦେଖି, ଉମା ଅସହ୍ୟ ହେଲେ ଏବଂ କହିଲେ, “ତାଙ୍କୁ ଚାଡ଼ିଦିଅ!” କିନ୍ତୁ ରସର ରସିକ ଶମ୍ଭୁ ତାହା କଲେ ନାହିଁ। ଉମା ଚିନ୍ତା କଲେ ଯେ, ଦେବାଦିଦେବ ତାଙ୍କ ଜଟାରେ ଗଙ୍ଗାକୁ ରଖିଛନ୍ତି, ଏବଂ ଗୁପ୍ତ ଭାବରେ ଏହି କଥା ବିନାୟକ, ଜୟ, ଓ ସ୍କନ୍ଦଙ୍କୁ କହିଲେ। “ଏହି ଦେବାଦିଦେବ ଗଙ୍ଗା ପ୍ରତି ଆସକ୍ତ, ତେଣୁ ତିନି ଛାଡ଼ିବେନି; ଏଉଁଠି ଗଙ୍ଗା ମଧ୍ୟ ଶିବଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି ପାରିବେ କି?” ଏପରି ଭାବି ଗୌରୀ ବିନାୟକଙ୍କୁ କହିଲେ। କିନ୍ତୁ ଦେବ, ଏହି ଶିବଙ୍କୁ କେବଳ ଦେବ, ଅସୁର, ଯକ୍ଷ, ସିଦ୍ଧ, ତୁମେ, ରାଜା କିମ୍ବା ଅନ୍ୟ କେହି ମଧ୍ୟ ଗଙ୍ଗାକୁ ଛାଡ଼ିବାକୁ ବାଧ୍ୟ କରିପାରିବେ ନାହିଁ।