ଏହି କଥାରେ, ଦେବତାମାନେ ବିଶାଳ ଅଭିମାନୀ ବାଲିଙ୍କ ଶକ୍ତି ଓ ନିର୍ଦେଶରେ ଆକ୍ରମିତ ହୋଇ, ତାଙ୍କର ଅସ୍ତ୍ର ବିଭାଙ୍ଗ ଭଙ୍ଗ ହେଲା, ତାଙ୍କର କୀର୍ତ୍ତିର ତଳୱାର ଭାଙ୍ଗିଗଲା, ଦେବତାମାନେ ଶାନ୍ତି ନ ପାଇଲେ। ବାଲିଙ୍କ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ତେଜରେ ଦେହ ଜଳିଉଠି, ଦେବତାମାନେ ଇର୍ଷ୍ୟାକୁ ପାଖକୁ ରଖି, ଏକତ୍ରିତ ହୋଇ ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ପାଖକୁ ଗଭୀର ଚିନ୍ତାରେ ଗଲେ। ସେମାନେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କୁ କହିଲେ, “ହେ ଶଂଖ, ଚକ୍ର, ଗଦାଧାରୀ, ଆମେ ଅତି ଦୁଃଖିତ, ଶକ୍ତି ହରାଇଯାଇଛି। ଆପଣ ଆମ ପାଇଁ ସଦା ଅସ୍ତ୍ର ଧରିଥାନ୍ତି। ଆପଣ ଯେତେବେଳେ ଜଗତର ନାଥ, ଆମେ ଏପରି ଦୁଃଖ କିପରି ଭୋଗିବା? ଆମର ଭାଷା ଆପଣଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରିଥିବା ବେଳେ, ଏକ ଦେମନଙ୍କୁ କିପରି ସମ୍ମାନ କରିପାରିବ?” “ମନ, କାର୍ଯ୍ୟ ଓ ଶବ୍ଦରେ ଆମେ ଆପଣଙ୍କୁ ଶରଣ ନେଇଛୁ। ଆପଣଙ୍କ ପାଦ ପରି ଆଶ୍ରୟ ନେଇଛୁ, ଏକ ଦେମନଙ୍କୁ କିପରି ନମସ୍କାର କରିପାରିବା?” “ବଡ଼ ବଳିଦାନ ଦ୍ୱାରା ଆମେ ଆପଣଙ୍କୁ ପୂଜିଛୁ, ଶବ୍ଦରେ ପ୍ରଶଂସା କରିଛୁ, ଏକ ଦେମନଙ୍କୁ କିପରି ନମସ୍କାର କରିପାରିବା?” “ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ଅନ୍ୟ ଦେବତାମାନେ ସଦା ଆପଣଙ୍କ ଶକ୍ତିରେ ନିର୍ଭର କରନ୍ତି। ଆପଣ ଦିଆଯାଇଥିବା ପଦ ମିଳିଛି, ଏକ ଦେମନଙ୍କୁ କିପରି ନମସ୍କାର କରିପାରିବା?” “ଆପଣ ବ୍ରହ୍ମା ରୂପେ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ବିଷ୍ଣୁ ରୂପେ ପାଳନକର୍ତ୍ତା, ରୁଦ୍ର ଶକ୍ତିରେ ବିନାଶକର୍ତ୍ତା; ଏକ ଦେମନଙ୍କୁ କିପରି ନମସ୍କାର କରିପାରିବା?” “ସାର୍ବଭୌମତ୍ୱ ଏହି ଜଗତର କାରଣ; ଶକ୍ତିହୀନତାର ଉପଯୋଗ କ’ଣ? ଶାସନ ହରାଇ, ଦେବତାମାନେ ଏକ ଦେମନଙ୍କୁ କିପରି ନମସ୍କାର କରିପାରିବା?” “ଆପଣ ଆଦିହୀନ, ଜଗତର ପାଳକ, ଅନନ୍ତ, ବିଶ୍ୱର ଉପଦେଷ୍ଟା; ଏକ ସୀମିତ ଶତ୍ରୁ ଦେମନଙ୍କୁ କିପରି ନମସ୍କାର କରିପାରିବା?” “ଆପଣଙ୍କ ଶକ୍ତିରେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହୋଇ, ଆପଣଙ୍କ ଶକ୍ତିରେ ତିନି ଲୋକ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ କରିଛୁ, ଏହି ଦେବତାମାନେ ଦୃଢ଼ ରହିବେ; ଏକ ଦେମନଙ୍କୁ କିପରି ନମସ୍କାର କରିପାରିବା?” ଦେବତାମାନେ ଏହି ଭାବରେ ବିନୟରେ କହିଲେ, ଦେବତାମାନେ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ପୂରଣ ପାଇଁ, ଦୈତ୍ୟନିପାତକ ବିଷ୍ଣୁ ତାଙ୍କୁ ଉତ୍ତର ଦେଲେ। ବିଷ୍ଣୁ କହିଲେ, “ବାଲି ମୋର ଭକ୍ତ; ସେ ଦେବତା ବା ଦେମନ ଦ୍ୱାରା ମୃତ୍ୟୁ ହେବା ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ। ତୁମେ ଯେପରି ମୋରେ ପୋଷିତ, ବାଲି ମଧ୍ୟ ମୋରେ ପୋଷିତ।” “ଯୁଦ୍ଧ ବିନା, ମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ବାଲିକୁ ବାନ୍ଧି ହେବି, ତାଙ୍କୁ ନିପାତ କରି, ତୁମେ ଦେବତାମାନେ ଶ୍ୱର୍ଗର ରାଜ୍ୟ ଦେଇଦେବି।” ଦେବତାମାନେ ‘ତଥା’ କହି, ଶ୍ୱର୍ଗକୁ ପ୍ରତ୍ୟାବର୍ତ୍ତନ କଲେ; ଏବଂ ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁ ଆଦିତିଙ୍କ ଗର୍ଭରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଜନ୍ମ ସମୟରେ ଉତ୍ସବ ହେଲା; ସେ ବାମନ ରୂପେ ଜନ୍ମ ନେଲେ, ବଳିଦାନର ନାଥ, ବଳିଦାନର ପୁରୁଷ। ଏହି ସମୟରେ, ବାଲି, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଦୈତ୍ୟ, ଅଶ୍ୱମେଧ ଯଜ୍ଞ ପାଇଁ ଦିକ୍ଷିତ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଋଷିମାନେ ତାଙ୍କ ପାଖରେ ରହିଥିଲେ। ତାଙ୍କର ପୁରୋହିତ ଶୁକ୍ର, ଵେଦ ଓ ଶାଖାର ଜ୍ଞାତା, ବାଲିଙ୍କ ଯଜ୍ଞରେ ଉପସ୍ଥିତ ଥିଲେ। ବଳିଦାନ ପାଇଁ ଶୁକ୍ର, ଅଧିକାରୀ ଋଷିମାନେ, ଦେବତା, ଗନ୍ଧର୍ବ, ନାଗମାନେ ଉପସ୍ଥିତ ଥିଲେ। “ଦିଅ, ଉପଭୋଗ କର, ପୂଜା ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଭାବେ ପୂର୍ଣ୍ଣ କର,” ଏହି କଥା ପ୍ରତିବାର କହାଯାଉଥିଲା। କ୍ରମେ ବାମନ, ସାମ ଗୀତ ଗାଇ, ଏହି ଯଜ୍ଞ ସ୍ଥଳକୁ ଆସିଲେ; ଚମକାଉଥିବା ଖୁଣ୍ଟି ଦ୍ୱାରା ଶୋଭିତ ବାମନ ଯଜ୍ଞ ଉପସ୍ଥଳରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ। ଭାର୍ଗବ ବାମନଙ୍କୁ ଦେଖି, ଯଜ୍ଞର ପ୍ରଶଂସା କରି, ବାମନଙ୍କୁ ବ୍ରହ୍ମା ରୂପେ, ଦେମନ ନିପାତକ ଭଗବାନ ଭାବରେ ଚିହ୍ନିଲେ। ସେ ତାଙ୍କୁ ବଳିଙ୍କୁ କହିଲେ, “ସେ କ୍ଷତ୍ରିୟ ଧର୍ମରେ ବିଜୟୀ, ଭକ୍ତିରେ ଧନ ଦେଇଥିବା; ବାଲି, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଦୈତ୍ୟ, ତାଙ୍କ ସ୍ତ୍ରୀ ସହ ଯଜ୍ଞରେ ଦିକ୍ଷିତ।” ଶୁକ୍ର, ଭୃଗୁମାନେ ମଧ୍ୟରେ ବଘ୍ର, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଜ୍ଞାନୀ, ବଳିଙ୍କୁ କହିଲେ, “ଏହି ବାମନ ରୂପରେ ଆସିଥିବା ବ୍ରାହ୍ମଣ ଏକ ସାଧାରଣ ବ୍ରାହ୍ମଣ ନୁହେଁ, ବଳି; ସେ ବଳିଦାନର ନାଥ, ବଳିଦାନର ଧାରକ।” “ଏକ ଶିଶୁ ଆସିଛି, ଦେବତାମାନେର ଉପକାର ପାଇଁ ପ୍ରାର୍ଥନା କରିଛି; ମୋ ସହ କନସଲ୍ଟ କରି, ପରେ ଦେବା ଉଚିତ।” ବାଲି, ଶତ୍ରୁ ନିବାରକ, ଭାର୍ଗବ ପୁରୋହିତକୁ କହିଲେ, “ମୁଁ ଧନ୍ୟ, ବଳିଦାନର ନାଥ ମୋ ଘରକୁ ନିଜେ ଆସିଛନ୍ତି; ଆସି, ଅନୁରୋଧ କରିଛନ୍ତି—ଏଠି କ’ଣ ଆଲୋଚନା ରହିଛି?” ଏଭଳି କହି, ସେ ତାଙ୍କ ସ୍ତ୍ରୀ ଓ ପୁରୋହିତ ଶୁକ୍ର ସହ ବାମନ, ଆଦିତିପୁତ୍ର, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ପାଖକୁ ଗଲେ। ଉଭୟ ହାତ ଜୋଡି ବାମନଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, “କ’ଣ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ଆସିଛ?” ବାମନ କହିଲେ, “ମୋତେ ତିନି ପଦ ଜମି ଦିଅ।” “ଦିଅ, ରାଜା, ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ନାହିଁ; ଧନର ଉପଯୋଗ କ’ଣ?” ‘ତଥା’ କହି, ବିଭିନ୍ନ ମଣିରେ ଶୋଭିତ ପାତ୍ର ଆଣିଲେ। ପ୍ରଥମିକ ବିଧି ରୂପେ ଜଳ ଦେଇ, ବାମନଙ୍କୁ ଜମି ଦେଲେ; ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଋଷି ଓ ପୁରୋହିତ ଶୁକ୍ର ଦେଖୁଥିଲେ। ଲୋକମାନେ ଦେଖୁଥିଲେ, ବାମନଙ୍କୁ ଜମି ଦେଲେ; ଦେମନମାନେ ଦେଖୁଥିଲେ, ବିଜୟ ଶବ୍ଦ ଉଠିଲା। ବାମନ ଧୀରେ ଧୀରେ କହିଲେ, “ଆଶୀର୍ବାଦ, ରାଜା, ଖୁସି ରୁହ; ମୋତେ ମାପିତ ତିନି ପଦ ଜମି ଦିଅ, ଶୀଘ୍ର ନେଇଯିବି।” ଦେମନମାନେର ନାଥ ବାମନଙ୍କୁ ଦେଖି, ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଚେଷ୍ଟାରେ ଥିବା ବଳିଦାନର ପୁରୁଷ, ବଳିଦାନର ନାଥ, ‘ତଥା’ କହିଲେ। ଦେବତାମାନେ ସାମ୍ନାରେ ଦଣ୍ଡ ରୂପ ଆକାର ନେଲା; ଅନନ୍ତ, ଅବିନାଶୀ, ଶୂର ବାମନ ଦଣ୍ଡ ରୂପ ଧାରଣ କଲେ। ଦୈତ୍ୟରାଜ ବାଲି ତାଙ୍କ ସ୍ତ୍ରୀ ସହ ଦେଖି, ବିନୟରେ କହିଲେ, “ପଦ ଦିଅ, ବିଷ୍ଣୁ, ଜଗତର ନାଥ, ଯେତେପରି ତୁମ ଶକ୍ତି ଅଛି, ବିଶ୍ୱର ରୂପ, ଦେବତାମାନେର ନାଥ, ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ମୁଁ ମୋର ସମସ୍ତ ଦେଇଛି।” ଏହି କଥାକୁ ସୁନି, ବିଷ୍ଣୁ, ବଡ଼ ବଳିଦାନକର୍ତ୍ତା, ଉତ୍ତର କହିଲେ, “ହେ ଦୈତ୍ୟର ନାଥ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ମୁଁ ପଦ ଦଣ୍ଡିବି; ଦେଖ, ଦୈତ୍ୟରାଜ।