ଦେବତାମାନେ ଭଗବାନଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି କହିଲେ, “ପ୍ରଭୁ, ଆପଣଙ୍କର ଶକ୍ତିରେ ଆମେ ତିନି ଲୋକକୁ ଜିତିଛୁ, ଆମେ ଦୈତ୍ୟଙ୍କୁ କିପରି ନମନ କରିବି?” ଏହି ଉଚ୍ଚାରଣ ଶୁଣି, ଦୈତ୍ୟନାଶକ ଭଗବାନ ଦେବତାମାନେଙ୍କର କାମନା ପୂରଣ ପାଇଁ ସମସ୍ତ ଅମରମାନେଙ୍କୁ କହିଲେ, “ବଳି ମୋର ଭକ୍ତ; ସେ ଦେବତା କିମ୍ବା ଦୈତ୍ୟଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ମୃତ୍ୟୁ ପାଇବେନାହିଁ। ତୁମେ ଯେପରି ମୋରେ ପୋଷିତ, ବଳି ମଧ୍ୟ ମୋରେ ପୋଷିତ। ଯୁଦ୍ଧ ବିନା, ମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ବଳିଙ୍କୁ ବନ୍ଧିବି, ଏବଂ ସେଉଁଠି ମୃତ୍ୟୁ ଦେଇ, ତୁମେ ଯେଉଁ ସ୍ବର୍ଗ ରାଜ୍ୟ ଚାହୁଁଛ, ଦେଇଦେବି।” ଦେବତାମାନେ ‘ତଥାସ୍ତୁ’ କହି ସ୍ବର୍ଗକୁ ଫେରିଗଲେ, ଏବଂ ଦେବତାଙ୍କର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭଗବାନ ଆଦିତିଙ୍କ ଗର୍ଭରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ତାଙ୍କର ଜନ୍ମ ସମୟରେ ଉତ୍ସବ ହେଲା; ସେ ବାମନ ରୂପରେ ଜନ୍ମ ନେଲେ, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଯଜ୍ଞର ଅଧିପତି ଭାବରେ। ଏପରି ସମୟରେ, ବଳି, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଦୈତ୍ୟ, ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ ପାଇଁ ଦୀକ୍ଷିତ ହେଇଥିଲେ, ମହାର୍ଷିମାନେ ତାଙ୍କ ସହ ଉପସ୍ଥିତ ଥିଲେ। ତାଙ୍କର ପ୍ରଧାନ ପୁରୋହିତ ଶୁକ୍ର, ବେଦ ଓ ଉପବେଦ ଜ୍ଞ, ଯଜ୍ଞରେ ଉପସ୍ଥିତ ଥିଲେ। ଶୁକ୍ର, ଦେବତା, ଗନ୍ଧର୍ବ ଓ ନାଗମାନେଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପରିବେଷ୍ଟିତ ହୋଇ, ବଳିଙ୍କ ପୁରୋହିତ ଭାବେ ଯଜ୍ଞ କରୁଥିଲେ। ଯଜ୍ଞରେ, “ଦିଅ, ଉପଭୋଗ କର, ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଭାବରେ ପୂଜା କର”—ଏହି ଉଚ୍ଚାରଣ ପୁନିପୁନି ହେଉଥିଲା। ଏଠିକୁ ବାମନ, ସାମ ଗୀତ ଗାଇ, ଚମକୁଥିବା କଣ ଦାନା ପିନ୍ଧି, ଯଜ୍ଞ ଶିବିରକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ। ଭାର୍ଗବ ଶୁକ୍ର ବାମନଙ୍କୁ ଦେଖି ଯଜ୍ଞର ପ୍ରଶଂସା କଲେ, ବାମନଙ୍କୁ ବ୍ରହ୍ମା ରୂପରେ, ଦୈତ୍ୟନାଶକ ଭାବରେ ପରିଚୟ କରିଲେ। ଭାର୍ଗବ ବୁଝିଲେ ଯେ ବାମନ ଦାନ ଦେବାକୁ ଆସିଛନ୍ତି, ଯଜ୍ଞ ତପସ୍ୟାର ଫଳ ଓ ଦୈତ୍ୟନାଶକ ଭଗବାନ। ତେଣୁ ତିନି ବଳିଙ୍କୁ ମହାପ୍ରଭାବ ଦେଇ କହିଲେ, “ସେ କ୍ଷତ୍ରିୟ ଧର୍ମରେ ଜୟୀ, ଭକ୍ତିରେ ଧନ ଦେବାରେ ଦାନବୀର; ବଳି, ତୁମେ ଯଜ୍ଞରେ ଦୀକ୍ଷିତ, ତୁମର ପତ୍ନୀ ସହ।" ଶୁକ୍ର, ଭୃଗୁ ମାନେଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବାଘ ଭଳି, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବୁଦ୍ଧିଜୀବୀ, ବଳିଙ୍କୁ କହିଲେ, “ଯଜ୍ଞରେ ଆସିଥିବା ବ୍ରାହ୍ମଣ ବାମନ ଏକ ସାଧାରଣ ବ୍ରାହ୍ମଣ ନୁହେଁ; ସେ ଯଜ୍ଞର ଅଧିପତି, ଯଜ୍ଞର ଧାରକ। ଏହି ଶିଶୁ ଦେବତାମାନେଙ୍କ ଉପକାର ପାଇଁ ଆସିଛି; ମୋ ସହ କଥା ହେବା ପରେ ଦିଅ।” ବଳି, ଶତ୍ରୁଦମନ, ଭାର୍ଗବ ପୁରୋହିତଙ୍କୁ କହିଲେ, “ମୁଁ ଧନ୍ୟ, ଯଜ୍ଞର ଅଧିପତି ମୋ ଘରକୁ ମごଁ ନିଜେ ଆସିଛନ୍ତି; ସେ କିଛି ଚାହିଁଛନ୍ତି—ଏଠି କଣ ଆଲୋଚନା ଆବଶ୍ୟକ?” ଏପରି କହି, ବଳି ତାଙ୍କ ପତ୍ନୀ ଓ ପୁରୋହିତ ଶୁକ୍ର ସହ ବାମନ—ଅଦିତିପୁତ୍ରଙ୍କ ପାଖକୁ ଗଲେ। ହାତ ଯୋଡି ନମ୍ରତାରେ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, “ଆପଣ କିପାଇଁ ଆସିଛନ୍ତି?” ବାମନ କହିଲେ, “ମୋତେ ତିନି ପଦ ଜମି ଦିଅ।” ବଳି କହିଲେ, “ଦିଅ, ରାଜା, ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ନାହିଁ; ଧନର କଣ ଉପଯୋଗ?” ‘ତଥାସ୍ତୁ’ କହି, ରତ୍ନ ଭରିତ ପାତ୍ର ଆଣିଲେ। ପ୍ରଥମ ଅଙ୍ଗ ରିତି ଅନୁସାରେ ପାଣି ଦେଇ, ବଳି ବାମନଙ୍କୁ ଜମି ଦେଲେ, ମହାର୍ଷି ଓ ପୁରୋହିତ ଶୁକ୍ର ଦେଖୁଥିଲେ। ସମସ୍ତ ଲୋକର ଅଧିପତିମାନେ ଦେଖୁଥିଲେ, ବଳି ବାମନଙ୍କୁ ଜମି ଦେଲେ; ଦୈତ୍ୟମାନେ ଦେଖି ଜୟ ଚିତ୍କାର କଲେ। ଅନ୍ତେ ବାମନ କହିଲେ, “ଆଶୀର୍ବାଦ, ରାଜା, ଖୁସି ରୁହ; ମୋତେ ତିନି ପଦ ଜମି ଦିଅ, ଶୀଘ୍ର ନେବି।” ବଳି, ବାମନଙ୍କୁ ଦେଖି, ‘ତଥାସ୍ତୁ’ କହିଲେ; ବାମନ—ଯଜ୍ଞର ଅଧିପତି, ଯଜ୍ଞର ଧାରକ—ତାଙ୍କ ଛାତିରେ ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅଙ୍କିତ। ଦେବତାମାନେ ସାମ୍ନାରେ ଦଉଡି ଦାନି, ବାମନଙ୍କର ରୂପ ବୃଦ୍ଧି ହେଲା; ଅନନ୍ତ, ଅଚଳ ଭଗବାନ, ଶୂରବୀର, ପଦବି ରୂପ ଧାରଣ କଲେ। ଦୈତ୍ୟରାଜ ବଳି ତାଙ୍କ ପତ୍ନୀ ସହ ଦେଖି, ନମ୍ରତାରେ କହିଲେ, “ବିଷ୍ଣୁ, ଜଗତର ନାଥ, ଆପଣ ଯେତେ ଶକ୍ତି ରହିଛି, ତେତେ ପଦବି କରନ୍ତୁ; ଦେବତାଙ୍କର ପ୍ରଭୁ, ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ମୁଁ ମୋର ସମସ୍ତ ଆପଣଙ୍କୁ ଦେଇଛି।” ଏହି ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ବିଷ୍ଣୁ, ମହାୟଜ୍ଞୀ, ବଳିଙ୍କୁ କହିଲେ, “ଦୈତ୍ୟରାଜ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ମୁଁ ପଦବି କରିବି; ଦେଖ, ଦୈତ୍ୟରାଜ।” ବଳି ପୁନିପୁନି କହିଲେ, “ପଦବି କର, ବିଷ୍ଣୁ, ପଦବି କର!” ବିଷ୍ଣୁ ପ୍ରଥମ ପଦ କୁର୍ମର ପିଠରେ ରଖିଲେ, ଦ୍ୱିତୀୟ ପଦ ବଳିଙ୍କ ଯଜ୍ଞ ସ୍ଥଳରେ, ଦ୍ୱିତୀୟ ପଦ ଆଦି ଲୋକ, ବ୍ରହ୍ମା ଲୋକକୁ ଚାଲିଗଲା। ତୃତୀୟ ପଦ ପାଇଁ, ଦୈତ୍ୟରାଜ, ଏଠି କୌଣସି ସ୍ଥାନ ନାହିଁ; କେଉଁଠି ରଖିବି? ହରି ହସି କହିଲେ, “ମୋତେ ଭୂମି ଦିଅ।” ବଳି ତାଙ୍କ ପତ୍ନୀ ସହ, ହାତ ଯୋଡି କହିଲେ, “ସମସ୍ତ ଜଗତ ଆପଣ କରିଛନ୍ତି; ମୁଁ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ନୁହେଁ, ଦେବତାଙ୍କର ପ୍ରଭୁ। ଆପଣଙ୍କର ଶକ୍ତିରେ ମୋର ଶକ୍ତି କ୍ଷୀଣ—ମୁଁ କଣ କରିବି, ବିଶ୍ୱର ଧାରକ? ତଥାପି, କେଶବ, ମୁଁ କେବେ ମିଥ୍ୟା କଥା କହିନାହିଁ। ମୋ ଶବ୍ଦ ସତ୍ୟ କର—ଆପଣଙ୍କ ପଦ ମୋ ପିଠରେ ରଖନ୍ତୁ।” ତାପରେ ଦେବତାମାନେଙ୍କର ପୂଜିତ, ତିନି ରୂପ ଧାରଣ କରିଥିବା ଭଗବାନ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ, “ବର ଚୟନ କର, ଧନ୍ୟବାଦୀ ବଳି; ମୁଁ ତୁମର ଭକ୍ତିରେ ପ୍ରସନ୍ନ।” ବଳି କହିଲେ, “ମୁଁ କିଛି ଚାହେଁ ନାହିଁ, ତ୍ରିବିକ୍ରମ।” ତଥାପି ବିଷ୍ଣୁ, ପ୍ରସନ୍ନ ହୋଇ, ବଳିଙ୍କ ହୃଦୟର ଆଶା ପୂରଣ କଲେ। ବଳି ରସାତଳକୁ ପତିତ ହେଲେ, ପୁନି ଇନ୍ଦ୍ର ପଦ ପାଇବା ଓ ନିଜର ଶାସନ—ଏହି ଅଚ୍ୟୁତ ହରି, ଶ୍ରୀମାନ ବଳିଙ୍କୁ ଦେଲେ। ବଳିଙ୍କର ସମସ୍ତ ଦାନ, ପୁତ୍ର, ପତ୍ନୀ ସହ ଦେଇ, ହରି ବଳି, ଦେବମାନେଙ୍କର ଶତ୍ରୁ, ରସାତଳରେ ବସାଇଲେ।